ArthaŚ, 1, 12
Select a line for its word-by-word analysis.
अप्पोइन्त्मेन्त् ओड़् रोविन्ग् स्पिएस्, रुलेस् ड़ोर् सेच्रेत् सेर्वन्त्स्ये चाप्यसंबन्धिनो ऽवश्यभर्तव्यास्ते लक्षणम् अङ्गविद्यां जम्भकविद्यां मायागतम् आश्रमधर्मं निमित्तम् अन्तरचक्रम् इत्यधीयानाः सत्त्रिणः संसर्गविद्यां च ॥ (१।१)
Appointment of roving spies, rules for secret servantsye cāpyasaṃbandhino 'vaśyabhartavyāste lakṣaṇam aṅgavidyāṃ jambhakavidyāṃ māyāgatam āśramadharmaṃ nimittam antaracakram ityadhīyānāḥ sattriṇaḥ saṃsargavidyāṃ ca ||
ये जनपदे शूरास्त्यक्तात्मानो हस्तिनं व्यालं वा द्रव्यहेतोः प्रतियोधयेयुस्ते तीक्ष्णाः ॥ (२।१)
ye janapade śūrāstyaktātmāno hastinaṃ vyālaṃ vā dravyahetoḥ pratiyodhayeyuste tīkṣṇāḥ ||
ये बन्धुषु निःस्नेहाः क्रूरा अलसाश्च ते रसदाः ॥ (३।१)
ye bandhuṣu niḥsnehāḥ krūrā alasāśca te rasadāḥ ||
परिव्राजिका वृत्तिकामा दरिद्रा विधवा प्रगल्भा ब्राह्मण्यन्तःपुरे कृतसत्कारा महामात्रकुलान्यभिगच्छेत् ॥ (४।१)
parivrājikā vṛttikāmā daridrā vidhavā pragalbhā brāhmaṇyantaḥpure kṛtasatkārā mahāmātrakulānyabhigacchet ||
तान् राजा स्वविषये मन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजदौवारिकान्तर्वंशिकप्रशास्तृसमाहर्तृसंनिधातृप्रदेष्टृनायकपौरव्यावहारिककार्मान्तिकमन्त्रिपरिषदध्यक्षदण्डदुर्गान्तपालाटविकेषु श्रद्धेयदेशवेषशिल्पभाषाभिजनापदेशान् भक्तितः सामर्थ्ययोगाच्चापसर्पयेत् ॥ (६।१)
tān rājā svaviṣaye mantripurohitasenāpatiyuvarājadauvārikāntarvaṃśikapraśāstṛsamāhartṛsaṃnidhātṛpradeṣṭṛnāyakapauravyāvahārikakārmāntikamantripariṣadadhyakṣadaṇḍadurgāntapālāṭavikeṣu śraddheyadeśaveṣaśilpabhāṣābhijanāpadeśān bhaktitaḥ sāmarthyayogāccāpasarpayet ||
तेषां बाह्यं चारं छत्त्रभृङ्गारव्यजनपादुकासनयानवाहनोपग्राहिणस् तीक्ष्णा विद्युः ॥ (७।१)
teṣāṃ bāhyaṃ cāraṃ chattrabhṛṅgāravyajanapādukāsanayānavāhanopagrāhiṇas tīkṣṇā vidyuḥ ||
सूदारालिकस्नापकसंवाहकास्तरककल्पकप्रसाधकोदकपरिचारका रसदाः कुब्जवामनकिरातमूकबधिरजडान्धच्छद्मानो नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवाः स्त्रियश्चाभ्यन्तरं चारं विद्युः ॥ (९।१)
