ArthaŚ, 1, 21
Select a line for its word-by-word analysis.
चोन्चेर्निन्ग् थे प्रोतेच्तिओन् ओड़् (थे किन्ग्स्) ओwन् पेर्सोन्शयनाद् उत्थितः स्त्रीगणैर् धन्विभिः परिगृह्यते द्वितीयस्यां कक्ष्यायां कंचुकोष्णीषिभिर् वर्षधराभ्यागारिकैः तृतीयस्यां कुब्जवामनकिरातैः चतुर्थ्यां मन्त्रिभिः सम्बन्धिभिर् दौवारिकैश्च प्रासपाणिभिः ॥ (१।१)
Concerning the protection of (the kings) own personśayanād utthitaḥ strīgaṇair dhanvibhiḥ parigṛhyate dvitīyasyāṃ kakṣyāyāṃ kaṃcukoṣṇīṣibhir varṣadharābhyāgārikaiḥ tṛtīyasyāṃ kubjavāmanakirātaiḥ caturthyāṃ mantribhiḥ sambandhibhir dauvārikaiśca prāsapāṇibhiḥ ||
पितृपैतामहं सम्बन्धानुबद्धं शिक्षितम् अनुरक्तं कृतकर्माणं च जनम् आसन्नं कुर्वीत नान्यतोदेशीयम् अकृतार्थमानं स्वदेशीयं वाप्यपकृत्योपगृहीतम् ॥ (२।१)
pitṛpaitāmahaṃ sambandhānubaddhaṃ śikṣitam anuraktaṃ kṛtakarmāṇaṃ ca janam āsannaṃ kurvīta nānyatodeśīyam akṛtārthamānaṃ svadeśīyaṃ vāpyapakṛtyopagṛhītam ||
अन्तर्वंशिकसैन्यं राजानम् अन्तःपुरं च रक्षेत् ॥ (३।१)
antarvaṃśikasainyaṃ rājānam antaḥpuraṃ ca rakṣet ||
गुप्ते देशे माहानसिकः सर्वम् आस्वादबाहुल्येन कर्म कारयेत् ॥ (४।१)
gupte deśe māhānasikaḥ sarvam āsvādabāhulyena karma kārayet ||
तद् राजा तथैव प्रतिभुञ्जीत पूर्वम् अग्नये वयोभ्यश्च बलिं कृत्वा ॥ (५।१)
tad rājā tathaiva pratibhuñjīta pūrvam agnaye vayobhyaśca baliṃ kṛtvā ||
अग्नेर् ज्वालाधूमनीलता शब्दस्फोटनं च विषयुक्तस्य वयसां विपत्तिश्च ॥ (६।१)
agner jvālādhūmanīlatā śabdasphoṭanaṃ ca viṣayuktasya vayasāṃ vipattiśca ||
अन्नस्य ऊष्मा मयूरग्रीवाभः शैत्यम् आशु क्लिष्टस्येव वैवर्ण्यं सौदकत्वम् अक्लिन्नत्वं च व्यञ्जनानाम् आशु शुष्कत्वं च क्वाथध्यामफेनपटलविच्छिन्नभावो गन्धस्पर्शरसवधश्च द्रवेषु हीनातिरिक्तच्छायादर्शनं फेनपटलसीमन्तोर्ध्वराजीदर्शनं च रसस्य मध्ये नीला राजी पयसस्ताम्रा मद्यतोययोः काली दध्नः श्यामा मधुनः श्वेता द्रव्याणाम् आर्द्राणाम् आशु प्रम्लानत्वम् उत्पक्वभावः क्वाथनीलश्यावता च शुष्काणाम् आशु शातनं वैवर्ण्यं च कठिनानां मृदुत्वं मृदूनां च कठिनत्वम् तदभ्याशे क्षुद्रसत्त्ववधश्च आस्तरणप्रावरणानां ध्याममण्डलता तन्तुरोमपक्ष्मशातनं च लोहमणिमयानां पङ्कमलोपदेहता स्नेहरागगौरवप्रभाववर्णस्पर्शवधश्च इति विषयुक्तस्य लिङ्गानि ॥ (७।१)
annasya ūṣmā mayūragrīvābhaḥ śaityam āśu kliṣṭasyeva vaivarṇyaṃ saudakatvam aklinnatvaṃ ca vyañjanānām āśu śuṣkatvaṃ ca kvāthadhyāmaphenapaṭalavicchinnabhāvo gandhasparśarasavadhaśca draveṣu hīnātiriktacchāyādarśanaṃ phenapaṭalasīmantordhvarājīdarśanaṃ ca rasasya madhye nīlā rājī payasastāmrā madyatoyayoḥ kālī dadhnaḥ śyāmā madhunaḥ śvetā dravyāṇām ārdrāṇām āśu pramlānatvam utpakvabhāvaḥ kvāthanīlaśyāvatā ca śuṣkāṇām āśu śātanaṃ vaivarṇyaṃ ca kaṭhinānāṃ mṛdutvaṃ mṛdūnāṃ ca kaṭhinatvam tadabhyāśe kṣudrasattvavadhaśca āstaraṇaprāvaraṇānāṃ dhyāmamaṇḍalatā tanturomapakṣmaśātanaṃ ca lohamaṇimayānāṃ paṅkamalopadehatā sneharāgagauravaprabhāvavarṇasparśavadhaśca iti viṣayuktasya liṅgāni ||
