अर्थशास्त्रArthaśāstra

ArthaŚ, 2, 10

31 of 40 · 79 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ओन् एदिच्त्स्शासने शासनम् इत्याचक्षते ॥ (१।१)

On edictsśāsane śāsanam ityācakṣate ||

2.1२.१

शासनप्रधाना हि राजानः तन्मूलत्वात् संधिविग्रहयोः ॥ (२।१)

śāsanapradhānā hi rājānaḥ tanmūlatvāt saṃdhivigrahayoḥ ||

3.1३.१

तस्माद् अमात्यसम्पदोपेतः सर्वसमयविद् आशुग्रन्थश्चार्वक्षरो लेखनवाचनसमर्थो लेखकः स्यात् ॥ (३।१)

tasmād amātyasampadopetaḥ sarvasamayavid āśugranthaścārvakṣaro lekhanavācanasamartho lekhakaḥ syāt ||

4.1४.१

सो ऽव्यग्रमना राज्ञः संदेशं श्रुत्वा निश्चितार्थं लेखं विदध्यात् देशैश्वर्यवंशनामधेयोपचारम् ईश्वरस्य देशनामधेयोपचारम् अनीश्वरस्य ॥ (४।१)

so 'vyagramanā rājñaḥ saṃdeśaṃ śrutvā niścitārthaṃ lekhaṃ vidadhyāt deśaiśvaryavaṃśanāmadheyopacāram īśvarasya deśanāmadheyopacāram anīśvarasya ||

5.1५.१

जातिं कुलं स्थानवयःश्रुतानि कर्मर्द्धिशीलान्यथ देशकालौ । (५।१)

jātiṃ kulaṃ sthānavayaḥśrutāni karmarddhiśīlānyatha deśakālau |

5.2५.२

यौनानुबन्धं च समीक्ष्य कार्ये लेखं विदध्यात् पुरुषानुरूपम् ॥ (५।२)

yaunānubandhaṃ ca samīkṣya kārye lekhaṃ vidadhyāt puruṣānurūpam ||

6.1६.१

अर्थक्रमः सम्बन्धः परिपूर्णता माधुर्यम् औदार्यं स्पष्टत्वम् इति लेखसम्पत् ॥ (६।१)

arthakramaḥ sambandhaḥ paripūrṇatā mādhuryam audāryaṃ spaṣṭatvam iti lekhasampat ||

7.1७.१

तत्र यथावद् अनुपूर्वक्रिया प्रधानस्यार्थस्य पूर्वम् अभिनिवेश इत्यर्थक्रमः ॥ (७।१)

tatra yathāvad anupūrvakriyā pradhānasyārthasya pūrvam abhiniveśa ityarthakramaḥ ||

8.1८.१

प्रस्तुतस्यार्थस्यानुपरोधाद् उत्तरस्य विधानम् आ समाप्तेर् इति सम्बन्धः ॥ (८।१)

prastutasyārthasyānuparodhād uttarasya vidhānam ā samāpter iti sambandhaḥ ||

9.1९.१

अर्थपदाक्षराणाम् अन्यूनातिरिक्तता हेतूदाहरणदृष्टान्तैर् अर्थोपवर्णनाश्रान्तपदतेति परिपूर्णता ॥ (९।१)

arthapadākṣarāṇām anyūnātiriktatā hetūdāharaṇadṛṣṭāntair arthopavarṇanāśrāntapadateti paripūrṇatā ||

10.1१०.१

सुखोपनीतचारुअर्थशब्दाभिधानं माधुर्यम् ॥ (१०।१)

sukhopanītacāruarthaśabdābhidhānaṃ mādhuryam ||

11.1११.१

अग्राम्यशब्दाभिधानम् औदार्यम् ॥ (११।१)

agrāmyaśabdābhidhānam audāryam ||

12.1१२.१

प्रतीतशब्दप्रयोगः स्पष्टत्वम् इति ॥ (१२।१)

pratītaśabdaprayogaḥ spaṣṭatvam iti ||

13.1१३.१

अकारादयो वर्णास्त्रिषष्टिः ॥ (१३।१)

akārādayo varṇāstriṣaṣṭiḥ ||

14.1१४.१

वर्णसंघातः पदम् ॥ (१४।१)

varṇasaṃghātaḥ padam ||

15.1१५.१

तच्चतुर्विधं नामाख्यातोपसर्गनिपाताश्चेति ॥ (१५।१)

taccaturvidhaṃ nāmākhyātopasarganipātāśceti ||

16.1१६.१

तत्र नाम सत्त्वाभिधायि ॥ (१६।१)

