ArthaŚ, 1, 20
Select a line for its word-by-word analysis.
रेगुलतिओन्स् ड़ोर् थे रोयल् रेसिदेन्चेवास्तुकप्रशस्ते देशे सप्राकारपरिखाद्वारम् अनेककक्ष्यापरिगतम् अन्तःपुरं कारयेत् ॥ (१।१)
Regulations for the royal residencevāstukapraśaste deśe saprākāraparikhādvāram anekakakṣyāparigatam antaḥpuraṃ kārayet ||
कोशगृहविधानेन मध्ये वासगृहम् गूढभित्तिसंचारं मोहनगृहं तन्मध्ये वा वासगृहम् भूमिगृहं वासन्नचैत्यकाष्ठदेवतापिधानद्वारम् अनेकसुरुङ्गासंचारं तस्योपरि प्रासादं गूढभित्तिसोपानं सुषिरस्तम्भप्रवेशापसारं वा वासगृहं यन्त्रबद्धतलावपातं कारयेत् आपत्प्रतीकारार्थम् आपदि वा ॥ (२।१)
kośagṛhavidhānena madhye vāsagṛham gūḍhabhittisaṃcāraṃ mohanagṛhaṃ tanmadhye vā vāsagṛham bhūmigṛhaṃ vāsannacaityakāṣṭhadevatāpidhānadvāram anekasuruṅgāsaṃcāraṃ tasyopari prāsādaṃ gūḍhabhittisopānaṃ suṣirastambhapraveśāpasāraṃ vā vāsagṛhaṃ yantrabaddhatalāvapātaṃ kārayet āpatpratīkārārtham āpadi vā ||
मानुषेणाग्निना त्रिर् अपसव्यं परिगतम् अन्तःपुरम् अग्निर् अन्यो न दहति न चात्रान्यो ऽग्निर् ज्वलति वैद्युतेन भस्मना मृत्संयुक्तेन करकवारिणावलिप्तं च ॥ (४।१)
mānuṣeṇāgninā trir apasavyaṃ parigatam antaḥpuram agnir anyo na dahati na cātrānyo 'gnir jvalati vaidyutena bhasmanā mṛtsaṃyuktena karakavāriṇāvaliptaṃ ca ||
जीवन्तीश्वेतामुष्ककपुष्पवन्दाकाभिर् अक्षीवे जातस्याश्वत्थस्य प्रतानेन गुप्तं सर्पा विषाणि वा न प्रभवन्ति ॥ (५।१)
jīvantīśvetāmuṣkakapuṣpavandākābhir akṣīve jātasyāśvatthasya pratānena guptaṃ sarpā viṣāṇi vā na prabhavanti ||
शुकः सारिका भृङ्गराजो वा सर्पविषशङ्कायां क्रोशति ॥ (७।१)
śukaḥ sārikā bhṛṅgarājo vā sarpaviṣaśaṅkāyāṃ krośati ||
क्रौञ्चो विषाभ्याशे माद्यति ग्लायति जीवंजीवकः म्रियते मत्तकोकिलः चकोरस्याक्षिणी विरज्येते ॥ (८।१)
krauñco viṣābhyāśe mādyati glāyati jīvaṃjīvakaḥ mriyate mattakokilaḥ cakorasyākṣiṇī virajyete ||
पृष्ठतः कक्ष्याविभागे स्त्रीनिवेशो गर्भव्याधिसंस्था वृक्षोदकस्थानं च ॥ (१०।१)
pṛṣṭhataḥ kakṣyāvibhāge strīniveśo garbhavyādhisaṃsthā vṛkṣodakasthānaṃ ca ||
पुरस्ताद् अलङ्कारभूमिर् मन्त्रभूमिर् उपस्थानं कुमाराध्यक्षस्थानं च ॥ (१२।१)
purastād alaṅkārabhūmir mantrabhūmir upasthānaṃ kumārādhyakṣasthānaṃ ca ||
कक्ष्यान्तरेष्वन्तर्वंशिकसैन्यं तिष्ठेत् ॥ (१३।१)
kakṣyāntareṣvantarvaṃśikasainyaṃ tiṣṭhet ||
अन्तर्गृहगतः स्थविरस्त्रीपरिशुद्धां देवीं पश्येत् ॥ (१४।१)
antargṛhagataḥ sthavirastrīpariśuddhāṃ devīṃ paśyet ||
देवीगृहे लीनो हि भ्राता भद्रसेनं जघान मातुः शय्यान्तर्गतश्च पुत्रः कारूषम् ॥ (१५।१)
devīgṛhe līno hi bhrātā bhadrasenaṃ jaghāna mātuḥ śayyāntargataśca putraḥ kārūṣam ||
लाजान् मधुनेति विषेण पर्यस्य देवी काशिराजम् विषदिग्धेन नूपुरेण वैरन्त्यम् मेखलामणिना सौवीरम् जालूथम् आदर्शेन वेण्यां गूढं शस्त्रं कृत्वा देवी विदूरथं जघान ॥ (१६।१)
lājān madhuneti viṣeṇa paryasya devī kāśirājam viṣadigdhena nūpureṇa vairantyam mekhalāmaṇinā sauvīram jālūtham ādarśena veṇyāṃ gūḍhaṃ śastraṃ kṛtvā devī vidūrathaṃ jaghāna ||
मुण्डजटिलकुहकप्रतिसंसर्गं बाह्याभिश्च दासीभिः प्रतिषेधयेत् ॥ (१८।१)
muṇḍajaṭilakuhakapratisaṃsargaṃ bāhyābhiśca dāsībhiḥ pratiṣedhayet ||
न चैनाः कुल्याः पश्येयुः अन्यत्र गर्भव्याधिसंस्थाभ्यः ॥ (१९।१)
na caināḥ kulyāḥ paśyeyuḥ anyatra garbhavyādhisaṃsthābhyaḥ ||
रूपाजीवाः स्नानप्रघर्षशुद्धशरीराः परिवर्तितवस्त्रालंकाराः पश्येयुः ॥ (२०।१)
rūpājīvāḥ snānapragharṣaśuddhaśarīrāḥ parivartitavastrālaṃkārāḥ paśyeyuḥ ||
अशीतिकाः पुरुषाः पञ्चाशत्काः स्त्रियो वा मातापितृव्यञ्जनाः स्थविरवर्षधराभ्यागारिकाश्चावरोधानां शौचाशौचं विद्युः स्थापयेयुश्च स्वामिहिते ॥ (२१।१)
aśītikāḥ puruṣāḥ pañcāśatkāḥ striyo vā mātāpitṛvyañjanāḥ sthaviravarṣadharābhyāgārikāścāvarodhānāṃ śaucāśaucaṃ vidyuḥ sthāpayeyuśca svāmihite ||
स्वभूमौ च वसेत् सर्वः परभूमौ न संचरेत् । (२२।१)
svabhūmau ca vaset sarvaḥ parabhūmau na saṃcaret |
न च बाह्येन संसर्गं कश्चिद् आभ्यन्तरो व्रजेत् ॥ (२२।२)
na ca bāhyena saṃsargaṃ kaścid ābhyantaro vrajet ||
सर्वं चावेक्षितं द्रव्यं निबद्धागमनिर्गमम् । (२३।१)
sarvaṃ cāvekṣitaṃ dravyaṃ nibaddhāgamanirgamam |
निर्गच्छेद् अभिगच्छेद् वा मुद्रासंक्रान्तभूमिकम् ॥ (२३।२)
nirgacched abhigacched vā mudrāsaṃkrāntabhūmikam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.