अर्थशास्त्रArthaśāstra

ArthaŚ, 2, 1

22 of 40 · 43 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

सेत्त्लेमेन्त् ओड़् थे चोउन्त्र्य्सिदेभूतपूर्वम् अभूतपूर्वं वा जनपदं परदेशापवाहनेन स्वदेशाभिष्यन्दवमनेन वा निवेशयेत् ॥ (१।१)

Settlement of the countrysidebhūtapūrvam abhūtapūrvaṃ vā janapadaṃ paradeśāpavāhanena svadeśābhiṣyandavamanena vā niveśayet ||

2.1२.१

शूद्रकर्षकप्रायं कुलशतावरं पञ्चकुलशतपरं ग्रामं क्रोशद्विक्रोशसीमानम् अन्योन्यारक्षं निवेशयेत् ॥ (२।१)

śūdrakarṣakaprāyaṃ kulaśatāvaraṃ pañcakulaśataparaṃ grāmaṃ krośadvikrośasīmānam anyonyārakṣaṃ niveśayet ||

3.1३.१

नदीशैलवनभृष्टिदरीसेतुबन्धशमीशाल्मलीक्षीरवृक्षान् अन्तेषु सीम्नां स्थापयेत् ॥ (३।१)

nadīśailavanabhṛṣṭidarīsetubandhaśamīśālmalīkṣīravṛkṣān anteṣu sīmnāṃ sthāpayet ||

4.1४.१

अष्टशतग्राम्या मध्ये स्थानीयम् चतुःशतग्राम्या द्रोणमुखम् द्विशतग्राम्याः कार्वटिकम् दशग्रामीसंग्रहेण संग्रहं स्थापयेत् ॥ (४।१)

aṣṭaśatagrāmyā madhye sthānīyam catuḥśatagrāmyā droṇamukham dviśatagrāmyāḥ kārvaṭikam daśagrāmīsaṃgraheṇa saṃgrahaṃ sthāpayet ||

5.1५.१

अन्तेष्वन्तपालदुर्गाणि जनपदद्वाराण्यन्तपालाधिष्ठितानि स्थापयेत् ॥ (५।१)

anteṣvantapāladurgāṇi janapadadvārāṇyantapālādhiṣṭhitāni sthāpayet ||

6.1६.१

तेषाम् अन्तराणि वागुरिकशबरपुलिन्दचण्डालारण्यचरा रक्षेयुः ॥ (६।१)

teṣām antarāṇi vāgurikaśabarapulindacaṇḍālāraṇyacarā rakṣeyuḥ ||

7.1७.१

ऋत्विगाचार्यपुरोहितश्रोत्रियेभ्यो ब्रह्मदेयान्य् अदण्डकराण्य् अभिरूपदायादकानि प्रयच्छेत् अध्यक्षसंख्यायकादिभ्यो गोपस्थानिकानीकस्थचिकित्सकाश्वदमकजङ्घाकारिकेभ्यश्च विक्रयाधानवर्जानि ॥ (७।१)

ṛtvigācāryapurohitaśrotriyebhyo brahmadeyāny adaṇḍakarāṇy abhirūpadāyādakāni prayacchet adhyakṣasaṃkhyāyakādibhyo gopasthānikānīkasthacikitsakāśvadamakajaṅghākārikebhyaśca vikrayādhānavarjāni ||

8.1८.१

करदेभ्यः कृतक्षेत्राण्यैकपुरुषिकाणि प्रयच्छेत् ॥ (८।१)

karadebhyaḥ kṛtakṣetrāṇyaikapuruṣikāṇi prayacchet ||

9.1९.१

अकृतानि कर्तृभ्यो नादेयानि ॥ (९।१)

akṛtāni kartṛbhyo nādeyāni ||

10.1१०.१

अकृषताम् आच्छिद्यान्येभ्यः प्रयच्छेत् ॥ (१०।१)

akṛṣatām ācchidyānyebhyaḥ prayacchet ||

11.1११.१

ग्रामभृतकवैदेहका वा कृषेयुः ॥ (११।१)

grāmabhṛtakavaidehakā vā kṛṣeyuḥ ||

12.1१२.१

अकृषन्तो वावहीनं दद्युः ॥ (१२।१)

