ArthaŚ, 2, 24
Select a line for its word-by-word analysis.
चोन्त्रोल्लेर् ओड़् स्पिरितुअल् लिक़ुओर्स्सुराध्यक्षः सुराकिण्वव्यवहारान् दुर्गे जनपदे स्कन्धावारे वा तज्जातसुराकिण्वव्यवहारिभिः कारयेद् एकमुखम् अनेकमुखं वा विक्रयक्रयवशेन वा ॥ (१।१)
Controller of spiritual liquorssurādhyakṣaḥ surākiṇvavyavahārān durge janapade skandhāvāre vā tajjātasurākiṇvavyavahāribhiḥ kārayed ekamukham anekamukhaṃ vā vikrayakrayavaśena vā ||
षट्शतम् अत्ययम् अन्यत्र कर्तृक्रेतृविक्रेतॄणां स्थापयेत् ॥ (२।१)
ṣaṭśatam atyayam anyatra kartṛkretṛvikretṝṇāṃ sthāpayet ||
ग्रामाद् अनिर्णयणम् असंपातं च सुरायाः प्रमादभयात् कर्मसु निर्दिष्टानाम् मर्यादातिक्रमभयाद् आर्याणाम् उत्साहभयाच्च तीक्ष्णानाम् ॥ (३।१)
grāmād anirṇayaṇam asaṃpātaṃ ca surāyāḥ pramādabhayāt karmasu nirdiṣṭānām maryādātikramabhayād āryāṇām utsāhabhayācca tīkṣṇānām ||
लक्षितम् अल्पं वा चतुर्भागम् अर्धकुडुबं कुडुबम् अर्धप्रस्थं प्रस्थं वेति ज्ञातशौचा निर्हरेयुः ॥ (४।१)
lakṣitam alpaṃ vā caturbhāgam ardhakuḍubaṃ kuḍubam ardhaprasthaṃ prasthaṃ veti jñātaśaucā nirhareyuḥ ||
निक्षेपोपनिधिप्रयोगापहृतानाम् अनिष्टोपगतानां च द्रव्याणां ज्ञानार्थम् अस्वामिकं कुप्यं हिरण्यं चोपलभ्य निक्षेप्तारम् अन्यत्र व्यपदेशेन ग्राहयेद् अतिव्ययकर्तारम् अनायतिव्ययं च ॥ (६।१)
nikṣepopanidhiprayogāpahṛtānām aniṣṭopagatānāṃ ca dravyāṇāṃ jñānārtham asvāmikaṃ kupyaṃ hiraṇyaṃ copalabhya nikṣeptāram anyatra vyapadeśena grāhayed ativyayakartāram anāyativyayaṃ ca ||
न चानर्घेण कालिकां वा सुरां दद्याद् अन्यत्र दुष्टसुरायाः ॥ (७।१)
na cānargheṇa kālikāṃ vā surāṃ dadyād anyatra duṣṭasurāyāḥ ||
पानागाराण्यनेककक्ष्याणि विभक्तशयनासनवन्ति पानोद्देशानि गन्धमाल्योदकवन्ति ऋतुसुखानि कारयेत् ॥ (११।१)
pānāgārāṇyanekakakṣyāṇi vibhaktaśayanāsanavanti pānoddeśāni gandhamālyodakavanti ṛtusukhāni kārayet ||
तत्रस्थाः प्रकृत्यौत्पत्तिकौ व्ययौ गूढा विद्युः आगन्तूंश्च ॥ (१२।१)
tatrasthāḥ prakṛtyautpattikau vyayau gūḍhā vidyuḥ āgantūṃśca ||
क्रेतॄणां मत्तसुप्तानाम् अलङ्काराच्छादनहिरण्यानि च विद्युः ॥ (१३।१)
kretṝṇāṃ mattasuptānām alaṅkārācchādanahiraṇyāni ca vidyuḥ ||
तन्नाशे वणिजस्तच्च तावच्च दण्डं दद्युः ॥ (१४।१)
tannāśe vaṇijastacca tāvacca daṇḍaṃ dadyuḥ ||
वणिजस्तु संवृतेषु कक्ष्याविभागेषु स्वदासीभिः पेशलरूपाभिर् आगन्तूनां वास्तव्यानां चार्यरूपाणां मत्तसुप्तानां भावं विद्युः ॥ (१५।१)
vaṇijastu saṃvṛteṣu kakṣyāvibhāgeṣu svadāsībhiḥ peśalarūpābhir āgantūnāṃ vāstavyānāṃ cāryarūpāṇāṃ mattasuptānāṃ bhāvaṃ vidyuḥ ||
उदकद्रोणं तण्डुलानाम् अर्धाढकं त्रयः प्रस्थाः किण्वस्येति मेदकयोगः ॥ (१७।१)
udakadroṇaṃ taṇḍulānām ardhāḍhakaṃ trayaḥ prasthāḥ kiṇvasyeti medakayogaḥ ||
द्वादशाढकं पिष्टस्य पञ्च प्रस्थाः किण्वस्य क्रमुकत्वक्फलयुक्तो वा जातिसम्भारः प्रसन्नायोगः ॥ (१८।१)
dvādaśāḍhakaṃ piṣṭasya pañca prasthāḥ kiṇvasya kramukatvakphalayukto vā jātisambhāraḥ prasannāyogaḥ ||
कपित्थतुला फाणितं पञ्चतौलिकं प्रस्थो मधुन इत्यासवयोगः ॥ (१९।१)
kapitthatulā phāṇitaṃ pañcataulikaṃ prastho madhuna ityāsavayogaḥ ||
चिकित्सकप्रमाणाः प्रत्येकशो विकाराणाम् अरिष्टाः ॥ (२१।१)
cikitsakapramāṇāḥ pratyekaśo vikārāṇām ariṣṭāḥ ||
मेषशृङ्गीत्वक्क्वाथाभिषुतो गुडप्रतीवापः पिप्पलीमरिचसम्भारस्त्रिफलायुक्तो वा मैरेयः ॥ (२२।१)
meṣaśṛṅgītvakkvāthābhiṣuto guḍapratīvāpaḥ pippalīmaricasambhārastriphalāyukto vā maireyaḥ ||
गुडयुक्तानां वा सर्वेषां त्रिफलासम्भारः ॥ (२३।१)
guḍayuktānāṃ vā sarveṣāṃ triphalāsambhāraḥ ||
तस्य स्वदेशो व्याख्यानं कापिशायनं हारहूरकम् इति ॥ (२५।१)
tasya svadeśo vyākhyānaṃ kāpiśāyanaṃ hārahūrakam iti ||
माषकलनीद्रोणमामं सिद्धं वा त्रिभागाधिकतण्डुलं मोरटादीनां कार्षिकभागयुक्तं किण्वबन्धः ॥ (२६।१)
māṣakalanīdroṇamāmaṃ siddhaṃ vā tribhāgādhikataṇḍulaṃ moraṭādīnāṃ kārṣikabhāgayuktaṃ kiṇvabandhaḥ ||
पाठालोध्रतेजोवत्येलावालुकमधुकमधुरसाप्रियङ्गुदारुहरिद्रामरिचपिप्पलीनां च पञ्चकार्षिकः सम्भारयोगो मेदकस्य प्रसन्नायाश्च ॥ (२७।१)
pāṭhālodhratejovatyelāvālukamadhukamadhurasāpriyaṅgudāruharidrāmaricapippalīnāṃ ca pañcakārṣikaḥ sambhārayogo medakasya prasannāyāśca ||
मधुकनिर्यूहयुक्ता कटशर्करा वर्णप्रसादनी च ॥ (२८।१)
madhukaniryūhayuktā kaṭaśarkarā varṇaprasādanī ca ||
चोचचित्रकविलङ्गगजपिप्पलीनां च कार्षिकः क्रमुकमधुकमुस्तालोध्राणां द्विकार्षिकश्चासवसम्भारः ॥ (२९।१)
cocacitrakavilaṅgagajapippalīnāṃ ca kārṣikaḥ kramukamadhukamustālodhrāṇāṃ dvikārṣikaścāsavasambhāraḥ ||
सहकारसुरा रसोत्तरा बीजोत्तरा वा महासुरा संभारिकी वा ॥ (३२।१)
sahakārasurā rasottarā bījottarā vā mahāsurā saṃbhārikī vā ||
तासां मोरटापलाशपत्तूरमेषशृङ्गीकरञ्जक्षीरवृक्षकषायभावितं दग्धकटशर्कराचूर्णं लोध्रचित्रकविलङ्गपाठामुस्ताकलिङ्गयवदारुहरिद्रेन्दीवरशतपुष्पापामार्गसप्तपर्णनिम्बास्फोतकल्कार्धयुक्तम् अन्तर्नखो मुष्टिः कुम्भीं राजपेयां प्रसादयति ॥ (३३।१)
tāsāṃ moraṭāpalāśapattūrameṣaśṛṅgīkarañjakṣīravṛkṣakaṣāyabhāvitaṃ dagdhakaṭaśarkarācūrṇaṃ lodhracitrakavilaṅgapāṭhāmustākaliṅgayavadāruharidrendīvaraśatapuṣpāpāmārgasaptaparṇanimbāsphotakalkārdhayuktam antarnakho muṣṭiḥ kumbhīṃ rājapeyāṃ prasādayati ||
फाणितः पञ्चपलिकश्चात्र रसवृद्धिर् देयः ॥ (३४।१)
phāṇitaḥ pañcapalikaścātra rasavṛddhir deyaḥ ||
कुटुम्बिनः कृत्येषु श्वेतसुराम् औषधार्थं वारिष्टम् अन्यद् वा कर्तुं लभेरन् ॥ (३५।१)
kuṭumbinaḥ kṛtyeṣu śvetasurām auṣadhārthaṃ vāriṣṭam anyad vā kartuṃ labheran ||
तेष्वननुज्ञातानां प्रहवनान्तं दैवसिकम् अत्ययं गृह्णीयात् ॥ (३७।१)
teṣvananujñātānāṃ prahavanāntaṃ daivasikam atyayaṃ gṛhṇīyāt ||
अराजपण्याः पञ्चकं शतं शुल्कं दद्युः सुरकामेदकारिष्टमधुफलाम्लाम्लशीधूनां च ॥ (३९।१)
arājapaṇyāḥ pañcakaṃ śataṃ śulkaṃ dadyuḥ surakāmedakāriṣṭamadhuphalāmlāmlaśīdhūnāṃ ca ||
अह्नश्च विक्रयं ज्ञात्वा व्याजीं मानहिरण्ययोः । (४०।१)
ahnaśca vikrayaṃ jñātvā vyājīṃ mānahiraṇyayoḥ |
तथा वैधरणं कुर्याद् उचितं चानुवर्तयेत् ॥ (४०।२)
tathā vaidharaṇaṃ kuryād ucitaṃ cānuvartayet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.