ArthaŚ, 2, 9
Select a line for its word-by-word analysis.
इन्स्पेच्तिओन् ओड़् थे wओर्क् ओड़् ओड़्ड़िचेर्समात्यसम्पदोपेताः सर्वाध्यक्षाः शक्तितः कर्मसु नियोज्याः ॥ (१।१)
Inspection of the work of officersamātyasampadopetāḥ sarvādhyakṣāḥ śaktitaḥ karmasu niyojyāḥ ||
कर्मसु चैषां नित्यं परीक्षां कारयेत् चित्तानित्यत्वान् मनुष्यानाम् ॥ (२।१)
karmasu caiṣāṃ nityaṃ parīkṣāṃ kārayet cittānityatvān manuṣyānām ||
अश्वसधर्माणो हि मनुष्या नियुक्ताः कर्मसु विकुर्वते ॥ (३।१)
aśvasadharmāṇo hi manuṣyā niyuktāḥ karmasu vikurvate ||
तस्मात् कर्तारं करणं देशं कालं कार्यं प्रक्षेपम् उदयं चैषु विद्यात् ॥ (४।१)
tasmāt kartāraṃ karaṇaṃ deśaṃ kālaṃ kāryaṃ prakṣepam udayaṃ caiṣu vidyāt ||
ते यथासंदेशम् असंहता अविगृहीताः कर्माणि कुर्युः ॥ (५।१)
te yathāsaṃdeśam asaṃhatā avigṛhītāḥ karmāṇi kuryuḥ ||
न चानिवेद्य भर्तुः कंचिद् आरम्भं कुर्युः अन्यत्रापत्प्रतीकारेभ्यः ॥ (७।१)
na cānivedya bhartuḥ kaṃcid ārambhaṃ kuryuḥ anyatrāpatpratīkārebhyaḥ ||
प्रमादस्थानेषु चैषाम् अत्ययं स्थापयेद् दिवसवेतनव्ययद्विगुणम् ॥ (८।१)
pramādasthāneṣu caiṣām atyayaṃ sthāpayed divasavetanavyayadviguṇam ||
यश्चैषां यथादिष्टम् अर्थं सविशेषं वा करोति स स्थानमानौ लभेत ॥ (९।१)
yaścaiṣāṃ yathādiṣṭam arthaṃ saviśeṣaṃ vā karoti sa sthānamānau labheta ||
विपर्यये यथायतिव्ययश्च न भक्षयति इत्याचार्याः ॥ (११।१)
viparyaye yathāyativyayaśca na bhakṣayati ityācāryāḥ ||
यः समुदयं परिहापयति स राजार्थं भक्षयति ॥ (१३।१)
yaḥ samudayaṃ parihāpayati sa rājārthaṃ bhakṣayati ||
स चेद् अज्ञानादिभिः परिहापयति तद् एनं यथागुणं दापयेत् ॥ (१४।१)
sa ced ajñānādibhiḥ parihāpayati tad enaṃ yathāguṇaṃ dāpayet ||
यः समुदयं द्विगुणम् उद्भावयति स जनपदं भक्षयति ॥ (१५।१)
yaḥ samudayaṃ dviguṇam udbhāvayati sa janapadaṃ bhakṣayati ||
स चेद् राजार्थम् उपनयत्यल्पापराधे वारयितव्यः महति यथापराधं दण्डयितव्यः ॥ (१६।१)
sa ced rājārtham upanayatyalpāparādhe vārayitavyaḥ mahati yathāparādhaṃ daṇḍayitavyaḥ ||
यः समुदयं व्ययम् उपनयति स पुरुषकर्माणि भक्षयति ॥ (१७।१)
yaḥ samudayaṃ vyayam upanayati sa puruṣakarmāṇi bhakṣayati ||
स कर्मदिवसद्रव्यमूल्यपुरुषवेतनापहारेषु यथापराधं दण्डयितव्यः ॥ (१८।१)
sa karmadivasadravyamūlyapuruṣavetanāpahāreṣu yathāparādhaṃ daṇḍayitavyaḥ ||
तस्माद् अस्य यो यस्मिन्न् अधिकरणे शासनस्थः स तस्य कर्मणो याथातथ्यम् आयव्ययौ च व्याससमासाभ्याम् आचक्षीत ॥ (१९।१)
tasmād asya yo yasminn adhikaraṇe śāsanasthaḥ sa tasya karmaṇo yāthātathyam āyavyayau ca vyāsasamāsābhyām ācakṣīta ||
यः पितृपैतामहम् अर्थम् अन्यायेन भक्षयति स मूलहरः ॥ (२१।१)
yaḥ pitṛpaitāmaham artham anyāyena bhakṣayati sa mūlaharaḥ ||
यो यद् यद् उत्पद्यते तत् तद् भक्षयति स तादात्विकः ॥ (२२।१)
yo yad yad utpadyate tat tad bhakṣayati sa tādātvikaḥ ||
यो भृत्यात्मपीडाभ्याम् उपचिनोत्यर्थं स कदर्यः ॥ (२३।१)
yo bhṛtyātmapīḍābhyām upacinotyarthaṃ sa kadaryaḥ ||
स पक्षवांश्चेद् अनादेयः विपर्यये पर्यादातव्यः ॥ (२४।१)
sa pakṣavāṃśced anādeyaḥ viparyaye paryādātavyaḥ ||
यो महत्यर्थसमुदये स्थितः कदर्यः संनिधत्ते ऽवनिधत्ते ऽवस्रावयति वा संनिधत्ते स्ववेश्मनि अवनिधत्ते पौरजानपदेषु अवस्रावयति परविषये तस्य सत्त्री मन्त्रिमित्रभृत्यबन्धुपक्षम् आगतिं गतिं च द्रव्याणाम् उपलभेत ॥ (२५।१)
yo mahatyarthasamudaye sthitaḥ kadaryaḥ saṃnidhatte 'vanidhatte 'vasrāvayati vā saṃnidhatte svaveśmani avanidhatte paurajānapadeṣu avasrāvayati paraviṣaye tasya sattrī mantrimitrabhṛtyabandhupakṣam āgatiṃ gatiṃ ca dravyāṇām upalabheta ||
यश्चास्य परविषये संचारं कुर्यात् तम् अनुप्रविश्य मन्त्रं विद्यात् ॥ (२६।१)
yaścāsya paraviṣaye saṃcāraṃ kuryāt tam anupraviśya mantraṃ vidyāt ||
तस्माद् अस्याध्यक्षाः संख्यायकलेखकरूपदर्शकनीवीग्राहकोत्तराध्यक्षसखाः कर्मणि कुर्युः ॥ (२८।१)
tasmād asyādhyakṣāḥ saṃkhyāyakalekhakarūpadarśakanīvīgrāhakottarādhyakṣasakhāḥ karmaṇi kuryuḥ ||
तेषाम् अन्तेवासिनः शिल्पशौचयुक्ताः संख्यायकादीनाम् अपसर्पाः ॥ (३०।१)
teṣām antevāsinaḥ śilpaśaucayuktāḥ saṃkhyāyakādīnām apasarpāḥ ||
यथा ह्यनास्वादयितुं न शक्यं जिह्वातलस्थं मधु वा विषं वा । (३२।१)
yathā hyanāsvādayituṃ na śakyaṃ jihvātalasthaṃ madhu vā viṣaṃ vā |
अर्थस्तथा ह्यर्थचरेण राज्ञः स्वल्पो ऽप्यनास्वादयितुं न शक्यः ॥ (३२।२)
arthastathā hyarthacareṇa rājñaḥ svalpo 'pyanāsvādayituṃ na śakyaḥ ||
मत्स्या यथान्तः सलिले चरन्तो ज्ञातुं न शक्याः सलिलं पिबन्तः । (३३।१)
matsyā yathāntaḥ salile caranto jñātuṃ na śakyāḥ salilaṃ pibantaḥ |
युक्तास्तथा कार्यविधौ नियुक्ता ज्ञातुं न शक्या धनम् आददानाः ॥ (३३।२)
yuktāstathā kāryavidhau niyuktā jñātuṃ na śakyā dhanam ādadānāḥ ||
अपि शक्या गतिर् ज्ञातुं पततां खे पतत्रिणाम् । (३४।१)
api śakyā gatir jñātuṃ patatāṃ khe patatriṇām |
न तु प्रच्छन्नभावानां युक्तानां चरतां गतिः ॥ (३४।२)
na tu pracchannabhāvānāṃ yuktānāṃ caratāṃ gatiḥ ||
यथा न भक्षयन्त्यर्थं भक्षितं निर्वमन्ति वा ॥ (३५।२)
yathā na bhakṣayantyarthaṃ bhakṣitaṃ nirvamanti vā ||
न भक्षयन्ति ये त्वर्थान् न्यायतो वर्धयन्ति च । (३६।१)
na bhakṣayanti ye tvarthān nyāyato vardhayanti ca |
नित्याधिकाराः कार्यास्ते राज्ञः प्रियहिते रताः ॥ (३६।२)
nityādhikārāḥ kāryāste rājñaḥ priyahite ratāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.