ArthaŚ, 1, 15
Select a line for its word-by-word analysis.
थे तोपिच् ओड़् चोउन्सेल्कृतस्वपक्षपरपक्षोपग्रहः कार्यारम्भांश्चिन्तयेत् ॥ (१।१)
The topic of counselkṛtasvapakṣaparapakṣopagrahaḥ kāryārambhāṃścintayet ||
तदुद्देशः संवृतः कथानाम् अनिःश्रावी पक्षिभिर् अप्यनालोक्यः स्यात् । (३।१)
taduddeśaḥ saṃvṛtaḥ kathānām aniḥśrāvī pakṣibhir apyanālokyaḥ syāt |
श्रूयते हि शुकसारिकाभिर् मन्त्रो भिन्नः श्वभिर् अप्यन्यैश्च तिर्यग्योनिभिर् इति ॥ (३।२)
śrūyate hi śukasārikābhir mantro bhinnaḥ śvabhir apyanyaiśca tiryagyonibhir iti ||
तस्मान् मन्त्रोद्देशम् अनायुक्तो नोपगच्छेत् ॥ (४।१)
tasmān mantroddeśam anāyukto nopagacchet ||
मन्त्रभेदो हि दूतामात्यस्वामिनाम् इङ्गिताकाराभ्याम् ॥ (६।१)
mantrabhedo hi dūtāmātyasvāminām iṅgitākārābhyām ||
तस्य संवरणम् आयुक्तपुरुषरक्षणम् आ कार्यकालाद् इति ॥ (९।१)
tasya saṃvaraṇam āyuktapuruṣarakṣaṇam ā kāryakālād iti ||
तेषां हि प्रमादमदसुप्तप्रलापाः कामादिर् उत्सेकः प्रच्छन्नो ऽवमतो वा मन्त्रं भिनत्ति ॥ (१०।१)
teṣāṃ hi pramādamadasuptapralāpāḥ kāmādir utsekaḥ pracchanno 'vamato vā mantraṃ bhinatti ||
मन्त्रभेदो ह्ययोगक्षेमकरो राज्ञस्तदायुक्तपुरुषाणां च ॥ (१२।१)
mantrabhedo hyayogakṣemakaro rājñastadāyuktapuruṣāṇāṃ ca ||
तस्माद् गुह्यम् एको मन्त्रयेत इति भारद्वाजः ॥ (१३।१)
tasmād guhyam eko mantrayeta iti bhāradvājaḥ ||
मन्त्रिणाम् अपि हि मन्त्रिणो भवन्ति तेषाम् अप्यन्ये ॥ (१४।१)
mantriṇām api hi mantriṇo bhavanti teṣām apyanye ||
तस्मान् नास्य परे विद्युः कर्म किंचिच्चिकीर्षितम् । (१६।१)
tasmān nāsya pare vidyuḥ karma kiṃciccikīrṣitam |
आरब्धारस्तु जानीयुर् आरब्धं कृतम् एव वा ॥ (१६।२)
ārabdhārastu jānīyur ārabdhaṃ kṛtam eva vā ||
नैकस्य मन्त्रसिद्धिर् अस्ति इति विशालाक्षः ॥ (१७।१)
naikasya mantrasiddhir asti iti viśālākṣaḥ ||
अनुपलब्धस्य ज्ञानम् उपलब्धस्य निश्चितबलाधानम् अर्थद्वैधस्य संशयच्छेदनम् एकदेशदृष्टस्य शेषोपलब्धिर् इति मन्त्रिसाध्यम् एतत् ॥ (१९।१)
anupalabdhasya jñānam upalabdhasya niścitabalādhānam arthadvaidhasya saṃśayacchedanam ekadeśadṛṣṭasya śeṣopalabdhir iti mantrisādhyam etat ||
तस्माद् बुद्धिवृद्धैः सार्धम् अध्यासीत मन्त्रम् ॥ (२०।१)
tasmād buddhivṛddhaiḥ sārdham adhyāsīta mantram ||
न कंचिद् अवमन्येत सर्वस्य शृणुयान् मतम् । (२१।१)
na kaṃcid avamanyeta sarvasya śṛṇuyān matam |
बालस्याप्यर्थवद्वाक्यम् उपयुञ्जीत पण्डितः ॥ (२१।२)
bālasyāpyarthavadvākyam upayuñjīta paṇḍitaḥ ||
एतन् मन्त्रज्ञानम् नैतन् मन्त्ररक्षणम् इति पाराशराः ॥ (२२।१)
etan mantrajñānam naitan mantrarakṣaṇam iti pārāśarāḥ ||
यद् अस्य कार्यम् अभिप्रेतं तत्प्रतिरूपकं मन्त्रिणः पृच्छेत् कार्यम् इदम् एवम् आसीत् एवं वा यदि भवेत् तत् कथं कर्तव्यम् इति ॥ (२३।१)
yad asya kāryam abhipretaṃ tatpratirūpakaṃ mantriṇaḥ pṛcchet kāryam idam evam āsīt evaṃ vā yadi bhavet tat kathaṃ kartavyam iti ||
एवं मन्त्रोपलब्धिः संवृतिश्च भवति इति ॥ (२५।१)
evaṃ mantropalabdhiḥ saṃvṛtiśca bhavati iti ||
मन्त्रिणो हि व्यवहितम् अर्थं वृत्तम् अवृत्तं वा पृष्टा अनादरेण ब्रुवन्ति प्रकाशयन्ति वा ॥ (२७।१)
mantriṇo hi vyavahitam arthaṃ vṛttam avṛttaṃ vā pṛṣṭā anādareṇa bruvanti prakāśayanti vā ||
तस्मात् कर्मसु ये येष्वभिप्रेतास्तैः सह मन्त्रयेत ॥ (२९।१)
tasmāt karmasu ye yeṣvabhipretāstaiḥ saha mantrayeta ||
तैर् मन्त्रयमाणो हि मन्त्रसिद्धिं गुप्तिं च लभते इति ॥ (३०।१)
tair mantrayamāṇo hi mantrasiddhiṃ guptiṃ ca labhate iti ||
मन्त्रिभिस्त्रिभिश्चतुर्भिर् वा सह मन्त्रयेत ॥ (३३।१)
mantribhistribhiścaturbhir vā saha mantrayeta ||
मन्त्रयमाणो ह्येकेनार्थकृच्छ्रेषु निश्चयं नाधिगच्छेत् ॥ (३४।१)
mantrayamāṇo hyekenārthakṛcchreṣu niścayaṃ nādhigacchet ||
द्वाभ्यां मन्त्रयमाणो द्वाभ्यां संहताभ्याम् अवगृह्यते विगृहीताभ्यां विनाश्यते ॥ (३६।१)
dvābhyāṃ mantrayamāṇo dvābhyāṃ saṃhatābhyām avagṛhyate vigṛhītābhyāṃ vināśyate ||
ततः परेषु कृच्छ्रेणार्थनिश्चयो गम्यते मन्त्रो वा रक्ष्यते ॥ (३९।१)
tataḥ pareṣu kṛcchreṇārthaniścayo gamyate mantro vā rakṣyate ||
देशकालकार्यवशेन त्वेकेन सह द्वाभ्याम् एको वा यथासामर्थ्यं मन्त्रयेत ॥ (४०।१)
deśakālakāryavaśena tvekena saha dvābhyām eko vā yathāsāmarthyaṃ mantrayeta ||
कर्मणाम् आरम्भोपायः पुरुषद्रव्यसम्पद् देशकालविभागो विनिपातप्रतीकारः कार्यसिद्धिर् इति पञ्चाङ्गो मन्त्रः ॥ (४१।१)
karmaṇām ārambhopāyaḥ puruṣadravyasampad deśakālavibhāgo vinipātapratīkāraḥ kāryasiddhir iti pañcāṅgo mantraḥ ||
न दीर्घकालं मन्त्रयेत न तेषां पक्षीयैर् येषाम् अपकुर्यात् ॥ (४५।१)
na dīrghakālaṃ mantrayeta na teṣāṃ pakṣīyair yeṣām apakuryāt ||
मन्त्रिपरिषदं द्वादशामात्यान् कुर्वीत इति मानवाः ॥ (४६।१)
mantripariṣadaṃ dvādaśāmātyān kurvīta iti mānavāḥ ||
ते ह्यस्य स्वपक्षं परपक्षं च चिन्तयेयुः ॥ (५०।१)
te hyasya svapakṣaṃ parapakṣaṃ ca cintayeyuḥ ||
अकृतारम्भम् आरब्धानुष्ठानम् अनुष्ठितविशेषं नियोगसम्पदं च कर्मणां कुर्युः ॥ (५१।१)
akṛtārambham ārabdhānuṣṭhānam anuṣṭhitaviśeṣaṃ niyogasampadaṃ ca karmaṇāṃ kuryuḥ ||
अनासन्नैः सह पत्त्रसम्प्रेषणेन मन्त्रयेत ॥ (५३।१)
anāsannaiḥ saha pattrasampreṣaṇena mantrayeta ||
आत्ययिके कार्ये मन्त्रिणो मन्त्रिपरिषदं चाहूय ब्रूयात् ॥ (५७।१)
ātyayike kārye mantriṇo mantripariṣadaṃ cāhūya brūyāt ||
तत्र यद्भूयिष्ठा ब्रूयुः कार्यसिद्धिकरं वा तत् कुर्यात् ॥ (५८।१)
tatra yadbhūyiṣṭhā brūyuḥ kāryasiddhikaraṃ vā tat kuryāt ||
नास्य गुह्यं परे विद्युश्छिद्रं विद्यात् परस्य च । (५९।२)
nāsya guhyaṃ pare vidyuśchidraṃ vidyāt parasya ca |
गूहेत् कूर्मेवाङ्गानि यत् स्याद् विवृतम् आत्मनः ॥ (५९।३)
gūhet kūrmevāṅgāni yat syād vivṛtam ātmanaḥ ||
यथा ह्यश्रोत्रियः श्राद्धं न सतां भोक्तुम् अर्हति । (६०।१)
yathā hyaśrotriyaḥ śrāddhaṃ na satāṃ bhoktum arhati |
एवम् अश्रुतशास्त्रार्थो न मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥ (६०।२)
evam aśrutaśāstrārtho na mantraṃ śrotum arhati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.