sūdārālikasnāpakasaṃvāhakāstarakakalpakaprasādhakodakaparicārakā rasadāḥ kubjavāmanakirātamūkabadhirajaḍāndhacchadmāno naṭanartakagāyanavādakavāgjīvanakuśīlavāḥ striyaścābhyantaraṃ cāraṃ vidyuḥ ||
संस्थानाम् अन्तेवासिनः संज्ञालिपिभिश्चारसंचारं कुर्युः ॥ (११।१)
saṃsthānām antevāsinaḥ saṃjñālipibhiścārasaṃcāraṃ kuryuḥ ||
भिक्षुकीप्रतिषेधे द्वाःस्थपरम्परा मातापितृव्यञ्जनाः शिल्पकारिकाः कुशीलवा दास्यो वा गीतपाठ्यवाद्यभाण्डगूढलेख्यसंज्ञाभिर् वा चारं निर्हरेयुः ॥ (१३।१)
bhikṣukīpratiṣedhe dvāḥsthaparamparā mātāpitṛvyañjanāḥ śilpakārikāḥ kuśīlavā dāsyo vā gītapāṭhyavādyabhāṇḍagūḍhalekhyasaṃjñābhir vā cāraṃ nirhareyuḥ ||
दीर्घरोगोन्मादाग्निरसविसर्गेण वा गूढनिर्गमनम् ॥ (१४।१)
dīrgharogonmādāgnirasavisargeṇa vā gūḍhanirgamanam ||
तेषाम् अभीक्ष्णविनिपाते तूष्णींदण्डः प्रतिषेधः ॥ (१६।१)
teṣām abhīkṣṇavinipāte tūṣṇīṃdaṇḍaḥ pratiṣedhaḥ ||
कण्टकशोधनोक्ताश्चापसर्पाः परेषु कृतवेतना वसेयुर् असंपातिनश्चारार्थम् ॥ (१७।१)
kaṇṭakaśodhanoktāścāpasarpāḥ pareṣu kṛtavetanā vaseyur asaṃpātinaścārārtham ||
तांश्चारिप्रहितान् विद्यात् तेषां शौचं च तद्विधैः ॥ (१९।२)
tāṃścāriprahitān vidyāt teṣāṃ śaucaṃ ca tadvidhaiḥ ||
एवं शत्रौ च मित्रे च मध्यमे चावपेच्चरान् । (२०।१)
evaṃ śatrau ca mitre ca madhyame cāvapeccarān |
शिल्पवत्यः स्त्रियो मूकाश्चित्राश्च म्लेच्छजातयः ॥ (२१।२)
śilpavatyaḥ striyo mūkāścitrāśca mlecchajātayaḥ ||
दुर्गेषु वणिजः संस्था दुर्गान्ते सिद्धतापसाः । (२२।१)
durgeṣu vaṇijaḥ saṃsthā durgānte siddhatāpasāḥ |
कर्षकोदास्थिता राष्ट्रे राष्ट्रान्ते व्रजवासिनः ॥ (२२।२)
karṣakodāsthitā rāṣṭre rāṣṭrānte vrajavāsinaḥ ||
परप्रवृत्तिज्ञानार्थाः शीघ्राश्चारपरम्पराः ॥ (२३।२)
parapravṛttijñānārthāḥ śīghrāścāraparamparāḥ ||
परस्य चैते बोद्धव्यास्तादृशैर् एव तादृशाः । (२४।१)
parasya caite boddhavyāstādṛśair eva tādṛśāḥ |
चारसंचारिणः संस्था गूढाश्चागूढसंज्ञिताः ॥ (२४।२)
cārasaṃcāriṇaḥ saṃsthā gūḍhāścāgūḍhasaṃjñitāḥ ||
अकृत्यान् कृत्यपक्षीयैर् दर्शितान् कार्यहेतुभिः । (२५।१)
akṛtyān kṛtyapakṣīyair darśitān kāryahetubhiḥ |
परापसर्पज्ञानार्थं मुख्यान् अन्तेषु वासयेत् ॥ (२५।२)
parāpasarpajñānārthaṃ mukhyān anteṣu vāsayet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.