ArthaŚ, 14, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
परबलघातप्रयोगचातुर्वर्ण्यरक्षार्थम् औपनिषदिकम् अधर्मिष्ठेषु प्रयुञ्जीत ॥ (१।१)
parabalaghātaprayogacāturvarṇyarakṣārtham aupaniṣadikam adharmiṣṭheṣu prayuñjīta ||
कालकूटादिर् विषवर्गः श्रद्धेयदेशवेषशिल्पभाषाभिजनापदेशैः कुब्जवामनकिरातमूकबधिरजडान्धच्छद्मभिर् म्लेच्छजातीयैर् अभिप्रेतैः स्त्रीभिः पुंभिश्च परशरीरोपभोगेष्ववधातव्यः ॥ (२।१)
kālakūṭādir viṣavargaḥ śraddheyadeśaveṣaśilpabhāṣābhijanāpadeśaiḥ kubjavāmanakirātamūkabadhirajaḍāndhacchadmabhir mlecchajātīyair abhipretaiḥ strībhiḥ puṃbhiśca paraśarīropabhogeṣvavadhātavyaḥ ||
राजक्रीडाभाण्डनिधानद्रव्योपभोगेषु गूढाः शस्त्रनिधानं कुर्युः सत्त्राजीविनश्च रात्रिचारिणो ऽग्निजीविनश्चाग्निनिधानम् ॥ (३।१)
rājakrīḍābhāṇḍanidhānadravyopabhogeṣu gūḍhāḥ śastranidhānaṃ kuryuḥ sattrājīvinaśca rātricāriṇo 'gnijīvinaścāgninidhānam ||
चित्रभेककौण्डिन्यककृकणपञ्चकुष्ठशतपदीचूर्णम् उच्चिदिङ्गकं वलीशतकन्देध्मकृकलासचूर्णं गृहगोलिकान्धाहिकक्रकण्ठकपूतिकीटगोमारिकाचूर्णं भल्लातकावल्गुजरसंयुक्तं सद्यःप्राणहरम् एतेषां वा धूमः ॥ (४।१)
citrabhekakauṇḍinyakakṛkaṇapañcakuṣṭhaśatapadīcūrṇam uccidiṅgakaṃ valīśatakandedhmakṛkalāsacūrṇaṃ gṛhagolikāndhāhikakrakaṇṭhakapūtikīṭagomārikācūrṇaṃ bhallātakāvalgujarasaṃyuktaṃ sadyaḥprāṇaharam eteṣāṃ vā dhūmaḥ ||
कीटो वान्यतमस्तप्तः कृष्णसर्पप्रियङ्गुभिः । (५।१)
kīṭo vānyatamastaptaḥ kṛṣṇasarpapriyaṅgubhiḥ |
धामार्गवयातुधानमूलं भल्लातकपुष्पचूर्णयुक्तम् आर्धमासिकः ॥ (६।१)
dhāmārgavayātudhānamūlaṃ bhallātakapuṣpacūrṇayuktam ārdhamāsikaḥ ||
व्याघातकमूलं भल्लातकपुष्पचूर्णयुक्तं कीटयोगो मासिकः ॥ (७।१)
vyāghātakamūlaṃ bhallātakapuṣpacūrṇayuktaṃ kīṭayogo māsikaḥ ||
कलामात्रं पुरुषाणाम् द्विगुणं खराश्वानाम् चतुर्गुणं हस्त्युष्ट्राणाम् ॥ (८।१)
kalāmātraṃ puruṣāṇām dviguṇaṃ kharāśvānām caturguṇaṃ hastyuṣṭrāṇām ||
शतकर्दमोच्चिदिङ्गकरवीरकटुतुम्बीमत्स्यधूमो मदनकोद्रवपलालेन हस्तिकर्णपलाशपलालेन वा प्रवातानुवाते प्रणीतो यावच्चरति तावन् मारयति ॥ (९।१)
śatakardamoccidiṅgakaravīrakaṭutumbīmatsyadhūmo madanakodravapalālena hastikarṇapalāśapalālena vā pravātānuvāte praṇīto yāvaccarati tāvan mārayati ||
पूतिकीटमत्स्यकटुतुम्बीशतकर्दमेध्मेन्द्रगोपचूर्णं पूतिकीटक्षुद्रारालाहेमविदारीचूर्णं वा बस्तशृङ्गखुरचूर्णयुक्तम् अन्धीकरो धूमः ॥ (१०।१)
pūtikīṭamatsyakaṭutumbīśatakardamedhmendragopacūrṇaṃ pūtikīṭakṣudrārālāhemavidārīcūrṇaṃ vā bastaśṛṅgakhuracūrṇayuktam andhīkaro dhūmaḥ ||
पूतिकरञ्जपत्त्रहरितालमनःशिलागुञ्जारक्तकार्पासपलालान्यास्फोटकाचगोशकृद्रसपिष्टम् अन्धीकरो धूमः ॥ (११।१)
pūtikarañjapattraharitālamanaḥśilāguñjāraktakārpāsapalālānyāsphoṭakācagośakṛdrasapiṣṭam andhīkaro dhūmaḥ ||
सर्पनिर्मोकं गोऽश्वपुरीषम् अन्धाहिकशिरश्चान्धीकरो धूमः ॥ (१२।१)
sarpanirmokaṃ go'śvapurīṣam andhāhikaśiraścāndhīkaro dhūmaḥ ||
पारावतप्लवकक्रव्यादानां हस्तिनरवराहाणां च मूत्रपुरीषं कासीसहिङ्गुयवतुषकणतण्डुलाः कार्पासकुटजकोशातकीनां च बीजानि गोमूत्रिकाभाण्डीमूलं निम्बशिग्रुफणिर्जकाक्षीवपीलुकभङ्गः सर्पशफरीचर्म हस्तिनखशृङ्गचूर्णम् इत्येष धूमो मदनकोद्रवपलालेन हस्तिकर्णपलाशपलालेन वा प्रणीतः प्रत्येकशो यावच्चरति तावन् मारयति ॥ (१३।१)
pārāvataplavakakravyādānāṃ hastinaravarāhāṇāṃ ca mūtrapurīṣaṃ kāsīsahiṅguyavatuṣakaṇataṇḍulāḥ kārpāsakuṭajakośātakīnāṃ ca bījāni gomūtrikābhāṇḍīmūlaṃ nimbaśigruphaṇirjakākṣīvapīlukabhaṅgaḥ sarpaśapharīcarma hastinakhaśṛṅgacūrṇam ityeṣa dhūmo madanakodravapalālena hastikarṇapalāśapalālena vā praṇītaḥ pratyekaśo yāvaccarati tāvan mārayati ||
कालीकुष्ठनडशतावरीमूलं सर्पप्रचलाककृकणपञ्चकुष्ठचूर्णं वा धूमः पूर्वकल्पेनार्द्रशुष्कपलालेन वा प्रणीतः संग्रामावतरणावस्कन्दनसंकुलेषु कृतनेजनोदकाक्षिप्रतीकारैः प्रणीतः सर्वप्राणिनां नेत्रघ्नः ॥ (१४।१)
kālīkuṣṭhanaḍaśatāvarīmūlaṃ sarpapracalākakṛkaṇapañcakuṣṭhacūrṇaṃ vā dhūmaḥ pūrvakalpenārdraśuṣkapalālena vā praṇītaḥ saṃgrāmāvataraṇāvaskandanasaṃkuleṣu kṛtanejanodakākṣipratīkāraiḥ praṇītaḥ sarvaprāṇināṃ netraghnaḥ ||
शारिकाकपोतबकबलाकालेण्डम् अर्काक्षिपीलुकस्नुहिक्षीरपिष्टम् अन्धीकरणम् अञ्जनम् उदकदूषणं च ॥ (१५।१)
śārikākapotabakabalākāleṇḍam arkākṣipīlukasnuhikṣīrapiṣṭam andhīkaraṇam añjanam udakadūṣaṇaṃ ca ||
यवकशालिमूलमदनफलजातीपत्त्रनरमूत्रयोगः प्लक्षविदारीमूलयुक्तो मूकोदुम्बरमदनकोद्रवक्वाथयुक्तो हस्तिकर्णपलाशक्वाथयुक्तो वा मदनयोगः ॥ (१६।१)
yavakaśālimūlamadanaphalajātīpattranaramūtrayogaḥ plakṣavidārīmūlayukto mūkodumbaramadanakodravakvāthayukto hastikarṇapalāśakvāthayukto vā madanayogaḥ ||
शृङ्गिगौतमवृककण्टकारमयूरपदीयोगो गुञ्जालाङ्गलीविषमूलिकेङ्गुदीयोगः करवीराक्षिपीलुकार्कमृगमारणीयोगो मदनकोद्रवक्वाथयुक्तो हस्तिकर्णपलाशक्वाथयुक्तो वा मदनयोगः ॥ (१७।१)
śṛṅgigautamavṛkakaṇṭakāramayūrapadīyogo guñjālāṅgalīviṣamūlikeṅgudīyogaḥ karavīrākṣipīlukārkamṛgamāraṇīyogo madanakodravakvāthayukto hastikarṇapalāśakvāthayukto vā madanayogaḥ ||
कृतकण्डककृकलासगृहगोलिकान्धाहिकधूमो नेत्रवधम् उन्मादं च करोति ॥ (१९।१)
kṛtakaṇḍakakṛkalāsagṛhagolikāndhāhikadhūmo netravadham unmādaṃ ca karoti ||
स एव चित्रभेकान्त्रमधुयुक्तः प्रमेहम् आपादयति मनुष्यलोहितयुक्तः शोषम् ॥ (२१।१)
sa eva citrabhekāntramadhuyuktaḥ prameham āpādayati manuṣyalohitayuktaḥ śoṣam ||
दूषीविषं मदनकोद्रवचूर्णम् अपजिह्विकायोगः ॥ (२२।१)
dūṣīviṣaṃ madanakodravacūrṇam apajihvikāyogaḥ ||
मातृवाहकाञ्जलिकारप्रचलाकभेकाक्षिपीलुकयोगो विषूचिकाकरः ॥ (२३।१)
mātṛvāhakāñjalikārapracalākabhekākṣipīlukayogo viṣūcikākaraḥ ||
पञ्चकुष्ठककौण्डिन्यकराजवृक्षपुष्पमधुयोगो ज्वरकरः ॥ (२४।१)
pañcakuṣṭhakakauṇḍinyakarājavṛkṣapuṣpamadhuyogo jvarakaraḥ ||
भासनकुलजिह्वाग्रन्थिकायोगः खरीक्षीरपिष्टो मूकबधिरकरो मासार्धमासिकः ॥ (२५।१)
bhāsanakulajihvāgranthikāyogaḥ kharīkṣīrapiṣṭo mūkabadhirakaro māsārdhamāsikaḥ ||
भङ्गक्वाथोपनयनम् औषधानाम् चूर्णं प्राणभृताम् सर्वेषां वा क्वाथोपनयनम् एवं वीर्यवत्तरं भवति ॥ (२७।१)
bhaṅgakvāthopanayanam auṣadhānām cūrṇaṃ prāṇabhṛtām sarveṣāṃ vā kvāthopanayanam evaṃ vīryavattaraṃ bhavati ||
शाल्मलीविदारीधान्यसिद्धो मूलवत्सनाभसंयुक्तश् चुच्छुन्दरीशोणितप्रलेपेन दिग्धो बाणो यं विध्यति स विद्धो ऽन्यान् दशपुरुषान् दशति ते दष्टा दशान्यान् दशन्ति पुरुषान् ॥ (२९।१)
śālmalīvidārīdhānyasiddho mūlavatsanābhasaṃyuktaś cucchundarīśoṇitapralepena digdho bāṇo yaṃ vidhyati sa viddho 'nyān daśapuruṣān daśati te daṣṭā daśānyān daśanti puruṣān ||
भल्लातकयातुधानावानुधामार्गवबाणानां पुष्पैर् एलकाक्षिगुग्गुलुहालाहलानां च कषायं बस्तनरशोणितयुक्तं दंशयोगः ॥ (३०।१)
bhallātakayātudhānāvānudhāmārgavabāṇānāṃ puṣpair elakākṣigugguluhālāhalānāṃ ca kaṣāyaṃ bastanaraśoṇitayuktaṃ daṃśayogaḥ ||
ततो ऽर्धधरणिको योगः सक्तुपिण्याकाभ्याम् उदके प्रणीतो धनुःशतायामम् उदकाशयं दूषयति ॥ (३१।१)
tato 'rdhadharaṇiko yogaḥ saktupiṇyākābhyām udake praṇīto dhanuḥśatāyāmam udakāśayaṃ dūṣayati ||
मत्स्यपरम्परा ह्येतेन दष्टाभिमृष्टा वा विषीभवति यश्चैतद् उदकं पिबति स्पृशति वा ॥ (३२।१)
matsyaparamparā hyetena daṣṭābhimṛṣṭā vā viṣībhavati yaścaitad udakaṃ pibati spṛśati vā ||
रक्तश्वेतसर्षपैर् गोधात्रिपक्षमुष्टिकायां भूमौ निखातायां निहिता वध्येनोद्धृता यावत् पश्यति तावन् मारयति कृष्णसर्पो वा ॥ (३३।१)
raktaśvetasarṣapair godhātripakṣamuṣṭikāyāṃ bhūmau nikhātāyāṃ nihitā vadhyenoddhṛtā yāvat paśyati tāvan mārayati kṛṣṇasarpo vā ||
विद्युत्प्रदग्धो ऽङ्गारो ज्वालो वा विद्युत्प्रदग्धैः काष्ठैर् गृहीतश्चानुवासितः कृत्तिकासु भरणीषु वा रौद्रेण कर्मणाभिहुतो ऽग्निः प्रणीतश्च निष्प्रतीकारो दहति ॥ (३४।१)
vidyutpradagdho 'ṅgāro jvālo vā vidyutpradagdhaiḥ kāṣṭhair gṛhītaścānuvāsitaḥ kṛttikāsu bharaṇīṣu vā raudreṇa karmaṇābhihuto 'gniḥ praṇītaśca niṣpratīkāro dahati ||
कर्माराद् अग्निम् आहृत्य क्षौद्रेण जुहुयात् पृथक् । (३५।१)
karmārād agnim āhṛtya kṣaudreṇa juhuyāt pṛthak |
सुरया शौण्डिकाद् अग्निं मार्गतो ऽग्निं घृतेन च ॥ (३५।२)
surayā śauṇḍikād agniṃ mārgato 'gniṃ ghṛtena ca ||
माल्येन चैकपत्न्यग्निं पुंश्चल्यग्निं च सर्षपैः । (३६।१)
mālyena caikapatnyagniṃ puṃścalyagniṃ ca sarṣapaiḥ |
दध्ना च सूतिकास्वग्निम् आहिताग्निं च तण्डुलैः ॥ (३६।२)
dadhnā ca sūtikāsvagnim āhitāgniṃ ca taṇḍulaiḥ ||
चण्डालाग्निं च मांसेन चिताग्निं मानुषेण च ॥ (३७।१)
caṇḍālāgniṃ ca māṃsena citāgniṃ mānuṣeṇa ca ||
जुहुयाद् अग्निमन्त्रेण राजवृक्षस्य दारुभिः । (३९।१)
juhuyād agnimantreṇa rājavṛkṣasya dārubhiḥ |
एष निष्प्रतिकारो ऽग्निर् द्विषतां नेत्रमोहनः ॥ (३९।२)
eṣa niṣpratikāro 'gnir dviṣatāṃ netramohanaḥ ||
अदिते नमस्ते अनुमते नमस्ते सरस्वति नमस्ते देव सवितर् नमस्ते ॥ (४०।१)
adite namaste anumate namaste sarasvati namaste deva savitar namaste ||
अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा भूः स्वाहा भुवः स्वाहा ॥ (४१।१)
agnaye svāhā somāya svāhā bhūḥ svāhā bhuvaḥ svāhā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.