ArthaŚ, 1, 14
Select a line for its word-by-word analysis.
Wइन्निन्ग् ओवेर् थे सेदुचिब्ले अन्द् नोन्सेदुचिब्ले पर्तिएस् इन् थे एनेम्य्ऽस् तेर्रितोर्य्कृत्याकृत्यपक्षोपग्रहः स्वविषये व्याख्यातः परविषये वाच्यः ॥ (१।१)
Winning over the seducible and nonseducible parties in the enemy's territorykṛtyākṛtyapakṣopagrahaḥ svaviṣaye vyākhyātaḥ paraviṣaye vācyaḥ ||
संश्रुत्यार्थान् विप्रलब्धः तुल्यकारिणोः शिल्पे वोपकारे वा विमानितः वल्लभावरुद्धः समाहूय पराजितः प्रवासोपतप्तः कृत्वा व्ययम् अलब्धकार्यः स्वधर्माद् दायाद्याद् वोपरुद्धः मानाधिकाराभ्यां भ्रष्टः कुल्यैर् अन्तर्हितः प्रसभाभिमृष्टस्त्रीकः काराभिन्यस्तः परोक्तदण्डितः मिथ्याचारवारितः सर्वस्वम् आहारितः बन्धनपरिक्लिष्टः प्रवासितबन्धुः इति क्रुद्धवर्गः ॥ (२।१)
saṃśrutyārthān vipralabdhaḥ tulyakāriṇoḥ śilpe vopakāre vā vimānitaḥ vallabhāvaruddhaḥ samāhūya parājitaḥ pravāsopataptaḥ kṛtvā vyayam alabdhakāryaḥ svadharmād dāyādyād voparuddhaḥ mānādhikārābhyāṃ bhraṣṭaḥ kulyair antarhitaḥ prasabhābhimṛṣṭastrīkaḥ kārābhinyastaḥ paroktadaṇḍitaḥ mithyācāravāritaḥ sarvasvam āhāritaḥ bandhanaparikliṣṭaḥ pravāsitabandhuḥ iti kruddhavargaḥ ||
स्वयम् उपहतः विप्रकृतः पापकर्माभिख्यातः तुल्यदोषदण्डेनोद्विग्नः पर्यात्तभूमिः दण्डेनोपनतः सर्वाधिकरणस्थः सहसोपचितार्थः तत्कुलीनो वाशंसुः प्रद्विष्टो राज्ञा राजद्वेषी च इति भीतवर्गः ॥ (३।१)
svayam upahataḥ viprakṛtaḥ pāpakarmābhikhyātaḥ tulyadoṣadaṇḍenodvignaḥ paryāttabhūmiḥ daṇḍenopanataḥ sarvādhikaraṇasthaḥ sahasopacitārthaḥ tatkulīno vāśaṃsuḥ pradviṣṭo rājñā rājadveṣī ca iti bhītavargaḥ ||
परिक्षीणः अन्यात्तस्वः कदर्यः व्यसनी अत्याहितव्यवहारश्च इति लुब्धवर्गः ॥ (४।१)
parikṣīṇaḥ anyāttasvaḥ kadaryaḥ vyasanī atyāhitavyavahāraśca iti lubdhavargaḥ ||
आत्मसंभावितः मानकामः शत्रुपूजामर्षितः नीचैर् उपहितः तीक्ष्णः साहसिकः भोगेनासंतुष्टः इति मानिवर्गः ॥ (५।१)
ātmasaṃbhāvitaḥ mānakāmaḥ śatrupūjāmarṣitaḥ nīcair upahitaḥ tīkṣṇaḥ sāhasikaḥ bhogenāsaṃtuṣṭaḥ iti mānivargaḥ ||
तेषां मुण्डजटिलव्यञ्जनैर् यो यद्भक्तिः कृत्यपक्षीयस्तं तेनोपजापयेत् ॥ (६।१)
teṣāṃ muṇḍajaṭilavyañjanair yo yadbhaktiḥ kṛtyapakṣīyastaṃ tenopajāpayet ||
यथा मदान्धो हस्ती मत्तेनाधिष्ठितो यद् यद् आसादयति तत् सर्वं प्रमृद्नाति एवम् अयम् अशास्त्रचक्षुर् अन्धो राजा पौरजानपदवधायाभ्युत्थितः शक्यम् अस्य प्रतिहस्तिप्रोत्साहनेनापकर्तुम् अमर्षः क्रियताम् इति क्रुद्धवर्गम् उपजापयेत् ॥ (७।१)
yathā madāndho hastī mattenādhiṣṭhito yad yad āsādayati tat sarvaṃ pramṛdnāti evam ayam aśāstracakṣur andho rājā paurajānapadavadhāyābhyutthitaḥ śakyam asya pratihastiprotsāhanenāpakartum amarṣaḥ kriyatām iti kruddhavargam upajāpayet ||
यथा लीनः सर्पो यस्माद् भयं पश्यति तत्र विषम् उत्सृजति एवम् अयं राजा जातदोषाशङ्कस्त्वयि पुरा क्रोधविषम् उत्सृजति अन्यत्र गम्यताम् इति भीतवर्गम् उपजापयेत् ॥ (८।१)
yathā līnaḥ sarpo yasmād bhayaṃ paśyati tatra viṣam utsṛjati evam ayaṃ rājā jātadoṣāśaṅkastvayi purā krodhaviṣam utsṛjati anyatra gamyatām iti bhītavargam upajāpayet ||
यथा श्वगणिनां धेनुः श्वभ्यो दुह्यते न ब्राह्मणेभ्यः एवम् अयं राजा सत्त्वप्रज्ञावाक्यशक्तिहीनेभ्यो दुह्यते नात्मगुणसम्पन्नेभ्यः असौ राजा पुरुषविशेषज्ञः तत्र गम्यताम् इति लुब्धवर्गम् उपजापयेत् ॥ (९।१)
yathā śvagaṇināṃ dhenuḥ śvabhyo duhyate na brāhmaṇebhyaḥ evam ayaṃ rājā sattvaprajñāvākyaśaktihīnebhyo duhyate nātmaguṇasampannebhyaḥ asau rājā puruṣaviśeṣajñaḥ tatra gamyatām iti lubdhavargam upajāpayet ||
यथा चण्डालोदपानश्चण्डालानाम् एवोपभोग्यो नान्येषाम् एवम् अयं राजा नीचो नीचानाम् एवोपभोग्यो न त्वद्विधानाम् आर्याणाम् असौ राजा पुरुषविशेषज्ञः तत्र गम्यताम् इति मानिवर्गम् उपजापयेत् ॥ (१०।१)
yathā caṇḍālodapānaścaṇḍālānām evopabhogyo nānyeṣām evam ayaṃ rājā nīco nīcānām evopabhogyo na tvadvidhānām āryāṇām asau rājā puruṣaviśeṣajñaḥ tatra gamyatām iti mānivargam upajāpayet ||
तथेति प्रतिपन्नांस्तान् संहितान् पणकर्मणा । (११।१)
tatheti pratipannāṃstān saṃhitān paṇakarmaṇā |
अकृत्यान् भेददण्डाभ्यां परदोषांश्च दर्शयन् ॥ (१२।२)
akṛtyān bhedadaṇḍābhyāṃ paradoṣāṃśca darśayan ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.