ArthaŚ, 2, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
थे सेत्तिङ्ग् उप् ओड़् रेवेनुए ब्य् थे अद्मिनिस्त्रतिओन्समाहर्ता दुर्गं राष्ट्रं खनिं सेतुं वनं व्रजं वणिक्पथं चावेक्षेत ॥ (१।१)
The settiṅg up of revenue by the administrationsamāhartā durgaṃ rāṣṭraṃ khaniṃ setuṃ vanaṃ vrajaṃ vaṇikpathaṃ cāvekṣeta ||
शुल्कं दण्डः पौतवं नागरिको लक्षणाध्यक्षो मुद्राध्यक्षः सुरा सूना सूत्रं तैलं घृतं क्षारः सौवर्णिकः पण्यसंस्था वेश्या द्यूतं वास्तुकं कारुशिल्पिगणो देवताध्यक्षो द्वारबाहिरिकादेयं च दुर्गम् ॥ (२।१)
śulkaṃ daṇḍaḥ pautavaṃ nāgariko lakṣaṇādhyakṣo mudrādhyakṣaḥ surā sūnā sūtraṃ tailaṃ ghṛtaṃ kṣāraḥ sauvarṇikaḥ paṇyasaṃsthā veśyā dyūtaṃ vāstukaṃ kāruśilpigaṇo devatādhyakṣo dvārabāhirikādeyaṃ ca durgam ||
सीता भागो बलिः करो वणिक् नदीपालस्तरो नावः पत्तनं विविचितं वर्तनी रज्जुश्चोररज्जुश्च राष्ट्रम् ॥ (३।१)
sītā bhāgo baliḥ karo vaṇik nadīpālastaro nāvaḥ pattanaṃ vivicitaṃ vartanī rajjuścorarajjuśca rāṣṭram ||
सुवर्णरजतवज्रमणिमुक्ताप्रवालशङ्खलोहलवणभूमिप्रस्तररसधातवः खनिः ॥ (४।१)
suvarṇarajatavajramaṇimuktāpravālaśaṅkhalohalavaṇabhūmiprastararasadhātavaḥ khaniḥ ||
गोमहिषम् अजाविकं खरोष्ट्रम् अश्वाश्वतरं च व्रजः ॥ (७।१)
gomahiṣam ajāvikaṃ kharoṣṭram aśvāśvataraṃ ca vrajaḥ ||
मूल्यं भागो व्याजी परिघः कॢप्तं रूपिकम् अत्ययश्चायमुखम् ॥ (१०।१)
mūlyaṃ bhāgo vyājī parighaḥ kḷptaṃ rūpikam atyayaścāyamukham ||
देवपितृपूजादानार्थम् स्वस्तिवाचनम् अन्तःपुरम् महानसम् दूतप्रावर्तिमम् कोष्ठागारम् आयुधागारम् पण्यगृहम् कुप्यगृहम् कर्मान्तो विष्टिः पत्त्यश्वरथद्विपपरिग्रहो गोमण्डलम् पशुमृगपक्षिव्यालवाटाः काष्ठतृणवाटाश्चेति व्ययशरीरम् ॥ (११।१)
devapitṛpūjādānārtham svastivācanam antaḥpuram mahānasam dūtaprāvartimam koṣṭhāgāram āyudhāgāram paṇyagṛham kupyagṛham karmānto viṣṭiḥ pattyaśvarathadvipaparigraho gomaṇḍalam paśumṛgapakṣivyālavāṭāḥ kāṣṭhatṛṇavāṭāśceti vyayaśarīram ||
राजवर्षं मासः पक्षो दिवसश्च व्युष्टम् वर्षाहेमन्तग्रीष्माणां तृतीयसप्तमा दिवसोनाः पक्षाः शेषाः पूर्णाः पृथगधिमासकः इति कालः ॥ (१२।१)
rājavarṣaṃ māsaḥ pakṣo divasaśca vyuṣṭam varṣāhemantagrīṣmāṇāṃ tṛtīyasaptamā divasonāḥ pakṣāḥ śeṣāḥ pūrṇāḥ pṛthagadhimāsakaḥ iti kālaḥ ||
संस्थानं प्रचारः शरीरावस्थापनम् आदानं सर्वसमुदयपिण्डः संजातं एतत् करणीयम् ॥ (१४।१)
saṃsthānaṃ pracāraḥ śarīrāvasthāpanam ādānaṃ sarvasamudayapiṇḍaḥ saṃjātaṃ etat karaṇīyam ||
कोशार्पितं राजहारः पुरव्ययश्च प्रविष्टं परमसंवत्सरानुवृत्तं शासनमुक्तं मुखाज्ञप्तं चापातनीयं एतत् सिद्धम् ॥ (१५।१)
kośārpitaṃ rājahāraḥ puravyayaśca praviṣṭaṃ paramasaṃvatsarānuvṛttaṃ śāsanamuktaṃ mukhājñaptaṃ cāpātanīyaṃ etat siddham ||
सिद्धिकर्मयोगः दण्डशेषम् आहरणीयं बलात्कृतप्रतिष्टब्धम् अवमृष्टं च प्रशोध्यं एतच्छेषम् असारम् अल्पसारं च ॥ (१६।१)
siddhikarmayogaḥ daṇḍaśeṣam āharaṇīyaṃ balātkṛtapratiṣṭabdham avamṛṣṭaṃ ca praśodhyaṃ etaccheṣam asāram alpasāraṃ ca ||
परमसांवत्सरिकः परप्रचारसंक्रान्तो वा पर्युषितः ॥ (१९।१)
paramasāṃvatsarikaḥ parapracārasaṃkrānto vā paryuṣitaḥ ||
नष्टप्रस्मृतम् आयुक्तदण्डः पार्श्वं पारिहीणिकम् औपायनिकं डमरगतकस्वम् अपुत्रकं निधिश्चान्यजातः ॥ (२०।१)
naṣṭaprasmṛtam āyuktadaṇḍaḥ pārśvaṃ pārihīṇikam aupāyanikaṃ ḍamaragatakasvam aputrakaṃ nidhiścānyajātaḥ ||
विक्षेपव्याधितान्तरारम्भशेषं च व्ययप्रत्यायः ॥ (२१।१)
vikṣepavyādhitāntarārambhaśeṣaṃ ca vyayapratyāyaḥ ||
विक्रिये पण्यानाम् अर्घवृद्धिर् उपजा मानोन्मानविशेषो व्याजी क्रयसंघर्षे वार्धवृद्धिः इत्यायः ॥ (२२।१)
vikriye paṇyānām arghavṛddhir upajā mānonmānaviśeṣo vyājī krayasaṃgharṣe vārdhavṛddhiḥ ityāyaḥ ||
नित्यो नित्योत्पादिको लाभो लाभोत्पादिक इति व्ययः ॥ (२३।१)
nityo nityotpādiko lābho lābhotpādika iti vyayaḥ ||
तयोर् उत्पन्नो नित्योत्पादिको लाभोत्पादिक इति व्ययः ॥ (२६।१)
tayor utpanno nityotpādiko lābhotpādika iti vyayaḥ ||
संजाताद् आयव्ययविशुद्धा नीवी प्राप्ता चानुवृत्ता च ॥ (२७।१)
saṃjātād āyavyayaviśuddhā nīvī prāptā cānuvṛttā ca ||
एवं कुर्यात् समुदयं वृद्धिं चायस्य दर्शयेत् । (२८।१)
evaṃ kuryāt samudayaṃ vṛddhiṃ cāyasya darśayet |
ह्रासं व्ययस्य च प्राज्ञः साधयेच्च विपर्ययम् ॥ (२८।२)
hrāsaṃ vyayasya ca prājñaḥ sādhayecca viparyayam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.