अर्थशास्त्रArthaśāstra

ArthaŚ, 1, 17

17 of 40 · 55 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

गुअर्दिन्ग् अगैन्स्त् प्रिन्चेस्रक्षितो राजा राज्यं रक्षत्यासन्नेभ्यः परेभ्यश्च पूर्वं दारेभ्यः पुत्रेभ्यश्च ॥ (१।१)

Guarding against princesrakṣito rājā rājyaṃ rakṣatyāsannebhyaḥ parebhyaśca pūrvaṃ dārebhyaḥ putrebhyaśca ||

2.1२.१

दाररक्षणं निशान्तप्रणिधौ वक्ष्यामः ॥ (२।१)

dārarakṣaṇaṃ niśāntapraṇidhau vakṣyāmaḥ ||

3.1३.१

पुत्ररक्षणं तु ॥ (३।१)

putrarakṣaṇaṃ tu ||

4.1४.१

जन्मप्रभृति राजपुत्रान् रक्षेत् ॥ (४।१)

janmaprabhṛti rājaputrān rakṣet ||

5.1५.१

कर्कटकसधर्माणो हि जनकभक्षा राजपुत्राः ॥ (५।१)

karkaṭakasadharmāṇo hi janakabhakṣā rājaputrāḥ ||

6.1६.१

तेषाम् अजातस्नेहे पितर्युपांशुदण्डः श्रेयान् इति भारद्वाजः ॥ (६।१)

teṣām ajātasnehe pitaryupāṃśudaṇḍaḥ śreyān iti bhāradvājaḥ ||

7.1७.१

नृशंसम् अदुष्टवधः क्षत्रबीजविनाशश्च इति विशालाक्षः ॥ (७।१)

nṛśaṃsam aduṣṭavadhaḥ kṣatrabījavināśaśca iti viśālākṣaḥ ||

8.1८.१

तस्माद् एकस्थानावरोधः श्रेयान् इति ॥ (८।१)

tasmād ekasthānāvarodhaḥ śreyān iti ||

9.1९.१

अहिभयम् एतद् इति पाराशराः ॥ (९।१)

ahibhayam etad iti pārāśarāḥ ||

10.1१०.१

कुमारो हि विक्रमभयान् मां पितावरुणद्धि इति ज्ञात्वा तम् एवाङ्के कुर्यात् ॥ (१०।१)

kumāro hi vikramabhayān māṃ pitāvaruṇaddhi iti jñātvā tam evāṅke kuryāt ||

11.1११.१

तस्माद् अन्तपालदुर्गे वासः श्रेयान् इति ॥ (११।१)

tasmād antapāladurge vāsaḥ śreyān iti ||

12.1१२.१

औरभ्रं भयम् एतद् इति पिशुनः ॥ (१२।१)

aurabhraṃ bhayam etad iti piśunaḥ ||

13.1१३.१

प्रत्यापत्तेर् हि तद् एव कारणं ज्ञात्वान्तपालसखः स्यात् ॥ (१३।१)

pratyāpatter hi tad eva kāraṇaṃ jñātvāntapālasakhaḥ syāt ||

14.1१४.१

तस्मात् स्वविषयाद् अपकृष्टे सामन्तदुर्गे वासः श्रेयान् इति ॥ (१४।१)

tasmāt svaviṣayād apakṛṣṭe sāmantadurge vāsaḥ śreyān iti ||

15.1१५.१

वत्सस्थानम् एतद् इति कौणपदन्तः ॥ (१५।१)

vatsasthānam etad iti kauṇapadantaḥ ||

16.1१६.१

वत्सेनेव हि धेनुं पितरम् अस्य सामन्तो दुह्यात् ॥ (१६।१)

vatseneva hi dhenuṃ pitaram asya sāmanto duhyāt ||

17.1१७.१

तस्मान् मातृबन्धुषु वासः श्रेयान् इति ॥ (१७।१)

tasmān mātṛbandhuṣu vāsaḥ śreyān iti ||

18.1१८.१

ध्वजस्थानम् एतद् इति वातव्याधिः ॥ (१८।१)

dhvajasthānam etad iti vātavyādhiḥ ||

19.1१९.१

तेन हि ध्वजेनादितिकौशिकवद् अस्य मातृबान्धवा भिक्षेरन् ॥ (१९।१)

tena hi dhvajenāditikauśikavad asya mātṛbāndhavā bhikṣeran ||

20.1२०.१

तस्माद् ग्राम्यसुखेष्वेनम् अवसृजेत् ॥ (२०।१)