विषप्रदस्य तु शुष्कश्याववक्त्रता वाक्सङ्गः स्वेदो विजृम्भणं चातिमात्रं वेपथुः प्रस्खलनं वाक्यविप्रेक्षणम् आवेगः कर्मणि स्वभूमौ चानवस्थानम् इति ॥ (८।१)
viṣapradasya tu śuṣkaśyāvavaktratā vāksaṅgaḥ svedo vijṛmbhaṇaṃ cātimātraṃ vepathuḥ praskhalanaṃ vākyaviprekṣaṇam āvegaḥ karmaṇi svabhūmau cānavasthānam iti ||
तस्माद् अस्य जाङ्गुलीविदो भिषजश्चासन्नाः स्युः ॥ (९।१)
tasmād asya jāṅgulīvido bhiṣajaścāsannāḥ syuḥ ||
भिषग्भैषज्यागाराद् आस्वादविशुद्धम् औषधं गृहीत्वा पाचकपेषकाभ्याम् आत्मना च प्रतिस्वाद्य राज्ञे प्रयच्छेत् ॥ (१०।१)
bhiṣagbhaiṣajyāgārād āsvādaviśuddham auṣadhaṃ gṛhītvā pācakapeṣakābhyām ātmanā ca pratisvādya rājñe prayacchet ||
कल्पकप्रसाधकाः स्नानशुद्धवस्त्रहस्ताः समुद्रम् उपकरणम् अन्तर्वंशिकहस्ताद् आदाय परिचरेयुः ॥ (१२।१)
kalpakaprasādhakāḥ snānaśuddhavastrahastāḥ samudram upakaraṇam antarvaṃśikahastād ādāya paricareyuḥ ||
स्नापकसंवाहकास्तरकरजकमालाकारकर्म दास्यः प्रसिद्धशौचाः कुर्युः ताभिर् अधिष्ठिता वा शिल्पिनः ॥ (१३।१)
snāpakasaṃvāhakāstarakarajakamālākārakarma dāsyaḥ prasiddhaśaucāḥ kuryuḥ tābhir adhiṣṭhitā vā śilpinaḥ ||
आत्मचक्षुषि निवेश्य वस्त्रमाल्यं दद्युः स्नानानुलेपनप्रघर्षचूर्णवासस्नानीयानि च स्ववक्षोबाहुषु च ॥ (१४।१)
ātmacakṣuṣi niveśya vastramālyaṃ dadyuḥ snānānulepanapragharṣacūrṇavāsasnānīyāni ca svavakṣobāhuṣu ca ||
कुशीलवाः शस्त्राग्निरसक्रीडावर्जं नर्मयेयुः ॥ (१६।१)
kuśīlavāḥ śastrāgnirasakrīḍāvarjaṃ narmayeyuḥ ||
आतोद्यानि चैषाम् अन्तस्तिष्ठेयुः अश्वरथद्विपालंकाराश्च ॥ (१७।१)
ātodyāni caiṣām antastiṣṭheyuḥ aśvarathadvipālaṃkārāśca ||
आप्तपुरुषाधिष्ठितं यानवाहनम् आरोहेत् नावं चाप्तनाविकाधिष्ठितम् ॥ (१८।१)
āptapuruṣādhiṣṭhitaṃ yānavāhanam ārohet nāvaṃ cāptanāvikādhiṣṭhitam ||
अन्यनौप्रतिबद्धां वातवेगवशां च नोपेयात् ॥ (१९।१)
anyanaupratibaddhāṃ vātavegavaśāṃ ca nopeyāt ||
लुब्धकश्वगणिभिर् अपास्तस्तेनव्यालपराबाधभयं चललक्ष्यपरिचयार्थं मृगारण्यं गच्छेत् ॥ (२३।१)
lubdhakaśvagaṇibhir apāstastenavyālaparābādhabhayaṃ calalakṣyaparicayārthaṃ mṛgāraṇyaṃ gacchet ||
आप्तशस्त्रग्राहाधिष्ठितः सिद्धतापसं पश्येन्मन्त्रिपरिषदा सह सामन्तदूतम् ॥ (२४।१)
āptaśastragrāhādhiṣṭhitaḥ siddhatāpasaṃ paśyenmantripariṣadā saha sāmantadūtam ||
संनद्धो ऽश्वं हस्तिनं वारूढः संनद्धम् अनीकं पश्येत् ॥ (२५।१)
saṃnaddho 'śvaṃ hastinaṃ vārūḍhaḥ saṃnaddham anīkaṃ paśyet ||
निर्याणे ऽभियाने च राजमार्गम् उभयतः कृतारक्षं शस्त्रिभिर् दण्डिभिश्चापास्तशस्त्रहस्तप्रव्रजितव्यङ्गं गच्छेत् ॥ (२६।१)
niryāṇe 'bhiyāne ca rājamārgam ubhayataḥ kṛtārakṣaṃ śastribhir daṇḍibhiścāpāstaśastrahastapravrajitavyaṅgaṃ gacchet ||
यात्रासमाजोत्सवप्रवहणानि च दशवर्गिकाधिष्ठितानि गच्छेत् ॥ (२८।१)
yātrāsamājotsavapravahaṇāni ca daśavargikādhiṣṭhitāni gacchet ||
यथा च योगपुरुषैर् अन्यान् राजाधितिष्ठति । (२९।१)
yathā ca yogapuruṣair anyān rājādhitiṣṭhati |
तथायम् अन्याबाधेभ्यो रक्षेद् आत्मानम् आत्मवान् ॥ (२९।२)
tathāyam anyābādhebhyo rakṣed ātmānam ātmavān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.