tatra nāma sattvābhidhāyi ||

17.1१७.१

अविशिष्टलिङ्गम् आख्यातं क्रियावाचि ॥ (१७।१)

aviśiṣṭaliṅgam ākhyātaṃ kriyāvāci ||

18.1१८.१

क्रियाविशेषकाः प्रादय उपसर्गाः ॥ (१८।१)

kriyāviśeṣakāḥ prādaya upasargāḥ ||

19.1१९.१

अव्ययाश्चादयो निपाताः ॥ (१९।१)

avyayāścādayo nipātāḥ ||

20.1२०.१

पदसमूहो वाक्यम् अर्थपरिसमाप्तौ ॥ (२०।१)

padasamūho vākyam arthaparisamāptau ||

21.1२१.१

एकपदावरस् त्रिपदपरः परपदार्थानुपरोधेन वर्गः कार्यः ॥ (२१।१)

ekapadāvaras tripadaparaḥ parapadārthānuparodhena vargaḥ kāryaḥ ||

22.1२२.१

लेखपरिसंहरणार्थ इतिशब्दो वाचिकम् अस्येति च ॥ (२२।१)

lekhaparisaṃharaṇārtha itiśabdo vācikam asyeti ca ||

23.1२३.१

निन्दा प्रशंसा पृच्छा च तथाख्यानम् अथार्थना । (२३।१)

nindā praśaṃsā pṛcchā ca tathākhyānam athārthanā |

23.2२३.२

प्रत्याख्यानम् उपालम्भः प्रतिषेधो ऽथ चोदना ॥ (२३।२)

pratyākhyānam upālambhaḥ pratiṣedho 'tha codanā ||

24.1२४.१

सान्त्वम् अभ्युपपत्तिश्च भर्त्सनानुनयौ तथा । (२४।१)

sāntvam abhyupapattiśca bhartsanānunayau tathā |

24.2२४.२

एतेष्वर्थाः प्रवर्तन्ते त्रयोदशसु लेखजाः ॥ (२४।२)

eteṣvarthāḥ pravartante trayodaśasu lekhajāḥ ||

25.1२५.१

तत्राभिजनशरीरकर्मणां दोषवचनं निन्दा ॥ (२५।१)

tatrābhijanaśarīrakarmaṇāṃ doṣavacanaṃ nindā ||

26.1२६.१

गुणवचनम् एतेषाम् एव प्रशंसा ॥ (२६।१)

guṇavacanam eteṣām eva praśaṃsā ||

27.1२७.१

कथम् एतद् इति पृच्छा ॥ (२७।१)

katham etad iti pṛcchā ||

28.1२८.१

एवम् इत्याख्यानम् ॥ (२८।१)

evam ityākhyānam ||

29.1२९.१

देहि इत्यर्थना ॥ (२९।१)

dehi ityarthanā ||

30.1३०.१

न प्रयच्छामि इति प्रत्याख्यानम् ॥ (३०।१)

na prayacchāmi iti pratyākhyānam ||

31.1३१.१

अननुरूपं भवतः इत्युपालम्भः ॥ (३१।१)

ananurūpaṃ bhavataḥ ityupālambhaḥ ||

32.1३२.१

मा कार्षीः इति प्रतिषेधः ॥ (३२।१)

mā kārṣīḥ iti pratiṣedhaḥ ||

33.1३३.१

इदं क्रियताम् इति चोदना ॥ (३३।१)

idaṃ kriyatām iti codanā ||

34.1३४.१

यो ऽहं स भवान् यन् मम द्रव्यं तद् भवतः इत्युपग्रहः सान्त्वम् ॥ (३४।१)

yo 'haṃ sa bhavān yan mama dravyaṃ tad bhavataḥ ityupagrahaḥ sāntvam ||

35.1३५.१

व्यसनसाहाय्यम् अभ्युपपत्तिः ॥ (३५।१)

vyasanasāhāyyam abhyupapattiḥ ||

36.1३६.१

सदोषम् आयतिप्रदर्शनम् अभिभर्त्सनम् ॥ (३६।१)

sadoṣam āyatipradarśanam abhibhartsanam ||

37.1३७.१

अनुनयस्त्रिविधो ऽर्थकृतावतिक्रमे पुरुषादिव्यसने चेति ॥ (३७।१)

anunayastrividho 'rthakṛtāvatikrame puruṣādivyasane ceti ||

38.1३८.१

प्रज्ञापनाज्ञापरिदानलेखास्तथा परीहारनिसृष्टिलेखौ । (३८।१)