akṛṣanto vāvahīnaṃ dadyuḥ ||

13.1१३.१

धान्यपशुहिरण्यैश्चैतान् अनुगृह्णीयात् ॥ (१३।१)

dhānyapaśuhiraṇyaiścaitān anugṛhṇīyāt ||

14.1१४.१

तान्यनु सुखेन दद्युः ॥ (१४।१)

tānyanu sukhena dadyuḥ ||

15.1१५.१

अनुग्रहपरिहारौ चैतेभ्यः कोशवृद्धिकरौ दद्यात् कोशोपघातकौ वर्जयेत् ॥ (१५।१)

anugrahaparihārau caitebhyaḥ kośavṛddhikarau dadyāt kośopaghātakau varjayet ||

16.1१६.१

अल्पकोशो हि राजा पौरजानपदान् एव ग्रसते ॥ (१६।१)

alpakośo hi rājā paurajānapadān eva grasate ||

17.1१७.१

निवेशसमकालं यथागतकं वा परिहारं दद्यात् ॥ (१७।१)

niveśasamakālaṃ yathāgatakaṃ vā parihāraṃ dadyāt ||

18.1१८.१

निवृत्तपरिहारान् पितेवानुगृह्णीयात् ॥ (१८।१)

nivṛttaparihārān pitevānugṛhṇīyāt ||

19.1१९.१

आकरकर्मान्तद्रव्यहस्तिवनव्रजवणिक्पथप्रचारान् वारिस्थलपथपण्यपत्तनानि च निवेशयेत् ॥ (१९।१)

ākarakarmāntadravyahastivanavrajavaṇikpathapracārān vāristhalapathapaṇyapattanāni ca niveśayet ||

20.1२०.१

सहोदकम् आहार्योदकं वा सेतुं बन्धयेत् ॥ (२०।१)

sahodakam āhāryodakaṃ vā setuṃ bandhayet ||

21.1२१.१

अन्येषां वा बध्नतां भूमिमार्गवृक्षोपकरणानुग्रहं कुर्यात् पुण्यस्थानारामाणां च ॥ (२१।१)

anyeṣāṃ vā badhnatāṃ bhūmimārgavṛkṣopakaraṇānugrahaṃ kuryāt puṇyasthānārāmāṇāṃ ca ||

22.1२२.१

सम्भूय सेतुबन्धाद् अपक्रामतः कर्मकरबलीवर्दाः कर्म कुर्युः ॥ (२२।१)

sambhūya setubandhād apakrāmataḥ karmakarabalīvardāḥ karma kuryuḥ ||

23.1२३.१

व्ययकर्मणि च भागी स्यात् न चांशं लभेत ॥ (२३।१)

vyayakarmaṇi ca bhāgī syāt na cāṃśaṃ labheta ||

24.1२४.१

मत्स्यप्लवहरितपण्यानां सेतुषु राजा स्वाम्यं गच्छेत् ॥ (२४।१)

matsyaplavaharitapaṇyānāṃ setuṣu rājā svāmyaṃ gacchet ||

25.1२५.१

दासाहितकबन्धून् अशृण्वतो राजा विनयं ग्राहयेत् ॥ (२५।१)

dāsāhitakabandhūn aśṛṇvato rājā vinayaṃ grāhayet ||

26.1२६.१

बालवृद्धव्यसन्यनाथांश्च राजा बिभृयात् स्त्रियम् अप्रजातां प्रजातायाश्च पुत्रान् ॥ (२६।१)

bālavṛddhavyasanyanāthāṃśca rājā bibhṛyāt striyam aprajātāṃ prajātāyāśca putrān ||

27.1२७.१

बालद्रव्यं ग्रामवृद्धा वर्धयेयुर् आ व्यवहारप्रापणात् देवद्रव्यं च ॥ (२७।१)

bāladravyaṃ grāmavṛddhā vardhayeyur ā vyavahāraprāpaṇāt devadravyaṃ ca ||

28.1२८.१

अपत्यदारं मातापितरौ भ्रातॄन् अप्राप्तव्यवहारान् भगिनीः कन्या विधवाश्चाबिभ्रतः शक्तिमतो द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र पतितेभ्यः अन्यत्र मातुः ॥ (२८।१)

apatyadāraṃ mātāpitarau bhrātṝn aprāptavyavahārān bhaginīḥ kanyā vidhavāścābibhrataḥ śaktimato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ anyatra patitebhyaḥ anyatra mātuḥ ||

29.1२९.१

पुत्रदारम् अप्रतिविधाय प्रव्रजतः पूर्वः साहसदण्डः स्त्रियं च प्रव्राजयतः ॥ (२९।१)

putradāram apratividhāya pravrajataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ striyaṃ ca pravrājayataḥ ||

30.1३०.१

लुप्तव्यायामः प्रव्रजेद् आपृच्छ्य धर्मस्थान् ॥ (३०।१)

luptavyāyāmaḥ pravrajed āpṛcchya dharmasthān ||

31.1३१.१

अन्यथा नियम्येत ॥ (३१।१)

anyathā niyamyeta ||

32.1३२.१

वानप्रस्थाद् अन्यः प्रव्रजितभावः सजाताद् अन्यः संघः सामुत्थायिकाद् अन्यः समयानुबन्धो वा नास्य जनपदम् उपनिविशेत ॥ (३२।१)

vānaprasthād anyaḥ pravrajitabhāvaḥ sajātād anyaḥ saṃghaḥ sāmutthāyikād anyaḥ samayānubandho vā nāsya janapadam upaniviśeta ||

33.1३३.१

न च तत्रारामा विहारार्था वा शालाः स्युः ॥ (३३।१)

na ca tatrārāmā vihārārthā vā śālāḥ syuḥ ||

34.1३४.१

नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवा न कर्मविघ्नं कुर्युः ॥ (३४।१)

naṭanartakagāyanavādakavāgjīvanakuśīlavā na karmavighnaṃ kuryuḥ ||

35.1३५.१

निराश्रयत्वाद् ग्रामाणां क्षेत्राभिरतत्वाच्च पुरुषाणां कोशविष्टिद्रव्यधान्यरसवृद्धिर् भवति ॥ (३५।१)

nirāśrayatvād grāmāṇāṃ kṣetrābhiratatvācca puruṣāṇāṃ kośaviṣṭidravyadhānyarasavṛddhir bhavati ||

36.1३६.१

परचक्राटवीग्रस्तं व्याधिदुर्भिक्षपीडितम् । (३६।१)

paracakrāṭavīgrastaṃ vyādhidurbhikṣapīḍitam |

36.2३६.२

देशं परिहरेद् राजा व्ययक्रीडाश्च वारयेत् ॥ (३६।२)

deśaṃ parihared rājā vyayakrīḍāśca vārayet ||

37.1३७.१

दण्डविष्टिकराबाधै रक्षेद् उपहतां कृषिम् । (३७।१)

daṇḍaviṣṭikarābādhai rakṣed upahatāṃ kṛṣim |

37.2३७.२

स्तेनव्यालविषग्राहैर् व्याधिभिश्च पशुव्रजान् ॥ (३७।२)

stenavyālaviṣagrāhair vyādhibhiśca paśuvrajān ||

38.1३८.१

वल्लभैः कार्मिकैः स्तेनैर् अन्तपालैश्च पीडितम् । (३८।१)

vallabhaiḥ kārmikaiḥ stenair antapālaiśca pīḍitam |

38.2३८.२

शोधयेत् पशुसंघैश्च क्षीयमाणं वणिक्पथम् ॥ (३८।२)

śodhayet paśusaṃghaiśca kṣīyamāṇaṃ vaṇikpatham ||

39.1३९.१

एवं द्रव्यद्विपवनं सेतुबन्धम् अथाकरान् । (३९।१)

evaṃ dravyadvipavanaṃ setubandham athākarān |

39.2३९.२

रक्षेत् पूर्वकृतान् राजा नवांश्चाभिप्रवर्तयेत् ॥ (३९।२)

rakṣet pūrvakṛtān rājā navāṃścābhipravartayet ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

ArthaŚ, 2, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit