ArthaŚ, 2, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
लयोउत् ओड़् थे ड़ोर्तिड़िएद् चित्य्त्रयः प्राचीना राजमार्गास्त्रय उदीचीना इति वास्तुविभागः ॥ (१।१)
Layout of the fortified citytrayaḥ prācīnā rājamārgāstraya udīcīnā iti vāstuvibhāgaḥ ||
राजमार्गद्रोणमुखस्थानीयराष्ट्रविवीतपथाः सम्यानीयव्यूहश्मशानग्रामपथाश् चाष्टदण्डाः ॥ (४।१)
rājamārgadroṇamukhasthānīyarāṣṭravivītapathāḥ samyānīyavyūhaśmaśānagrāmapathāś cāṣṭadaṇḍāḥ ||
चतुर्दण्डः सेतुवनपथः द्विदण्डो हस्तिक्षेत्रपथः पञ्चारत्नयो रथपथः चत्वारः पशुपथः द्वौ क्षुद्रपशुमनुष्यपथः ॥ (५।१)
caturdaṇḍaḥ setuvanapathaḥ dvidaṇḍo hastikṣetrapathaḥ pañcāratnayo rathapathaḥ catvāraḥ paśupathaḥ dvau kṣudrapaśumanuṣyapathaḥ ||
प्रवीरे वास्तुनि राजनिवेशश् चातुर्वर्ण्यसमाजीवे ॥ (६।१)
pravīre vāstuni rājaniveśaś cāturvarṇyasamājīve ||
वास्तुहृदयाद् उत्तरे नवभागे यथोक्तविधानम् अन्तःपुरं प्राङ्मुखम् उदङ्मुखं वा कारयेत् ॥ (७।१)
vāstuhṛdayād uttare navabhāge yathoktavidhānam antaḥpuraṃ prāṅmukham udaṅmukhaṃ vā kārayet ||
तस्य पूर्वोत्तरं भागम् आचार्यपुरोहितेज्यातोयस्थानं मन्त्रिणश्चावसेयुः पूर्वदक्षिणं भागम् महानसं हस्तिशाला कोष्ठागारं च ॥ (८।१)
tasya pūrvottaraṃ bhāgam ācāryapurohitejyātoyasthānaṃ mantriṇaścāvaseyuḥ pūrvadakṣiṇaṃ bhāgam mahānasaṃ hastiśālā koṣṭhāgāraṃ ca ||
ततः परं गन्धमाल्यरसपण्याः प्रसाधनकारवः क्षत्रियाश्च पूर्वां दिशम् अधिवसेयुः ॥ (९।१)
tataḥ paraṃ gandhamālyarasapaṇyāḥ prasādhanakāravaḥ kṣatriyāśca pūrvāṃ diśam adhivaseyuḥ ||
दक्षिणपूर्वं भागं भाण्डागारम् अक्षपटलं कर्मनिषद्याश्च दक्षिणपश्चिमं भागं कुप्यगृहम् आयुधागारं च ॥ (१०।१)
dakṣiṇapūrvaṃ bhāgaṃ bhāṇḍāgāram akṣapaṭalaṃ karmaniṣadyāśca dakṣiṇapaścimaṃ bhāgaṃ kupyagṛham āyudhāgāraṃ ca ||
ततः परं नगरधान्यव्यावहारिककार्मान्तिकबलाध्यक्षाः पक्वान्नसुरामांसपण्या रूपाजीवास्तालावचरा वैश्याश्च दक्षिणां दिशम् अधिवसेयुः ॥ (११।१)
tataḥ paraṃ nagaradhānyavyāvahārikakārmāntikabalādhyakṣāḥ pakvānnasurāmāṃsapaṇyā rūpājīvāstālāvacarā vaiśyāśca dakṣiṇāṃ diśam adhivaseyuḥ ||
पश्चिमदक्षिणं भागं खरोष्ट्रगुप्तिस्थानं कर्मगृहं च पश्चिमोत्तरं भागं यानरथशालाः ॥ (१२।१)
paścimadakṣiṇaṃ bhāgaṃ kharoṣṭraguptisthānaṃ karmagṛhaṃ ca paścimottaraṃ bhāgaṃ yānarathaśālāḥ ||
ततः परम् ऊर्णासूत्रवेणुचर्मवर्मशस्त्रावरणकारवः शूद्राश्च पश्चिमां दिशम् अधिवसेयुः ॥ (१३।१)
tataḥ param ūrṇāsūtraveṇucarmavarmaśastrāvaraṇakāravaḥ śūdrāśca paścimāṃ diśam adhivaseyuḥ ||
उत्तरपश्चिमं भागं पण्यभैषज्यगृहम् उत्तरपूर्वं भागं कोशो गवाश्वं च ॥ (१४।१)
uttarapaścimaṃ bhāgaṃ paṇyabhaiṣajyagṛham uttarapūrvaṃ bhāgaṃ kośo gavāśvaṃ ca ||
ततः परं नगरराजदेवतालोहमणिकारवो ब्राह्मणाश्चोत्तरां दिशम् अधिवसेयुः ॥ (१५।१)
tataḥ paraṃ nagararājadevatālohamaṇikāravo brāhmaṇāścottarāṃ diśam adhivaseyuḥ ||
वास्तुच्छिद्रानुशालेषु श्रेणीप्रपणिनिकाया आवसेयुः ॥ (१६।१)
vāstucchidrānuśāleṣu śreṇīprapaṇinikāyā āvaseyuḥ ||
अपराजिताप्रतिहतजयन्तवैजयन्तकोष्ठान् शिववैश्रवणाश्विश्रीमदिरागृहाणि च पुरमध्ये कारयेत् ॥ (१७।१)
aparājitāpratihatajayantavaijayantakoṣṭhān śivavaiśravaṇāśviśrīmadirāgṛhāṇi ca puramadhye kārayet ||
बहिः परिखाया धनुःशतापकृष्टाश् चैत्यपुण्यस्थानवनसेतुबन्धाः कार्याः यथादिशं च दिग्देवताः ॥ (२०।१)
bahiḥ parikhāyā dhanuḥśatāpakṛṣṭāś caityapuṇyasthānavanasetubandhāḥ kāryāḥ yathādiśaṃ ca digdevatāḥ ||
उत्तरः पूर्वो वा श्मशानभागो वर्णोत्तमानाम् दक्षिणेन श्मशानं वर्णावराणाम् ॥ (२१।१)
uttaraḥ pūrvo vā śmaśānabhāgo varṇottamānām dakṣiṇena śmaśānaṃ varṇāvarāṇām ||
कर्मान्तक्षेत्रवशेन कुटुम्बिनां सीमानं स्थापयेत् ॥ (२४।१)
karmāntakṣetravaśena kuṭumbināṃ sīmānaṃ sthāpayet ||
तेषु पुष्पफलवाटान् धान्यपण्यनिचयांश्चानुज्ञाताः कुर्युः ॥ (२५।१)
teṣu puṣpaphalavāṭān dhānyapaṇyanicayāṃścānujñātāḥ kuryuḥ ||
सर्वस्नेहधान्यक्षारलवणगन्धभैषज्यशुष्कशाकयवसवल्लूरतृणकाष्ठलोहचर्माङ्गारस्नायुविषविषाणवेणुवल्कलसारदारुप्रहरणावरणाश्मनिचयान् अनेकवर्षोपभोगसहान् कारयेत् ॥ (२७।१)
sarvasnehadhānyakṣāralavaṇagandhabhaiṣajyaśuṣkaśākayavasavallūratṛṇakāṣṭhalohacarmāṅgārasnāyuviṣaviṣāṇaveṇuvalkalasāradārupraharaṇāvaraṇāśmanicayān anekavarṣopabhogasahān kārayet ||
हस्त्यश्वरथपादातम् अनेकमुख्यम् अवस्थापयेत् ॥ (२९।१)
hastyaśvarathapādātam anekamukhyam avasthāpayet ||
अनेकमुख्यं हि परस्परभयात् परोपजापं नोपैति ॥ (३०।१)
anekamukhyaṃ hi parasparabhayāt paropajāpaṃ nopaiti ||
न च बाहिरिकान् कुर्यात् पुरे राष्ट्रोपघातकान् । (३२।१)
na ca bāhirikān kuryāt pure rāṣṭropaghātakān |
क्षिपेज्जनपदे चैतान् सर्वान् वा दापयेत् करान् ॥ (३२।२)
kṣipejjanapade caitān sarvān vā dāpayet karān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.