tasmād grāmyasukheṣvenam avasṛjet ||

21.1२१.१

सुखोपरुद्धा हि पुत्राः पितरं नाभिद्रुह्यन्ति इति ॥ (२१।१)

sukhoparuddhā hi putrāḥ pitaraṃ nābhidruhyanti iti ||

22.1२२.१

जीवन्मरणम् एतद् इति कौटिल्यः ॥ (२२।१)

jīvanmaraṇam etad iti kauṭilyaḥ ||

23.1२३.१

काष्ठम् इव घुणजग्धं राजकुलम् अविनीतपुत्रम् अभियुक्तमात्रं भज्येत ॥ (२३।१)

kāṣṭham iva ghuṇajagdhaṃ rājakulam avinītaputram abhiyuktamātraṃ bhajyeta ||

24.1२४.१

तस्माद् ऋतुमत्यां महिष्याम् ऋत्विजश्चरुम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं निर्वपेयुः ॥ (२४।१)

tasmād ṛtumatyāṃ mahiṣyām ṛtvijaścarum aindrābārhaspatyaṃ nirvapeyuḥ ||

25.1२५.१

आपन्नसत्त्वायाः कौमारभृत्यो गर्भभर्मणि प्रसवे च वियतेत ॥ (२५।१)

āpannasattvāyāḥ kaumārabhṛtyo garbhabharmaṇi prasave ca viyateta ||

26.1२६.१

प्रजातायाः पुत्रसंस्कारं पुरोहितः कुर्यात् ॥ (२६।१)

prajātāyāḥ putrasaṃskāraṃ purohitaḥ kuryāt ||

27.1२७.१

समर्थं तद्विदो विनयेयुः ॥ (२७।१)

samarthaṃ tadvido vinayeyuḥ ||

28.1२८.१

सत्त्रिणाम् एकश्चैनं मृगयाद्यूतमद्यस्त्रीभिः प्रलोभयेत् पितरि विक्रम्य राज्यं गृहाण इति ॥ (२८।१)

sattriṇām ekaścainaṃ mṛgayādyūtamadyastrībhiḥ pralobhayet pitari vikramya rājyaṃ gṛhāṇa iti ||

29.1२९.१

तम् अन्यः सत्त्री प्रतिषेधयेत् इत्याम्भीयाः ॥ (२९।१)

tam anyaḥ sattrī pratiṣedhayet ityāmbhīyāḥ ||

30.1३०.१

महादोषम् अबुद्धबोधनम् इति कौटिल्यः ॥ (३०।१)

mahādoṣam abuddhabodhanam iti kauṭilyaḥ ||

31.1३१.१

नवं हि द्रव्यं येन येनार्थजातेनोपदिह्यते तत् तद् आचूषति ॥ (३१।१)

navaṃ hi dravyaṃ yena yenārthajātenopadihyate tat tad ācūṣati ||

32.1३२.१

एवम् अयं नवबुद्धिर् यद् यद् उच्यते तत् तत्शास्त्रोपदेशम् इवाभिजानाति ॥ (३२।१)

evam ayaṃ navabuddhir yad yad ucyate tat tatśāstropadeśam ivābhijānāti ||

33.1३३.१

तस्माद् धर्म्यम् अर्थ्यं चास्योपदिशेन् नाधर्म्यम् अनर्थ्यं च ॥ (३३।१)

tasmād dharmyam arthyaṃ cāsyopadiśen nādharmyam anarthyaṃ ca ||

34.1३४.१

सत्त्रिणस्त्वेनं तव स्मः इति वदन्तः पालयेयुः ॥ (३४।१)

sattriṇastvenaṃ tava smaḥ iti vadantaḥ pālayeyuḥ ||

35.1३५.१

यौवनोत्सेकात् परस्त्रीषु मनः कुर्वाणम् आर्याव्यञ्जनाभिः स्त्रीभिर् अमेध्याभिः शून्यागारेषु रात्राव् उद्वेजयेयुः ॥ (३५।१)

yauvanotsekāt parastrīṣu manaḥ kurvāṇam āryāvyañjanābhiḥ strībhir amedhyābhiḥ śūnyāgāreṣu rātrāv udvejayeyuḥ ||

36.1३६.१

मद्यकामं योगपानेनोद्वेजयेयुः ॥ (३६।१)

madyakāmaṃ yogapānenodvejayeyuḥ ||

37.1३७.१

द्यूतकामं कापटिकैर् उद्वेजयेयुः ॥ (३७।१)

dyūtakāmaṃ kāpaṭikair udvejayeyuḥ ||

38.1३८.१

मृगयाकामं प्रतिरोधकव्यञ्जनैस्त्रासयेयुः ॥ (३८।१)

mṛgayākāmaṃ pratirodhakavyañjanaistrāsayeyuḥ ||

39.1३९.१

पितरि विक्रमबुद्धिं तथा इत्यनुप्रविश्य भेदयेयुः अप्रार्थनीयो राजा विपन्ने घातः सम्पन्ने नरकपातः संक्रोशः प्रजाभिर् एकलोष्टवधश्च इति ॥ (३९।१)

pitari vikramabuddhiṃ tathā ityanupraviśya bhedayeyuḥ aprārthanīyo rājā vipanne ghātaḥ sampanne narakapātaḥ saṃkrośaḥ prajābhir ekaloṣṭavadhaśca iti ||

40.1४०.१

विरागं वेदयेयुः ॥ (४०।१)

virāgaṃ vedayeyuḥ ||

41.1४१.१

प्रियम् एकपुत्रं बध्नीयात् ॥ (४१।१)

priyam ekaputraṃ badhnīyāt ||

42.1४२.१

बहुपुत्रः प्रत्यन्तम् अन्यविषयं वा प्रेषयेद् यत्र गर्भः पण्यं डिम्बो वा न भवेत् ॥ (४२।१)

bahuputraḥ pratyantam anyaviṣayaṃ vā preṣayed yatra garbhaḥ paṇyaṃ ḍimbo vā na bhavet ||

43.1४३.१

आत्मसम्पन्नं सैनापत्ये यौवराज्ये वा स्थापयेत् ॥ (४३।१)

ātmasampannaṃ saināpatye yauvarājye vā sthāpayet ||

44.1४४.१

बुद्धिमानाहार्यबुद्धिर् दुर्बुद्धिर् इति पुत्रविशेषाः ॥ (४४।१)

buddhimānāhāryabuddhir durbuddhir iti putraviśeṣāḥ ||

45.1४५.१

शिष्यमाणो धर्मार्थाव् उपलभते चानुतिष्ठति च बुद्धिमान् ॥ (४५।१)

śiṣyamāṇo dharmārthāv upalabhate cānutiṣṭhati ca buddhimān ||

46.1४६.१

उपलभमानो नानुतिष्ठत्याहार्यबुद्धिः ॥ (४६।१)

upalabhamāno nānutiṣṭhatyāhāryabuddhiḥ ||

47.1४७.१

अपायनित्यो धर्मार्थद्वेषी चेति दुर्बुद्धिः ॥ (४७।१)

apāyanityo dharmārthadveṣī ceti durbuddhiḥ ||

48.1४८.१

स यद्येकपुत्रः पुत्रोत्पत्तावस्य प्रयतेत ॥ (४८।१)

sa yadyekaputraḥ putrotpattāvasya prayateta ||

49.1४९.१

पुत्रिकापुत्रान् उत्पादयेद् वा ॥ (४९।१)

putrikāputrān utpādayed vā ||

50.1५०.१

वृद्धस्तु व्याधितो वा राजा मातृबन्धुकुल्यगुणवत्सामन्तानाम् अन्यतमेन क्षेत्रे बीजम् उत्पादयेत् ॥ (५०।१)

vṛddhastu vyādhito vā rājā mātṛbandhukulyaguṇavatsāmantānām anyatamena kṣetre bījam utpādayet ||

51.1५१.१

न चैकपुत्रम् अविनीतं राज्ये स्थापयेत् ॥ (५१।१)

na caikaputram avinītaṃ rājye sthāpayet ||

52.1५२.१

बहूनाम् एकसंरोधः पिता पुत्रहितो भवेत् । (५२।१)

bahūnām ekasaṃrodhaḥ pitā putrahito bhavet |

52.2५२.२

अन्यत्रापद ऐश्वर्यं ज्येष्ठभागि तु पूज्यते ॥ (५२।२)

anyatrāpada aiśvaryaṃ jyeṣṭhabhāgi tu pūjyate ||

53.1५३.१

कुलस्य वा भवेद् राज्यं कुलसंघो हि दुर्जयः । (५३।१)

kulasya vā bhaved rājyaṃ kulasaṃgho hi durjayaḥ |

53.2५३.२

अराजव्यसनाबाधः शश्वद् आवसति क्षितिम् ॥ (५३।२)

arājavyasanābādhaḥ śaśvad āvasati kṣitim ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

ArthaŚ, 1, 17

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit