ArthaŚ, 2, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
शासनप्रधाना हि राजानः तन्मूलत्वात् संधिविग्रहयोः ॥ (२।१)
śāsanapradhānā hi rājānaḥ tanmūlatvāt saṃdhivigrahayoḥ ||
तस्माद् अमात्यसम्पदोपेतः सर्वसमयविद् आशुग्रन्थश्चार्वक्षरो लेखनवाचनसमर्थो लेखकः स्यात् ॥ (३।१)
tasmād amātyasampadopetaḥ sarvasamayavid āśugranthaścārvakṣaro lekhanavācanasamartho lekhakaḥ syāt ||
सो ऽव्यग्रमना राज्ञः संदेशं श्रुत्वा निश्चितार्थं लेखं विदध्यात् देशैश्वर्यवंशनामधेयोपचारम् ईश्वरस्य देशनामधेयोपचारम् अनीश्वरस्य ॥ (४।१)
so 'vyagramanā rājñaḥ saṃdeśaṃ śrutvā niścitārthaṃ lekhaṃ vidadhyāt deśaiśvaryavaṃśanāmadheyopacāram īśvarasya deśanāmadheyopacāram anīśvarasya ||
जातिं कुलं स्थानवयःश्रुतानि कर्मर्द्धिशीलान्यथ देशकालौ । (५।१)
jātiṃ kulaṃ sthānavayaḥśrutāni karmarddhiśīlānyatha deśakālau |
यौनानुबन्धं च समीक्ष्य कार्ये लेखं विदध्यात् पुरुषानुरूपम् ॥ (५।२)
yaunānubandhaṃ ca samīkṣya kārye lekhaṃ vidadhyāt puruṣānurūpam ||
अर्थक्रमः सम्बन्धः परिपूर्णता माधुर्यम् औदार्यं स्पष्टत्वम् इति लेखसम्पत् ॥ (६।१)
arthakramaḥ sambandhaḥ paripūrṇatā mādhuryam audāryaṃ spaṣṭatvam iti lekhasampat ||
तत्र यथावद् अनुपूर्वक्रिया प्रधानस्यार्थस्य पूर्वम् अभिनिवेश इत्यर्थक्रमः ॥ (७।१)
tatra yathāvad anupūrvakriyā pradhānasyārthasya pūrvam abhiniveśa ityarthakramaḥ ||
प्रस्तुतस्यार्थस्यानुपरोधाद् उत्तरस्य विधानम् आ समाप्तेर् इति सम्बन्धः ॥ (८।१)
prastutasyārthasyānuparodhād uttarasya vidhānam ā samāpter iti sambandhaḥ ||
अर्थपदाक्षराणाम् अन्यूनातिरिक्तता हेतूदाहरणदृष्टान्तैर् अर्थोपवर्णनाश्रान्तपदतेति परिपूर्णता ॥ (९।१)
arthapadākṣarāṇām anyūnātiriktatā hetūdāharaṇadṛṣṭāntair arthopavarṇanāśrāntapadateti paripūrṇatā ||
सुखोपनीतचारुअर्थशब्दाभिधानं माधुर्यम् ॥ (१०।१)
sukhopanītacāruarthaśabdābhidhānaṃ mādhuryam ||
तच्चतुर्विधं नामाख्यातोपसर्गनिपाताश्चेति ॥ (१५।१)
taccaturvidhaṃ nāmākhyātopasarganipātāśceti ||
एकपदावरस् त्रिपदपरः परपदार्थानुपरोधेन वर्गः कार्यः ॥ (२१।१)
ekapadāvaras tripadaparaḥ parapadārthānuparodhena vargaḥ kāryaḥ ||
लेखपरिसंहरणार्थ इतिशब्दो वाचिकम् अस्येति च ॥ (२२।१)
lekhaparisaṃharaṇārtha itiśabdo vācikam asyeti ca ||
निन्दा प्रशंसा पृच्छा च तथाख्यानम् अथार्थना । (२३।१)
nindā praśaṃsā pṛcchā ca tathākhyānam athārthanā |
प्रत्याख्यानम् उपालम्भः प्रतिषेधो ऽथ चोदना ॥ (२३।२)
pratyākhyānam upālambhaḥ pratiṣedho 'tha codanā ||
सान्त्वम् अभ्युपपत्तिश्च भर्त्सनानुनयौ तथा । (२४।१)
sāntvam abhyupapattiśca bhartsanānunayau tathā |
एतेष्वर्थाः प्रवर्तन्ते त्रयोदशसु लेखजाः ॥ (२४।२)
eteṣvarthāḥ pravartante trayodaśasu lekhajāḥ ||
यो ऽहं स भवान् यन् मम द्रव्यं तद् भवतः इत्युपग्रहः सान्त्वम् ॥ (३४।१)
yo 'haṃ sa bhavān yan mama dravyaṃ tad bhavataḥ ityupagrahaḥ sāntvam ||
अनुनयस्त्रिविधो ऽर्थकृतावतिक्रमे पुरुषादिव्यसने चेति ॥ (३७।१)
anunayastrividho 'rthakṛtāvatikrame puruṣādivyasane ceti ||
प्रज्ञापनाज्ञापरिदानलेखास्तथा परीहारनिसृष्टिलेखौ । (३८।१)
prajñāpanājñāparidānalekhāstathā parīhāranisṛṣṭilekhau |
प्रावृत्तिकश्च प्रतिलेख एव सर्वत्रगश्चेति हि शासनानि ॥ (३८।२)
prāvṛttikaśca pratilekha eva sarvatragaśceti hi śāsanāni ||
अनेन विज्ञापितम् एवम् आह तद् दीयतां चेद् यदि तत्त्वम् अस्ति । (३९।१)
anena vijñāpitam evam āha tad dīyatāṃ ced yadi tattvam asti |
राज्ञः समीपे वरकारम् आह प्रज्ञापनैषा विविधोपदिष्टा ॥ (३९।२)
rājñaḥ samīpe varakāram āha prajñāpanaiṣā vividhopadiṣṭā ||
भर्तुर् आज्ञा भवेद् यत्र निग्रहानुग्रहौ प्रति । (४०।१)
bhartur ājñā bhaved yatra nigrahānugrahau prati |
जातेर् विशेषेषु परेषु चैव ग्रामेषु देशेषु च तेषु तेषु । (४२।१)
jāter viśeṣeṣu pareṣu caiva grāmeṣu deśeṣu ca teṣu teṣu |
अनुग्रहो यो नृपतेर् निदेशात् तज्ज्ञः परीहार इति व्यवस्येत् ॥ (४२।२)
anugraho yo nṛpater nideśāt tajjñaḥ parīhāra iti vyavasyet ||
एष वाचिकलेखः स्याद् भवेन् नैसृष्टिको ऽपि वा ॥ (४३।२)
eṣa vācikalekhaḥ syād bhaven naisṛṣṭiko 'pi vā ||
विविधां दैवसंयुक्तां तत्त्वजां चैव मानुषीम् । (४४।१)
vividhāṃ daivasaṃyuktāṃ tattvajāṃ caiva mānuṣīm |
द्विविधां तां व्यवस्यन्ति प्रवृत्तिं शासनं प्रति ॥ (४४।२)
dvividhāṃ tāṃ vyavasyanti pravṛttiṃ śāsanaṃ prati ||
दृष्ट्वा लेखं यथातत्त्वं ततः प्रत्यनुभाष्य च । (४५।१)
dṛṣṭvā lekhaṃ yathātattvaṃ tataḥ pratyanubhāṣya ca |
प्रतिलेखो भवेत् कार्यो यथा राजवचस्तथा ॥ (४५।२)
pratilekho bhavet kāryo yathā rājavacastathā ||
यत्रेश्वरांश्चाधिकृतांश्च राजा रक्षोपकारौ पथिकार्थम् आह । (४६।१)
