ArthaŚ, 2, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
थे तोपिच् ओड़् अच्चोउन्त्स् इन् थे रेचोर्द्स् अन्द् औदित् ओड़्ड़िचेअक्षपटलम् अध्यक्षः प्राङ्मुखम् उदङ्मुखं वा विभक्तोपस्थानं निबन्धपुस्तकस्थानं कारयेत् ॥ (१।१)
The topic of accounts in the records and audit officeakṣapaṭalam adhyakṣaḥ prāṅmukham udaṅmukhaṃ vā vibhaktopasthānaṃ nibandhapustakasthānaṃ kārayet ||
तत्राधिकरणानां संख्याप्रचारसंजाताग्रम् कर्मान्तानां द्रव्यप्रयोगवृद्धिक्षयव्ययप्रयामव्याजीयोगस्थानवेतनविष्टिप्रमाणम् रत्नसारफल्गुकुप्यानाम् अर्घप्रतिवर्णकमानप्रतिमानोन्मानावमानभाण्डम् देशग्रामजातिकुलसंघानां धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानम् राजोपजीविनां प्रग्रहप्रदेशभोगपरिहारभक्तवेतनलाभम् राज्ञश्च पत्नीपुत्राणां रत्नभूमिलाभं निर्देशोत्पातिकप्रतीकारलाभम् मित्रामित्राणां च संधिविग्रहप्रदानादानं निबन्धपुस्तकस्थं कारयेत् ॥ (२।१)
tatrādhikaraṇānāṃ saṃkhyāpracārasaṃjātāgram karmāntānāṃ dravyaprayogavṛddhikṣayavyayaprayāmavyājīyogasthānavetanaviṣṭipramāṇam ratnasāraphalgukupyānām arghaprativarṇakamānapratimānonmānāvamānabhāṇḍam deśagrāmajātikulasaṃghānāṃ dharmavyavahāracaritrasaṃsthānam rājopajīvināṃ pragrahapradeśabhogaparihārabhaktavetanalābham rājñaśca patnīputrāṇāṃ ratnabhūmilābhaṃ nirdeśotpātikapratīkāralābham mitrāmitrāṇāṃ ca saṃdhivigrahapradānādānaṃ nibandhapustakasthaṃ kārayet ||
ततः सर्वाधिकरणानां करणीयं सिद्धं शेषम् आयव्ययौ नीवीम् उपस्थानं प्रचारं चरित्रं संस्थानं च निबन्धेन प्रयच्छेत् ॥ (३।१)
tataḥ sarvādhikaraṇānāṃ karaṇīyaṃ siddhaṃ śeṣam āyavyayau nīvīm upasthānaṃ pracāraṃ caritraṃ saṃsthānaṃ ca nibandhena prayacchet ||
उत्तममध्यमावरेषु च कर्मसु तज्जातिकम् अध्यक्षं कुर्यात् सामुदयिकेष्ववकॢप्तिकम् व्ययम् उपहत्य राजा नानुतप्येत ॥ (४।१)
uttamamadhyamāvareṣu ca karmasu tajjātikam adhyakṣaṃ kuryāt sāmudayikeṣvavakḷptikam vyayam upahatya rājā nānutapyeta ||
सहग्राहिणः प्रतिभुवः कर्मोपजीविनः पुत्रा भ्रातरो भार्या दुहितरो भृत्याश्चास्य कर्मच्छेदं वहेयुः ॥ (५।१)
sahagrāhiṇaḥ pratibhuvaḥ karmopajīvinaḥ putrā bhrātaro bhāryā duhitaro bhṛtyāścāsya karmacchedaṃ vaheyuḥ ||
त्रिशतं चतुःपञ्चाशच्चाहोरात्राणां कर्मसंवत्सरः ॥ (६।१)
triśataṃ catuḥpañcāśaccāhorātrāṇāṃ karmasaṃvatsaraḥ ||
तम् आषाढीपर्यवसानम् ऊनं पूर्णं वा दद्यात् ॥ (७।१)
tam āṣāḍhīparyavasānam ūnaṃ pūrṇaṃ vā dadyāt ||
प्रचारचरित्रसंस्थानान्यनुपलभमानो हि प्रकृतः समुदयम् अज्ञानेन परिहापयति उत्थानक्लेशासहत्वाद् आलस्येन शब्दादिष्विन्द्रियार्थेषु प्रसक्तः प्रमादेन संक्रोशाधर्मानर्थभीरुभयेन कार्यार्थिष्वनुग्रहबुद्धिः कामेन हिंसाबुद्धिः कोपेन विद्याद्रव्यवल्लभापाश्रयाद् दर्पेण तुलामानतर्कगणितान्तरोपधानाल् लोभेन ॥ (१०।१)
pracāracaritrasaṃsthānānyanupalabhamāno hi prakṛtaḥ samudayam ajñānena parihāpayati utthānakleśāsahatvād ālasyena śabdādiṣvindriyārtheṣu prasaktaḥ pramādena saṃkrośādharmānarthabhīrubhayena kāryārthiṣvanugrahabuddhiḥ kāmena hiṃsābuddhiḥ kopena vidyādravyavallabhāpāśrayād darpeṇa tulāmānatarkagaṇitāntaropadhānāl lobhena ||
तेषाम् आनुपूर्व्या यावान् अर्थोपघातस्तावान् एकोत्तरो दण्डः इति मानवाः ॥ (११।१)
teṣām ānupūrvyā yāvān arthopaghātastāvān ekottaro daṇḍaḥ iti mānavāḥ ||
आगतानां समुद्रपुस्तकभाण्डनीवीकानाम् एकत्रासम्भाषावरोधं कारयेत् ॥ (१७।१)
āgatānāṃ samudrapustakabhāṇḍanīvīkānām ekatrāsambhāṣāvarodhaṃ kārayet ||
आयव्ययनीवीनाम् अग्राणि श्रुत्वा नीवीम् अवहारयेत् ॥ (१८।१)
āyavyayanīvīnām agrāṇi śrutvā nīvīm avahārayet ||
यच्चाग्राद् आयस्यान्तरपर्णे नीव्यां वर्धेत व्ययस्य वा यत् परिहापयेत् तद् अष्टगुणम् अध्यक्षं दापयेत् ॥ (१९।१)
yaccāgrād āyasyāntaraparṇe nīvyāṃ vardheta vyayasya vā yat parihāpayet tad aṣṭaguṇam adhyakṣaṃ dāpayet ||
यथाकालम् अनागतानाम् अपुस्तकभाण्डनीवीकानां वा देयदशबन्धो दण्डः ॥ (२१।१)
yathākālam anāgatānām apustakabhāṇḍanīvīkānāṃ vā deyadaśabandho daṇḍaḥ ||
कार्मिके चोपस्थिते कारणिकस्याप्रतिबध्नतः पूर्वः साहसदण्डः ॥ (२२।१)
kārmike copasthite kāraṇikasyāpratibadhnataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ ||
प्रचारसमं महामात्राः समग्राः श्रावयेयुर् अविषममन्त्राः ॥ (२४।१)
pracārasamaṃ mahāmātrāḥ samagrāḥ śrāvayeyur aviṣamamantrāḥ ||
पृथग्भूतो मिथ्यावादी चैषाम् उत्तमं दण्डं दद्यात् ॥ (२५।१)
pṛthagbhūto mithyāvādī caiṣām uttamaṃ daṇḍaṃ dadyāt ||
मासाद् ऊर्ध्वं मासद्विशतोत्तरं दण्डं दद्यात् ॥ (२७।१)
māsād ūrdhvaṃ māsadviśatottaraṃ daṇḍaṃ dadyāt ||
अल्पशेषलेख्यनीवीकं पञ्चरात्रम् आकाङ्क्षेत ॥ (२८।१)
alpaśeṣalekhyanīvīkaṃ pañcarātram ākāṅkṣeta ||
ततः परं कोशपूर्वम् अहोरूपहरं धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानसंकलननिर्वर्तनानुमानचारप्रयोगैर् अवेक्षेत ॥ (२९।१)
tataḥ paraṃ kośapūrvam ahorūpaharaṃ dharmavyavahāracaritrasaṃsthānasaṃkalananirvartanānumānacāraprayogair avekṣeta ||
दिवसपञ्चरात्रपक्षमासचातुर्मास्यसंवत्सरैश्च प्रतिसमानयेत् ॥ (३०।१)
divasapañcarātrapakṣamāsacāturmāsyasaṃvatsaraiśca pratisamānayet ||
व्युष्टदेशकालमुखोत्पत्त्यनुवृत्तिप्रमाणदायकदापकनिबन्धकप्रतिग्राहकैश् चायं समानयेत् ॥ (३१।१)
vyuṣṭadeśakālamukhotpattyanuvṛttipramāṇadāyakadāpakanibandhakapratigrāhakaiś cāyaṃ samānayet ||
व्युष्टदेशकालमुखलाभकारणदेययोगप्रमाणाज्ञापकोद्धारकविधातृकप्रतिग्राहकैश् च व्ययं समानयेत् ॥ (३२।१)
vyuṣṭadeśakālamukhalābhakāraṇadeyayogapramāṇājñāpakoddhārakavidhātṛkapratigrāhakaiś ca vyayaṃ samānayet ||
व्युष्टदेशकालमुखानुवर्तनरूपलक्षणप्रमाणनिक्षेपभाजनगोपायकैश् च नीवीं समानयेत् ॥ (३३।१)
vyuṣṭadeśakālamukhānuvartanarūpalakṣaṇapramāṇanikṣepabhājanagopāyakaiś ca nīvīṃ samānayet ||
राजार्थे कारणिकस्याप्रतिबध्नतः प्रतिषेधयतो वाज्ञां निबन्धाद् आयव्ययम् अन्यथा नीवीम् अवलिखतो द्विगुणः ॥ (३४।१)
rājārthe kāraṇikasyāpratibadhnataḥ pratiṣedhayato vājñāṃ nibandhād āyavyayam anyathā nīvīm avalikhato dviguṇaḥ ||
क्रमावहीनम् उत्क्रमम् अविज्ञातं पुनरुक्तं वा वस्तुकम् अवलिखतो द्वादशपणो दण्डः ॥ (३५।१)
kramāvahīnam utkramam avijñātaṃ punaruktaṃ vā vastukam avalikhato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ ||
पश्चात्प्रतिज्ञाते द्विगुणः प्रस्मृतोत्पन्ने च ॥ (४०।१)
paścātpratijñāte dviguṇaḥ prasmṛtotpanne ca ||
अपराधं सहेताल्पं तुष्येद् अल्पे ऽपि चोदये । (४१।१)
aparādhaṃ sahetālpaṃ tuṣyed alpe 'pi codaye |
महोपकारं चाध्यक्षं प्रग्रहेणाभिपूजयेत् ॥ (४१।२)
mahopakāraṃ cādhyakṣaṃ pragraheṇābhipūjayet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.