ArthaŚ, 1, 17
Select a line for its word-by-word analysis.
गुअर्दिन्ग् अगैन्स्त् प्रिन्चेस्रक्षितो राजा राज्यं रक्षत्यासन्नेभ्यः परेभ्यश्च पूर्वं दारेभ्यः पुत्रेभ्यश्च ॥ (१।१)
Guarding against princesrakṣito rājā rājyaṃ rakṣatyāsannebhyaḥ parebhyaśca pūrvaṃ dārebhyaḥ putrebhyaśca ||
कर्कटकसधर्माणो हि जनकभक्षा राजपुत्राः ॥ (५।१)
karkaṭakasadharmāṇo hi janakabhakṣā rājaputrāḥ ||
तेषाम् अजातस्नेहे पितर्युपांशुदण्डः श्रेयान् इति भारद्वाजः ॥ (६।१)
teṣām ajātasnehe pitaryupāṃśudaṇḍaḥ śreyān iti bhāradvājaḥ ||
नृशंसम् अदुष्टवधः क्षत्रबीजविनाशश्च इति विशालाक्षः ॥ (७।१)
nṛśaṃsam aduṣṭavadhaḥ kṣatrabījavināśaśca iti viśālākṣaḥ ||
कुमारो हि विक्रमभयान् मां पितावरुणद्धि इति ज्ञात्वा तम् एवाङ्के कुर्यात् ॥ (१०।१)
kumāro hi vikramabhayān māṃ pitāvaruṇaddhi iti jñātvā tam evāṅke kuryāt ||
प्रत्यापत्तेर् हि तद् एव कारणं ज्ञात्वान्तपालसखः स्यात् ॥ (१३।१)
pratyāpatter hi tad eva kāraṇaṃ jñātvāntapālasakhaḥ syāt ||
तस्मात् स्वविषयाद् अपकृष्टे सामन्तदुर्गे वासः श्रेयान् इति ॥ (१४।१)
tasmāt svaviṣayād apakṛṣṭe sāmantadurge vāsaḥ śreyān iti ||
वत्सेनेव हि धेनुं पितरम् अस्य सामन्तो दुह्यात् ॥ (१६।१)
vatseneva hi dhenuṃ pitaram asya sāmanto duhyāt ||
तेन हि ध्वजेनादितिकौशिकवद् अस्य मातृबान्धवा भिक्षेरन् ॥ (१९।१)
tena hi dhvajenāditikauśikavad asya mātṛbāndhavā bhikṣeran ||
सुखोपरुद्धा हि पुत्राः पितरं नाभिद्रुह्यन्ति इति ॥ (२१।१)
sukhoparuddhā hi putrāḥ pitaraṃ nābhidruhyanti iti ||
काष्ठम् इव घुणजग्धं राजकुलम् अविनीतपुत्रम् अभियुक्तमात्रं भज्येत ॥ (२३।१)
kāṣṭham iva ghuṇajagdhaṃ rājakulam avinītaputram abhiyuktamātraṃ bhajyeta ||
तस्माद् ऋतुमत्यां महिष्याम् ऋत्विजश्चरुम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं निर्वपेयुः ॥ (२४।१)
tasmād ṛtumatyāṃ mahiṣyām ṛtvijaścarum aindrābārhaspatyaṃ nirvapeyuḥ ||
आपन्नसत्त्वायाः कौमारभृत्यो गर्भभर्मणि प्रसवे च वियतेत ॥ (२५।१)
āpannasattvāyāḥ kaumārabhṛtyo garbhabharmaṇi prasave ca viyateta ||
प्रजातायाः पुत्रसंस्कारं पुरोहितः कुर्यात् ॥ (२६।१)
prajātāyāḥ putrasaṃskāraṃ purohitaḥ kuryāt ||
सत्त्रिणाम् एकश्चैनं मृगयाद्यूतमद्यस्त्रीभिः प्रलोभयेत् पितरि विक्रम्य राज्यं गृहाण इति ॥ (२८।१)
sattriṇām ekaścainaṃ mṛgayādyūtamadyastrībhiḥ pralobhayet pitari vikramya rājyaṃ gṛhāṇa iti ||
तम् अन्यः सत्त्री प्रतिषेधयेत् इत्याम्भीयाः ॥ (२९।१)
tam anyaḥ sattrī pratiṣedhayet ityāmbhīyāḥ ||
नवं हि द्रव्यं येन येनार्थजातेनोपदिह्यते तत् तद् आचूषति ॥ (३१।१)
navaṃ hi dravyaṃ yena yenārthajātenopadihyate tat tad ācūṣati ||
एवम् अयं नवबुद्धिर् यद् यद् उच्यते तत् तत्शास्त्रोपदेशम् इवाभिजानाति ॥ (३२।१)
evam ayaṃ navabuddhir yad yad ucyate tat tatśāstropadeśam ivābhijānāti ||
तस्माद् धर्म्यम् अर्थ्यं चास्योपदिशेन् नाधर्म्यम् अनर्थ्यं च ॥ (३३।१)
tasmād dharmyam arthyaṃ cāsyopadiśen nādharmyam anarthyaṃ ca ||
सत्त्रिणस्त्वेनं तव स्मः इति वदन्तः पालयेयुः ॥ (३४।१)
sattriṇastvenaṃ tava smaḥ iti vadantaḥ pālayeyuḥ ||
यौवनोत्सेकात् परस्त्रीषु मनः कुर्वाणम् आर्याव्यञ्जनाभिः स्त्रीभिर् अमेध्याभिः शून्यागारेषु रात्राव् उद्वेजयेयुः ॥ (३५।१)
yauvanotsekāt parastrīṣu manaḥ kurvāṇam āryāvyañjanābhiḥ strībhir amedhyābhiḥ śūnyāgāreṣu rātrāv udvejayeyuḥ ||
मृगयाकामं प्रतिरोधकव्यञ्जनैस्त्रासयेयुः ॥ (३८।१)
mṛgayākāmaṃ pratirodhakavyañjanaistrāsayeyuḥ ||
पितरि विक्रमबुद्धिं तथा इत्यनुप्रविश्य भेदयेयुः अप्रार्थनीयो राजा विपन्ने घातः सम्पन्ने नरकपातः संक्रोशः प्रजाभिर् एकलोष्टवधश्च इति ॥ (३९।१)
pitari vikramabuddhiṃ tathā ityanupraviśya bhedayeyuḥ aprārthanīyo rājā vipanne ghātaḥ sampanne narakapātaḥ saṃkrośaḥ prajābhir ekaloṣṭavadhaśca iti ||
बहुपुत्रः प्रत्यन्तम् अन्यविषयं वा प्रेषयेद् यत्र गर्भः पण्यं डिम्बो वा न भवेत् ॥ (४२।१)
bahuputraḥ pratyantam anyaviṣayaṃ vā preṣayed yatra garbhaḥ paṇyaṃ ḍimbo vā na bhavet ||
आत्मसम्पन्नं सैनापत्ये यौवराज्ये वा स्थापयेत् ॥ (४३।१)
ātmasampannaṃ saināpatye yauvarājye vā sthāpayet ||
बुद्धिमानाहार्यबुद्धिर् दुर्बुद्धिर् इति पुत्रविशेषाः ॥ (४४।१)
buddhimānāhāryabuddhir durbuddhir iti putraviśeṣāḥ ||
शिष्यमाणो धर्मार्थाव् उपलभते चानुतिष्ठति च बुद्धिमान् ॥ (४५।१)
śiṣyamāṇo dharmārthāv upalabhate cānutiṣṭhati ca buddhimān ||
अपायनित्यो धर्मार्थद्वेषी चेति दुर्बुद्धिः ॥ (४७।१)
apāyanityo dharmārthadveṣī ceti durbuddhiḥ ||
स यद्येकपुत्रः पुत्रोत्पत्तावस्य प्रयतेत ॥ (४८।१)
sa yadyekaputraḥ putrotpattāvasya prayateta ||
वृद्धस्तु व्याधितो वा राजा मातृबन्धुकुल्यगुणवत्सामन्तानाम् अन्यतमेन क्षेत्रे बीजम् उत्पादयेत् ॥ (५०।१)
vṛddhastu vyādhito vā rājā mātṛbandhukulyaguṇavatsāmantānām anyatamena kṣetre bījam utpādayet ||
अन्यत्रापद ऐश्वर्यं ज्येष्ठभागि तु पूज्यते ॥ (५२।२)
anyatrāpada aiśvaryaṃ jyeṣṭhabhāgi tu pūjyate ||
कुलस्य वा भवेद् राज्यं कुलसंघो हि दुर्जयः । (५३।१)
kulasya vā bhaved rājyaṃ kulasaṃgho hi durjayaḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.