ArthaŚ, 2, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
सेत्त्लेमेन्त् ओड़् थे चोउन्त्र्य्सिदेभूतपूर्वम् अभूतपूर्वं वा जनपदं परदेशापवाहनेन स्वदेशाभिष्यन्दवमनेन वा निवेशयेत् ॥ (१।१)
Settlement of the countrysidebhūtapūrvam abhūtapūrvaṃ vā janapadaṃ paradeśāpavāhanena svadeśābhiṣyandavamanena vā niveśayet ||
शूद्रकर्षकप्रायं कुलशतावरं पञ्चकुलशतपरं ग्रामं क्रोशद्विक्रोशसीमानम् अन्योन्यारक्षं निवेशयेत् ॥ (२।१)
śūdrakarṣakaprāyaṃ kulaśatāvaraṃ pañcakulaśataparaṃ grāmaṃ krośadvikrośasīmānam anyonyārakṣaṃ niveśayet ||
नदीशैलवनभृष्टिदरीसेतुबन्धशमीशाल्मलीक्षीरवृक्षान् अन्तेषु सीम्नां स्थापयेत् ॥ (३।१)
nadīśailavanabhṛṣṭidarīsetubandhaśamīśālmalīkṣīravṛkṣān anteṣu sīmnāṃ sthāpayet ||
अष्टशतग्राम्या मध्ये स्थानीयम् चतुःशतग्राम्या द्रोणमुखम् द्विशतग्राम्याः कार्वटिकम् दशग्रामीसंग्रहेण संग्रहं स्थापयेत् ॥ (४।१)
aṣṭaśatagrāmyā madhye sthānīyam catuḥśatagrāmyā droṇamukham dviśatagrāmyāḥ kārvaṭikam daśagrāmīsaṃgraheṇa saṃgrahaṃ sthāpayet ||
अन्तेष्वन्तपालदुर्गाणि जनपदद्वाराण्यन्तपालाधिष्ठितानि स्थापयेत् ॥ (५।१)
anteṣvantapāladurgāṇi janapadadvārāṇyantapālādhiṣṭhitāni sthāpayet ||
तेषाम् अन्तराणि वागुरिकशबरपुलिन्दचण्डालारण्यचरा रक्षेयुः ॥ (६।१)
teṣām antarāṇi vāgurikaśabarapulindacaṇḍālāraṇyacarā rakṣeyuḥ ||
ऋत्विगाचार्यपुरोहितश्रोत्रियेभ्यो ब्रह्मदेयान्य् अदण्डकराण्य् अभिरूपदायादकानि प्रयच्छेत् अध्यक्षसंख्यायकादिभ्यो गोपस्थानिकानीकस्थचिकित्सकाश्वदमकजङ्घाकारिकेभ्यश्च विक्रयाधानवर्जानि ॥ (७।१)
ṛtvigācāryapurohitaśrotriyebhyo brahmadeyāny adaṇḍakarāṇy abhirūpadāyādakāni prayacchet adhyakṣasaṃkhyāyakādibhyo gopasthānikānīkasthacikitsakāśvadamakajaṅghākārikebhyaśca vikrayādhānavarjāni ||
करदेभ्यः कृतक्षेत्राण्यैकपुरुषिकाणि प्रयच्छेत् ॥ (८।१)
karadebhyaḥ kṛtakṣetrāṇyaikapuruṣikāṇi prayacchet ||
अनुग्रहपरिहारौ चैतेभ्यः कोशवृद्धिकरौ दद्यात् कोशोपघातकौ वर्जयेत् ॥ (१५।१)
anugrahaparihārau caitebhyaḥ kośavṛddhikarau dadyāt kośopaghātakau varjayet ||
अल्पकोशो हि राजा पौरजानपदान् एव ग्रसते ॥ (१६।१)
alpakośo hi rājā paurajānapadān eva grasate ||
निवेशसमकालं यथागतकं वा परिहारं दद्यात् ॥ (१७।१)
niveśasamakālaṃ yathāgatakaṃ vā parihāraṃ dadyāt ||
आकरकर्मान्तद्रव्यहस्तिवनव्रजवणिक्पथप्रचारान् वारिस्थलपथपण्यपत्तनानि च निवेशयेत् ॥ (१९।१)
ākarakarmāntadravyahastivanavrajavaṇikpathapracārān vāristhalapathapaṇyapattanāni ca niveśayet ||
अन्येषां वा बध्नतां भूमिमार्गवृक्षोपकरणानुग्रहं कुर्यात् पुण्यस्थानारामाणां च ॥ (२१।१)
anyeṣāṃ vā badhnatāṃ bhūmimārgavṛkṣopakaraṇānugrahaṃ kuryāt puṇyasthānārāmāṇāṃ ca ||
सम्भूय सेतुबन्धाद् अपक्रामतः कर्मकरबलीवर्दाः कर्म कुर्युः ॥ (२२।१)
sambhūya setubandhād apakrāmataḥ karmakarabalīvardāḥ karma kuryuḥ ||
व्ययकर्मणि च भागी स्यात् न चांशं लभेत ॥ (२३।१)
vyayakarmaṇi ca bhāgī syāt na cāṃśaṃ labheta ||
मत्स्यप्लवहरितपण्यानां सेतुषु राजा स्वाम्यं गच्छेत् ॥ (२४।१)
matsyaplavaharitapaṇyānāṃ setuṣu rājā svāmyaṃ gacchet ||
दासाहितकबन्धून् अशृण्वतो राजा विनयं ग्राहयेत् ॥ (२५।१)
dāsāhitakabandhūn aśṛṇvato rājā vinayaṃ grāhayet ||
बालवृद्धव्यसन्यनाथांश्च राजा बिभृयात् स्त्रियम् अप्रजातां प्रजातायाश्च पुत्रान् ॥ (२६।१)
bālavṛddhavyasanyanāthāṃśca rājā bibhṛyāt striyam aprajātāṃ prajātāyāśca putrān ||
बालद्रव्यं ग्रामवृद्धा वर्धयेयुर् आ व्यवहारप्रापणात् देवद्रव्यं च ॥ (२७।१)
bāladravyaṃ grāmavṛddhā vardhayeyur ā vyavahāraprāpaṇāt devadravyaṃ ca ||
अपत्यदारं मातापितरौ भ्रातॄन् अप्राप्तव्यवहारान् भगिनीः कन्या विधवाश्चाबिभ्रतः शक्तिमतो द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र पतितेभ्यः अन्यत्र मातुः ॥ (२८।१)
apatyadāraṃ mātāpitarau bhrātṝn aprāptavyavahārān bhaginīḥ kanyā vidhavāścābibhrataḥ śaktimato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ anyatra patitebhyaḥ anyatra mātuḥ ||
पुत्रदारम् अप्रतिविधाय प्रव्रजतः पूर्वः साहसदण्डः स्त्रियं च प्रव्राजयतः ॥ (२९।१)
putradāram apratividhāya pravrajataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ striyaṃ ca pravrājayataḥ ||
लुप्तव्यायामः प्रव्रजेद् आपृच्छ्य धर्मस्थान् ॥ (३०।१)
luptavyāyāmaḥ pravrajed āpṛcchya dharmasthān ||
वानप्रस्थाद् अन्यः प्रव्रजितभावः सजाताद् अन्यः संघः सामुत्थायिकाद् अन्यः समयानुबन्धो वा नास्य जनपदम् उपनिविशेत ॥ (३२।१)
vānaprasthād anyaḥ pravrajitabhāvaḥ sajātād anyaḥ saṃghaḥ sāmutthāyikād anyaḥ samayānubandho vā nāsya janapadam upaniviśeta ||
नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवा न कर्मविघ्नं कुर्युः ॥ (३४।१)
naṭanartakagāyanavādakavāgjīvanakuśīlavā na karmavighnaṃ kuryuḥ ||
निराश्रयत्वाद् ग्रामाणां क्षेत्राभिरतत्वाच्च पुरुषाणां कोशविष्टिद्रव्यधान्यरसवृद्धिर् भवति ॥ (३५।१)
nirāśrayatvād grāmāṇāṃ kṣetrābhiratatvācca puruṣāṇāṃ kośaviṣṭidravyadhānyarasavṛddhir bhavati ||
परचक्राटवीग्रस्तं व्याधिदुर्भिक्षपीडितम् । (३६।१)
paracakrāṭavīgrastaṃ vyādhidurbhikṣapīḍitam |
देशं परिहरेद् राजा व्ययक्रीडाश्च वारयेत् ॥ (३६।२)
deśaṃ parihared rājā vyayakrīḍāśca vārayet ||
दण्डविष्टिकराबाधै रक्षेद् उपहतां कृषिम् । (३७।१)
daṇḍaviṣṭikarābādhai rakṣed upahatāṃ kṛṣim |
स्तेनव्यालविषग्राहैर् व्याधिभिश्च पशुव्रजान् ॥ (३७।२)
stenavyālaviṣagrāhair vyādhibhiśca paśuvrajān ||
वल्लभैः कार्मिकैः स्तेनैर् अन्तपालैश्च पीडितम् । (३८।१)
vallabhaiḥ kārmikaiḥ stenair antapālaiśca pīḍitam |
शोधयेत् पशुसंघैश्च क्षीयमाणं वणिक्पथम् ॥ (३८।२)
śodhayet paśusaṃghaiśca kṣīyamāṇaṃ vaṇikpatham ||
एवं द्रव्यद्विपवनं सेतुबन्धम् अथाकरान् । (३९।१)
evaṃ dravyadvipavanaṃ setubandham athākarān |
रक्षेत् पूर्वकृतान् राजा नवांश्चाभिप्रवर्तयेत् ॥ (३९।२)
rakṣet pūrvakṛtān rājā navāṃścābhipravartayet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.