ArthaŚ, 2, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
चोन्स्त्रुच्तिओन् ओड़् ड़ोर्त्स्चतुर्दिशं जनपदान्ते साम्परायिकं दैवकृतं दुर्गं कारयेत् अन्तर्द्वीपं स्थलं वा निम्नावरुद्धम् औदकम् प्रास्तरं गुहां वा पार्वतम् निरुदकस्तम्बम् इरिणं वा धान्वनम् खञ्जनोदकं स्तम्बगहनं वा वनदुर्गम् ॥ (१।१)
Construction of fortscaturdiśaṃ janapadānte sāmparāyikaṃ daivakṛtaṃ durgaṃ kārayet antardvīpaṃ sthalaṃ vā nimnāvaruddham audakam prāstaraṃ guhāṃ vā pārvatam nirudakastambam iriṇaṃ vā dhānvanam khañjanodakaṃ stambagahanaṃ vā vanadurgam ||
तेषां नदीपर्वतदुर्गं जनपदारक्षस्थानम् धान्वनवनदुर्गम् अटवीस्थानम् आपद्यपसारो वा ॥ (२।१)
teṣāṃ nadīparvatadurgaṃ janapadārakṣasthānam dhānvanavanadurgam aṭavīsthānam āpadyapasāro vā ||
जनपदमध्ये समुदयस्थानं स्थानीयं निवेशयेत् वास्तुकप्रशस्ते देशे नदीसङ्गमे ह्रदस्याविशोषस्याङ्के सरसस्तटाकस्य वा वृत्तं दीर्घं चतुरश्रं वा वास्तुवशेन वा प्रदक्षिणोदकं पण्यपुटभेदनम् अंसपथवारिपथाभ्याम् उपेतम् ॥ (३।१)
janapadamadhye samudayasthānaṃ sthānīyaṃ niveśayet vāstukapraśaste deśe nadīsaṅgame hradasyāviśoṣasyāṅke sarasastaṭākasya vā vṛttaṃ dīrghaṃ caturaśraṃ vā vāstuvaśena vā pradakṣiṇodakaṃ paṇyapuṭabhedanam aṃsapathavāripathābhyām upetam ||
तस्य परिखास्तिस्रो दण्डान्तराः कारयेत् चतुर्दश द्वादश दशेति दण्डान् विस्तीर्णाः विस्ताराद् अवगाढाः पादोनम् अर्धं वा त्रिभागमूलाः मूलचतुरश्रा वा पाषाणोपहिताः पाषाणेष्टकाबद्धपार्श्वा वा तोयान्तिकीर् आगन्तुतोयपूर्णा वा सपरिवाहाः पद्मग्राहवतीश्च ॥ (४।१)
tasya parikhāstisro daṇḍāntarāḥ kārayet caturdaśa dvādaśa daśeti daṇḍān vistīrṇāḥ vistārād avagāḍhāḥ pādonam ardhaṃ vā tribhāgamūlāḥ mūlacaturaśrā vā pāṣāṇopahitāḥ pāṣāṇeṣṭakābaddhapārśvā vā toyāntikīr āgantutoyapūrṇā vā saparivāhāḥ padmagrāhavatīśca ||
चतुर्दण्डापकृष्टं परिखायाः षड्दण्डोच्छ्रितम् अवरुद्धं तद्द्विगुणविष्कम्भं खाताद् वप्रं कारयेद् ऊर्ध्वचयं मञ्चपृष्ठं कुम्भकुक्षिकं वा हस्तिभिर् गोभिश्च क्षुण्णं कण्टकिगुल्मविषवल्लीप्रतानवन्तम् ॥ (५।१)
caturdaṇḍāpakṛṣṭaṃ parikhāyāḥ ṣaḍdaṇḍocchritam avaruddhaṃ taddviguṇaviṣkambhaṃ khātād vapraṃ kārayed ūrdhvacayaṃ mañcapṛṣṭhaṃ kumbhakukṣikaṃ vā hastibhir gobhiśca kṣuṇṇaṃ kaṇṭakigulmaviṣavallīpratānavantam ||
पांसुशेषेण वास्तुच्छिद्रं राजभवनं वा पूरयेत् ॥ (६।१)
pāṃsuśeṣeṇa vāstucchidraṃ rājabhavanaṃ vā pūrayet ||
वप्रस्योपरि प्राकारं विष्कम्भद्विगुणोत्सेधम् ऐष्टकं द्वादशहस्ताद् ऊर्ध्वमोजं युग्मं वा आ चतुर्विंशतिहस्ताद् इति कारयेत् रथचर्यासंचारं तालमूलं मुरजकैः कपिशीर्षकैश्चाचिताग्रम् ॥ (७।१)
vaprasyopari prākāraṃ viṣkambhadviguṇotsedham aiṣṭakaṃ dvādaśahastād ūrdhvamojaṃ yugmaṃ vā ā caturviṃśatihastād iti kārayet rathacaryāsaṃcāraṃ tālamūlaṃ murajakaiḥ kapiśīrṣakaiścācitāgram ||
पृथुशिलासंहतं वा शैलं कारयेत् न त्वेव काष्ठमयम् ॥ (८।१)
pṛthuśilāsaṃhataṃ vā śailaṃ kārayet na tveva kāṣṭhamayam ||
विष्कम्भचतुरश्रम् अट्टालकम् उत्सेधसमावक्षेपसोपानं कारयेत् त्रिंशद्दण्डान्तरं च ॥ (१०।१)
viṣkambhacaturaśram aṭṭālakam utsedhasamāvakṣepasopānaṃ kārayet triṃśaddaṇḍāntaraṃ ca ||
द्वयोर् अट्टालकयोर् मध्ये सहर्म्यद्वितलाम् अध्यर्धायामां प्रतोलीं कारयेत् ॥ (११।१)
dvayor aṭṭālakayor madhye saharmyadvitalām adhyardhāyāmāṃ pratolīṃ kārayet ||
अट्टालकप्रतोलीमध्ये त्रिधानुष्काधिष्ठानं सापिधानच्छिद्रफलकसंहतम् इन्द्रकोशं कारयेत् ॥ (१२।१)
aṭṭālakapratolīmadhye tridhānuṣkādhiṣṭhānaṃ sāpidhānacchidraphalakasaṃhatam indrakośaṃ kārayet ||
अन्तरेषु द्विहस्तविष्कम्भं पार्श्वे चतुर्गुणायामं देवपथं कारयेत् ॥ (१३।१)
antareṣu dvihastaviṣkambhaṃ pārśve caturguṇāyāmaṃ devapathaṃ kārayet ||
दण्डान्तरा द्विदण्डान्तरा वा चर्याः कारयेत् अग्राह्ये देशे प्रधावनिकां निष्किरद्वारं च ॥ (१४।१)
daṇḍāntarā dvidaṇḍāntarā vā caryāḥ kārayet agrāhye deśe pradhāvanikāṃ niṣkiradvāraṃ ca ||
बहिर्जानुभञ्जनीशूलप्रकरकूपकूटावपातकण्टकप्रतिसराहिपृष्ठतालपत्त्रशृङ्गाटकश्वदंष्ट्रार्गलोपस्कन्दनपादुकाम्बरीषोदपानकैः प्रतिच्छन्नं छन्नपथं कारयेत् ॥ (१५।१)
bahirjānubhañjanīśūlaprakarakūpakūṭāvapātakaṇṭakapratisarāhipṛṣṭhatālapattraśṛṅgāṭakaśvadaṃṣṭrārgalopaskandanapādukāmbarīṣodapānakaiḥ praticchannaṃ channapathaṃ kārayet ||
प्राकारम् उभयतो मेण्ढकम् अध्यर्धदण्डं कृत्वा प्रतोलीषट्तुलान्तरं द्वारं निवेशयेत् पञ्चदण्डाद् एकोत्तरम् आ अष्टदण्डाद् इति चतुरश्रं षड्भागम् आयामादधिकम् अष्टभागं वा ॥ (१६।१)
prākāram ubhayato meṇḍhakam adhyardhadaṇḍaṃ kṛtvā pratolīṣaṭtulāntaraṃ dvāraṃ niveśayet pañcadaṇḍād ekottaram ā aṣṭadaṇḍād iti caturaśraṃ ṣaḍbhāgam āyāmādadhikam aṣṭabhāgaṃ vā ||
पञ्चदशहस्ताद् एकोत्तरम् आ अष्टादशहस्ताद् इति तलोत्सेधः ॥ (१७।१)
pañcadaśahastād ekottaram ā aṣṭādaśahastād iti talotsedhaḥ ||
स्तम्भस्य परिक्षेपः षडायामो द्विगुणो निखातः चूलिकायाश्चतुर्भागः ॥ (१८।१)
stambhasya parikṣepaḥ ṣaḍāyāmo dviguṇo nikhātaḥ cūlikāyāścaturbhāgaḥ ||
आदितलस्य पञ्चभागाः शाला वापी सीमागृहं च ॥ (१९।१)
āditalasya pañcabhāgāḥ śālā vāpī sīmāgṛhaṃ ca ||
दशभागिकौ द्वौ प्रतिमञ्चौ अन्तरम् आणीहर्म्यं च ॥ (२०।१)
daśabhāgikau dvau pratimañcau antaram āṇīharmyaṃ ca ||
अर्धवास्तुकम् उत्तमागारम् त्रिभागान्तरं वा इष्टकावबद्धपार्श्वम् वामतः प्रदक्षिणसोपानं गूढभित्तिसोपानम् इतरतः ॥ (२२।१)
ardhavāstukam uttamāgāram tribhāgāntaraṃ vā iṣṭakāvabaddhapārśvam vāmataḥ pradakṣiṇasopānaṃ gūḍhabhittisopānam itarataḥ ||
मुखसमः संक्रमः संहार्यो भूमिमयो वा निरुदके ॥ (३०।१)
mukhasamaḥ saṃkramaḥ saṃhāryo bhūmimayo vā nirudake ||
प्राकारसमं मुखम् अवस्थाप्य त्रिभागगोधामुखं गोपुरं कारयेत् ॥ (३१।१)
prākārasamaṃ mukham avasthāpya tribhāgagodhāmukhaṃ gopuraṃ kārayet ||
प्राकारमध्ये वापीं कृत्वा पुष्करिणीद्वारम् चतुःशालम् अध्यर्धान्तरं साणिकं कुमारीपुरम् मुण्डहर्म्यद्वितलं मुण्डकद्वारम् भूमिद्रव्यवशेन वा निवेशयेत् ॥ (३२।१)
prākāramadhye vāpīṃ kṛtvā puṣkariṇīdvāram catuḥśālam adhyardhāntaraṃ sāṇikaṃ kumārīpuram muṇḍaharmyadvitalaṃ muṇḍakadvāram bhūmidravyavaśena vā niveśayet ||
त्रिभागाधिकायामा भाण्डवाहिनीः कुल्याः कारयेत् ॥ (३३।१)
tribhāgādhikāyāmā bhāṇḍavāhinīḥ kulyāḥ kārayet ||
मुषुण्ढीमुद्गरा दण्डाश्चक्रयन्त्रशतघ्नयः ॥ (३४।२)
muṣuṇḍhīmudgarā daṇḍāścakrayantraśataghnayaḥ ||
कार्याः कार्मारिकाः शूला वेधनाग्राश्च वेणवः । (३५।१)
kāryāḥ kārmārikāḥ śūlā vedhanāgrāśca veṇavaḥ |
उष्ट्रग्रीव्यो ऽग्निसंयोगाः कुप्यकल्पे च यो विधिः ॥ (३५।२)
uṣṭragrīvyo 'gnisaṃyogāḥ kupyakalpe ca yo vidhiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.