yatreśvarāṃścādhikṛtāṃśca rājā rakṣopakārau pathikārtham āha |
सर्वत्रगो नाम भवेत् स मार्गे देशे च सर्वत्र च वेदितव्यः ॥ (४६।२)
sarvatrago nāma bhavet sa mārge deśe ca sarvatra ca veditavyaḥ ||
तत्र साम पञ्चविधं गुणसंकीर्तनम् सम्बन्धोपाख्यानम् परस्परोपकारसंदर्शनम् आयतिप्रदर्शनम् आत्मोपनिधानम् इति ॥ (४८।१)
tatra sāma pañcavidhaṃ guṇasaṃkīrtanam sambandhopākhyānam parasparopakārasaṃdarśanam āyatipradarśanam ātmopanidhānam iti ||
तत्राभिजनशरीरकर्मप्रकृतिश्रुतद्रव्यादीनां गुणग्रहणं प्रशंसा स्तुतिर् गुणसंकीर्तनम् ॥ (४९।१)
tatrābhijanaśarīrakarmaprakṛtiśrutadravyādīnāṃ guṇagrahaṇaṃ praśaṃsā stutir guṇasaṃkīrtanam ||
ज्ञातियौनमौखस्रौवकुलहृदयमित्रसंकीर्तनं सम्बन्धोपाख्यानम् ॥ (५०।१)
jñātiyaunamaukhasrauvakulahṛdayamitrasaṃkīrtanaṃ sambandhopākhyānam ||
स्वपक्षपरपक्षयोर् अन्योन्योपकारसंकीर्तनं परस्परोपकारसंदर्शनम् ॥ (५१।१)
svapakṣaparapakṣayor anyonyopakārasaṃkīrtanaṃ parasparopakārasaṃdarśanam ||
अस्मिन् एवं कृत इदम् आवयोर् भवति इत्याशाजननम् आयतिप्रदर्शनम् ॥ (५२।१)
asmin evaṃ kṛta idam āvayor bhavati ityāśājananam āyatipradarśanam ||
यो ऽहं स भवान् यन् मम द्रव्यं तद् भवता स्वकृत्येषु प्रयोज्यताम् इत्यात्मोपनिधानम् । (५३।१)
yo 'haṃ sa bhavān yan mama dravyaṃ tad bhavatā svakṛtyeṣu prayojyatām ityātmopanidhānam |
अकान्तिर् व्याघातः पुनरुक्तम् अपशब्दः सम्प्लव इति लेखदोषः ॥ (५७।१)
akāntir vyāghātaḥ punaruktam apaśabdaḥ samplava iti lekhadoṣaḥ ||
तत्र कालपत्त्रकम् अचारुविषम् अविरागाक्षरत्वम् अकान्तिः ॥ (५८।१)
tatra kālapattrakam acāruviṣam avirāgākṣaratvam akāntiḥ ||
उक्तस्याविशेषेण द्वितीयम् उच्चारणं पुनरुक्तम् ॥ (६०।१)
uktasyāviśeṣeṇa dvitīyam uccāraṇaṃ punaruktam ||
लिङ्गवचनकालकारकाणाम् अन्यथाप्रयोगो ऽपशब्दः ॥ (६१।१)
liṅgavacanakālakārakāṇām anyathāprayogo 'paśabdaḥ ||
अवर्गे वर्गकरणं चावर्गक्रिया गुणविपर्यासः सम्प्लवः । (६२।१)
avarge vargakaraṇaṃ cāvargakriyā guṇaviparyāsaḥ samplavaḥ |
सर्वशास्त्राण्यनुक्रम्य प्रयोगम् उपलभ्य च । (६३।१)
sarvaśāstrāṇyanukramya prayogam upalabhya ca |
कौटिल्येन नरेन्द्रार्थे शासनस्य विधिः कृतः ॥ (६३।२)
kauṭilyena narendrārthe śāsanasya vidhiḥ kṛtaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.