prajñāpanājñāparidānalekhāstathā parīhāranisṛṣṭilekhau |

38.2३८.२

प्रावृत्तिकश्च प्रतिलेख एव सर्वत्रगश्चेति हि शासनानि ॥ (३८।२)

prāvṛttikaśca pratilekha eva sarvatragaśceti hi śāsanāni ||

39.1३९.१

अनेन विज्ञापितम् एवम् आह तद् दीयतां चेद् यदि तत्त्वम् अस्ति । (३९।१)

anena vijñāpitam evam āha tad dīyatāṃ ced yadi tattvam asti |

39.2३९.२

राज्ञः समीपे वरकारम् आह प्रज्ञापनैषा विविधोपदिष्टा ॥ (३९।२)

rājñaḥ samīpe varakāram āha prajñāpanaiṣā vividhopadiṣṭā ||

40.1४०.१

भर्तुर् आज्ञा भवेद् यत्र निग्रहानुग्रहौ प्रति । (४०।१)

bhartur ājñā bhaved yatra nigrahānugrahau prati |

40.2४०.२

विशेषेण तु भृत्येषु तदाज्ञालेखलक्षणम् ॥ (४०।२)

viśeṣeṇa tu bhṛtyeṣu tadājñālekhalakṣaṇam ||

41.1४१.१

यथार्हगुणसंयुक्ता पूजा यत्रोपलक्ष्यते । (४१।१)

yathārhaguṇasaṃyuktā pūjā yatropalakṣyate |

41.2४१.२

अप्याधौ परिदाने वा भवतस्ताव् उपग्रहौ ॥ (४१।२)

apyādhau paridāne vā bhavatastāv upagrahau ||

42.1४२.१

जातेर् विशेषेषु परेषु चैव ग्रामेषु देशेषु च तेषु तेषु । (४२।१)

jāter viśeṣeṣu pareṣu caiva grāmeṣu deśeṣu ca teṣu teṣu |

42.2४२.२

अनुग्रहो यो नृपतेर् निदेशात् तज्ज्ञः परीहार इति व्यवस्येत् ॥ (४२।२)

anugraho yo nṛpater nideśāt tajjñaḥ parīhāra iti vyavasyet ||

43.1४३.१

निसृष्टिस्थापना कार्यकरणे वचने तथा । (४३।१)

nisṛṣṭisthāpanā kāryakaraṇe vacane tathā |

43.2४३.२

एष वाचिकलेखः स्याद् भवेन् नैसृष्टिको ऽपि वा ॥ (४३।२)

eṣa vācikalekhaḥ syād bhaven naisṛṣṭiko 'pi vā ||

44.1४४.१

विविधां दैवसंयुक्तां तत्त्वजां चैव मानुषीम् । (४४।१)

vividhāṃ daivasaṃyuktāṃ tattvajāṃ caiva mānuṣīm |

44.2४४.२

द्विविधां तां व्यवस्यन्ति प्रवृत्तिं शासनं प्रति ॥ (४४।२)

dvividhāṃ tāṃ vyavasyanti pravṛttiṃ śāsanaṃ prati ||

45.1४५.१

दृष्ट्वा लेखं यथातत्त्वं ततः प्रत्यनुभाष्य च । (४५।१)

dṛṣṭvā lekhaṃ yathātattvaṃ tataḥ pratyanubhāṣya ca |

45.2४५.२

प्रतिलेखो भवेत् कार्यो यथा राजवचस्तथा ॥ (४५।२)

pratilekho bhavet kāryo yathā rājavacastathā ||

46.1४६.१

यत्रेश्वरांश्चाधिकृतांश्च राजा रक्षोपकारौ पथिकार्थम् आह । (४६।१)

yatreśvarāṃścādhikṛtāṃśca rājā rakṣopakārau pathikārtham āha |

46.2४६.२

सर्वत्रगो नाम भवेत् स मार्गे देशे च सर्वत्र च वेदितव्यः ॥ (४६।२)

sarvatrago nāma bhavet sa mārge deśe ca sarvatra ca veditavyaḥ ||

47.1४७.१

उपायाः सामोपप्रदानभेददण्डाः ॥ (४७।१)

upāyāḥ sāmopapradānabhedadaṇḍāḥ ||

48.1४८.१

तत्र साम पञ्चविधं गुणसंकीर्तनम् सम्बन्धोपाख्यानम् परस्परोपकारसंदर्शनम् आयतिप्रदर्शनम् आत्मोपनिधानम् इति ॥ (४८।१)

tatra sāma pañcavidhaṃ guṇasaṃkīrtanam sambandhopākhyānam parasparopakārasaṃdarśanam āyatipradarśanam ātmopanidhānam iti ||

49.1४९.१

तत्राभिजनशरीरकर्मप्रकृतिश्रुतद्रव्यादीनां गुणग्रहणं प्रशंसा स्तुतिर् गुणसंकीर्तनम् ॥ (४९।१)

tatrābhijanaśarīrakarmaprakṛtiśrutadravyādīnāṃ guṇagrahaṇaṃ praśaṃsā stutir guṇasaṃkīrtanam ||

50.1५०.१

ज्ञातियौनमौखस्रौवकुलहृदयमित्रसंकीर्तनं सम्बन्धोपाख्यानम् ॥ (५०।१)

jñātiyaunamaukhasrauvakulahṛdayamitrasaṃkīrtanaṃ sambandhopākhyānam ||

51.1५१.१

स्वपक्षपरपक्षयोर् अन्योन्योपकारसंकीर्तनं परस्परोपकारसंदर्शनम् ॥ (५१।१)

svapakṣaparapakṣayor anyonyopakārasaṃkīrtanaṃ parasparopakārasaṃdarśanam ||

52.1५२.१

अस्मिन् एवं कृत इदम् आवयोर् भवति इत्याशाजननम् आयतिप्रदर्शनम् ॥ (५२।१)

asmin evaṃ kṛta idam āvayor bhavati ityāśājananam āyatipradarśanam ||

53.1५३.१

यो ऽहं स भवान् यन् मम द्रव्यं तद् भवता स्वकृत्येषु प्रयोज्यताम् इत्यात्मोपनिधानम् । (५३।१)

yo 'haṃ sa bhavān yan mama dravyaṃ tad bhavatā svakṛtyeṣu prayojyatām ityātmopanidhānam |

53.2५३.२

इति ॥ (५३।२)

iti ||

54.1५४.१

उपप्रदानम् अर्थोपकारः ॥ (५४।१)

upapradānam arthopakāraḥ ||

55.1५५.१

शङ्काजननं निर्भर्त्सनं च भेदः ॥ (५५।१)

śaṅkājananaṃ nirbhartsanaṃ ca bhedaḥ ||

56.1५६.१

वधः परिक्लेशो ऽर्थहरणं दण्डः । (५६।१)

vadhaḥ parikleśo 'rthaharaṇaṃ daṇḍaḥ |

56.2५६.२

इति ॥ (५६।२)

iti ||

57.1५७.१

अकान्तिर् व्याघातः पुनरुक्तम् अपशब्दः सम्प्लव इति लेखदोषः ॥ (५७।१)

akāntir vyāghātaḥ punaruktam apaśabdaḥ samplava iti lekhadoṣaḥ ||

58.1५८.१

तत्र कालपत्त्रकम् अचारुविषम् अविरागाक्षरत्वम् अकान्तिः ॥ (५८।१)

tatra kālapattrakam acāruviṣam avirāgākṣaratvam akāntiḥ ||

59.1५९.१

पूर्वेण पश्चिमस्यानुपपत्तिर् व्याघातः ॥ (५९।१)

pūrveṇa paścimasyānupapattir vyāghātaḥ ||

60.1६०.१

उक्तस्याविशेषेण द्वितीयम् उच्चारणं पुनरुक्तम् ॥ (६०।१)

uktasyāviśeṣeṇa dvitīyam uccāraṇaṃ punaruktam ||

61.1६१.१

लिङ्गवचनकालकारकाणाम् अन्यथाप्रयोगो ऽपशब्दः ॥ (६१।१)

liṅgavacanakālakārakāṇām anyathāprayogo 'paśabdaḥ ||

62.1६२.१

अवर्गे वर्गकरणं चावर्गक्रिया गुणविपर्यासः सम्प्लवः । (६२।१)

avarge vargakaraṇaṃ cāvargakriyā guṇaviparyāsaḥ samplavaḥ |

62.2६२.२

इति ॥ (६२।२)

iti ||

63.1६३.१

सर्वशास्त्राण्यनुक्रम्य प्रयोगम् उपलभ्य च । (६३।१)

sarvaśāstrāṇyanukramya prayogam upalabhya ca |

63.2६३.२

कौटिल्येन नरेन्द्रार्थे शासनस्य विधिः कृतः ॥ (६३।२)

kauṭilyena narendrārthe śāsanasya vidhiḥ kṛtaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

ArthaŚ, 2, 10

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit