अर्थशास्त्रArthaśāstra

ArthaŚ, 2, 24

34 of 40 · 41 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

चोन्त्रोल्लेर् ओड़् स्पिरितुअल् लिक़ुओर्स्सुराध्यक्षः सुराकिण्वव्यवहारान् दुर्गे जनपदे स्कन्धावारे वा तज्जातसुराकिण्वव्यवहारिभिः कारयेद् एकमुखम् अनेकमुखं वा विक्रयक्रयवशेन वा ॥ (१।१)

Controller of spiritual liquorssurādhyakṣaḥ surākiṇvavyavahārān durge janapade skandhāvāre vā tajjātasurākiṇvavyavahāribhiḥ kārayed ekamukham anekamukhaṃ vā vikrayakrayavaśena vā ||

2.1२.१

षट्शतम् अत्ययम् अन्यत्र कर्तृक्रेतृविक्रेतॄणां स्थापयेत् ॥ (२।१)

ṣaṭśatam atyayam anyatra kartṛkretṛvikretṝṇāṃ sthāpayet ||

3.1३.१

ग्रामाद् अनिर्णयणम् असंपातं च सुरायाः प्रमादभयात् कर्मसु निर्दिष्टानाम् मर्यादातिक्रमभयाद् आर्याणाम् उत्साहभयाच्च तीक्ष्णानाम् ॥ (३।१)

grāmād anirṇayaṇam asaṃpātaṃ ca surāyāḥ pramādabhayāt karmasu nirdiṣṭānām maryādātikramabhayād āryāṇām utsāhabhayācca tīkṣṇānām ||

4.1४.१

लक्षितम् अल्पं वा चतुर्भागम् अर्धकुडुबं कुडुबम् अर्धप्रस्थं प्रस्थं वेति ज्ञातशौचा निर्हरेयुः ॥ (४।१)

lakṣitam alpaṃ vā caturbhāgam ardhakuḍubaṃ kuḍubam ardhaprasthaṃ prasthaṃ veti jñātaśaucā nirhareyuḥ ||

5.1५.१

पानागारेषु वा पिबेयुर् असंचारिणः ॥ (५।१)

pānāgāreṣu vā pibeyur asaṃcāriṇaḥ ||

6.1६.१

निक्षेपोपनिधिप्रयोगापहृतानाम् अनिष्टोपगतानां च द्रव्याणां ज्ञानार्थम् अस्वामिकं कुप्यं हिरण्यं चोपलभ्य निक्षेप्तारम् अन्यत्र व्यपदेशेन ग्राहयेद् अतिव्ययकर्तारम् अनायतिव्ययं च ॥ (६।१)

nikṣepopanidhiprayogāpahṛtānām aniṣṭopagatānāṃ ca dravyāṇāṃ jñānārtham asvāmikaṃ kupyaṃ hiraṇyaṃ copalabhya nikṣeptāram anyatra vyapadeśena grāhayed ativyayakartāram anāyativyayaṃ ca ||

7.1७.१

न चानर्घेण कालिकां वा सुरां दद्याद् अन्यत्र दुष्टसुरायाः ॥ (७।१)

na cānargheṇa kālikāṃ vā surāṃ dadyād anyatra duṣṭasurāyāḥ ||

8.1८.१

ताम् अन्यत्र विक्रापयेत् ॥ (८।१)

tām anyatra vikrāpayet ||

9.1९.१

दासकर्मकरेभ्यो वा वेतनं दद्यात् ॥ (९।१)

dāsakarmakarebhyo vā vetanaṃ dadyāt ||

10.1१०.१

वाहनप्रतिपानं सूकरपोषणं वा दद्यात् ॥ (१०।१)

vāhanapratipānaṃ sūkarapoṣaṇaṃ vā dadyāt ||

11.1११.१

पानागाराण्यनेककक्ष्याणि विभक्तशयनासनवन्ति पानोद्देशानि गन्धमाल्योदकवन्ति ऋतुसुखानि कारयेत् ॥ (११।१)

pānāgārāṇyanekakakṣyāṇi vibhaktaśayanāsanavanti pānoddeśāni gandhamālyodakavanti ṛtusukhāni kārayet ||

12.1१२.१

तत्रस्थाः प्रकृत्यौत्पत्तिकौ व्ययौ गूढा विद्युः आगन्तूंश्च ॥ (१२।१)

tatrasthāḥ prakṛtyautpattikau vyayau gūḍhā vidyuḥ āgantūṃśca ||

13.1१३.१

क्रेतॄणां मत्तसुप्तानाम् अलङ्काराच्छादनहिरण्यानि च विद्युः ॥ (१३।१)

kretṝṇāṃ mattasuptānām alaṅkārācchādanahiraṇyāni ca vidyuḥ ||

14.1१४.१

तन्नाशे वणिजस्तच्च तावच्च दण्डं दद्युः ॥ (१४।१)

tannāśe vaṇijastacca tāvacca daṇḍaṃ dadyuḥ ||

15.1१५.१

वणिजस्तु संवृतेषु कक्ष्याविभागेषु स्वदासीभिः पेशलरूपाभिर् आगन्तूनां वास्तव्यानां चार्यरूपाणां मत्तसुप्तानां भावं विद्युः ॥ (१५।१)

vaṇijastu saṃvṛteṣu kakṣyāvibhāgeṣu svadāsībhiḥ peśalarūpābhir āgantūnāṃ vāstavyānāṃ cāryarūpāṇāṃ mattasuptānāṃ bhāvaṃ vidyuḥ ||

16.1१६.१

मेदकप्रसन्नासवारिष्टमैरेयमधूनाम् ॥ (१६।१)

medakaprasannāsavāriṣṭamaireyamadhūnām ||

17.1१७.१

उदकद्रोणं तण्डुलानाम् अर्धाढकं त्रयः प्रस्थाः किण्वस्येति मेदकयोगः ॥ (१७।१)

udakadroṇaṃ taṇḍulānām ardhāḍhakaṃ trayaḥ prasthāḥ kiṇvasyeti medakayogaḥ ||

18.1१८.१

द्वादशाढकं पिष्टस्य पञ्च प्रस्थाः किण्वस्य क्रमुकत्वक्फलयुक्तो वा जातिसम्भारः प्रसन्नायोगः ॥ (१८।१)

dvādaśāḍhakaṃ piṣṭasya pañca prasthāḥ kiṇvasya kramukatvakphalayukto vā jātisambhāraḥ prasannāyogaḥ ||

19.1१९.१

कपित्थतुला फाणितं पञ्चतौलिकं प्रस्थो मधुन इत्यासवयोगः ॥ (१९।१)

kapitthatulā phāṇitaṃ pañcataulikaṃ prastho madhuna ityāsavayogaḥ ||

20.1२०.१

पादाधिको ज्येष्ठः पादहीनः कनिष्ठः ॥ (२०।१)

pādādhiko jyeṣṭhaḥ pādahīnaḥ kaniṣṭhaḥ ||

21.1२१.१

चिकित्सकप्रमाणाः प्रत्येकशो विकाराणाम् अरिष्टाः ॥ (२१।१)

cikitsakapramāṇāḥ pratyekaśo vikārāṇām ariṣṭāḥ ||

22.1२२.१

मेषशृङ्गीत्वक्क्वाथाभिषुतो गुडप्रतीवापः पिप्पलीमरिचसम्भारस्त्रिफलायुक्तो वा मैरेयः ॥ (२२।१)

meṣaśṛṅgītvakkvāthābhiṣuto guḍapratīvāpaḥ pippalīmaricasambhārastriphalāyukto vā maireyaḥ ||

23.1२३.१

गुडयुक्तानां वा सर्वेषां त्रिफलासम्भारः ॥ (२३।१)

guḍayuktānāṃ vā sarveṣāṃ triphalāsambhāraḥ ||

24.1२४.१

मृद्वीकारसो मधु ॥ (२४।१)

mṛdvīkāraso madhu ||

25.1२५.१

तस्य स्वदेशो व्याख्यानं कापिशायनं हारहूरकम् इति ॥ (२५।१)

tasya svadeśo vyākhyānaṃ kāpiśāyanaṃ hārahūrakam iti ||

26.1२६.१

माषकलनीद्रोणमामं सिद्धं वा त्रिभागाधिकतण्डुलं मोरटादीनां कार्षिकभागयुक्तं किण्वबन्धः ॥ (२६।१)

māṣakalanīdroṇamāmaṃ siddhaṃ vā tribhāgādhikataṇḍulaṃ moraṭādīnāṃ kārṣikabhāgayuktaṃ kiṇvabandhaḥ ||

27.1२७.१

पाठालोध्रतेजोवत्येलावालुकमधुकमधुरसाप्रियङ्गुदारुहरिद्रामरिचपिप्पलीनां च पञ्चकार्षिकः सम्भारयोगो मेदकस्य प्रसन्नायाश्च ॥ (२७।१)

pāṭhālodhratejovatyelāvālukamadhukamadhurasāpriyaṅgudāruharidrāmaricapippalīnāṃ ca pañcakārṣikaḥ sambhārayogo medakasya prasannāyāśca ||

28.1२८.१

मधुकनिर्यूहयुक्ता कटशर्करा वर्णप्रसादनी च ॥ (२८।१)

madhukaniryūhayuktā kaṭaśarkarā varṇaprasādanī ca ||

29.1२९.१

चोचचित्रकविलङ्गगजपिप्पलीनां च कार्षिकः क्रमुकमधुकमुस्तालोध्राणां द्विकार्षिकश्चासवसम्भारः ॥ (२९।१)

cocacitrakavilaṅgagajapippalīnāṃ ca kārṣikaḥ kramukamadhukamustālodhrāṇāṃ dvikārṣikaścāsavasambhāraḥ ||

30.1३०.१

दशभागश्चैषां बीजबन्धः ॥ (३०।१)

daśabhāgaścaiṣāṃ bījabandhaḥ ||

31.1३१.१

प्रसन्नायोगः श्वेतसुरायाः ॥ (३१।१)

prasannāyogaḥ śvetasurāyāḥ ||

32.1३२.१

सहकारसुरा रसोत्तरा बीजोत्तरा वा महासुरा संभारिकी वा ॥ (३२।१)

sahakārasurā rasottarā bījottarā vā mahāsurā saṃbhārikī vā ||

33.1३३.१

तासां मोरटापलाशपत्तूरमेषशृङ्गीकरञ्जक्षीरवृक्षकषायभावितं दग्धकटशर्कराचूर्णं लोध्रचित्रकविलङ्गपाठामुस्ताकलिङ्गयवदारुहरिद्रेन्दीवरशतपुष्पापामार्गसप्तपर्णनिम्बास्फोतकल्कार्धयुक्तम् अन्तर्नखो मुष्टिः कुम्भीं राजपेयां प्रसादयति ॥ (३३।१)

tāsāṃ moraṭāpalāśapattūrameṣaśṛṅgīkarañjakṣīravṛkṣakaṣāyabhāvitaṃ dagdhakaṭaśarkarācūrṇaṃ lodhracitrakavilaṅgapāṭhāmustākaliṅgayavadāruharidrendīvaraśatapuṣpāpāmārgasaptaparṇanimbāsphotakalkārdhayuktam antarnakho muṣṭiḥ kumbhīṃ rājapeyāṃ prasādayati ||

34.1३४.१

फाणितः पञ्चपलिकश्चात्र रसवृद्धिर् देयः ॥ (३४।१)

phāṇitaḥ pañcapalikaścātra rasavṛddhir deyaḥ ||

35.1३५.१

कुटुम्बिनः कृत्येषु श्वेतसुराम् औषधार्थं वारिष्टम् अन्यद् वा कर्तुं लभेरन् ॥ (३५।१)

kuṭumbinaḥ kṛtyeṣu śvetasurām auṣadhārthaṃ vāriṣṭam anyad vā kartuṃ labheran ||

36.1३६.१

उत्सवसमाजयात्रासु चतुरहः सौरिको देयः ॥ (३६।१)

utsavasamājayātrāsu caturahaḥ sauriko deyaḥ ||

37.1३७.१

तेष्वननुज्ञातानां प्रहवनान्तं दैवसिकम् अत्ययं गृह्णीयात् ॥ (३७।१)

teṣvananujñātānāṃ prahavanāntaṃ daivasikam atyayaṃ gṛhṇīyāt ||

38.1३८.१

सुराकिण्वविचयं स्त्रियो बालाश्च कुर्युः ॥ (३८।१)

surākiṇvavicayaṃ striyo bālāśca kuryuḥ ||

39.1३९.१

अराजपण्याः पञ्चकं शतं शुल्कं दद्युः सुरकामेदकारिष्टमधुफलाम्लाम्लशीधूनां च ॥ (३९।१)

arājapaṇyāḥ pañcakaṃ śataṃ śulkaṃ dadyuḥ surakāmedakāriṣṭamadhuphalāmlāmlaśīdhūnāṃ ca ||

40.1४०.१

अह्नश्च विक्रयं ज्ञात्वा व्याजीं मानहिरण्ययोः । (४०।१)

ahnaśca vikrayaṃ jñātvā vyājīṃ mānahiraṇyayoḥ |

40.2४०.२

तथा वैधरणं कुर्याद् उचितं चानुवर्तयेत् ॥ (४०।२)

tathā vaidharaṇaṃ kuryād ucitaṃ cānuvartayet ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

ArthaŚ, 2, 24

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit