ArthaŚ, 2, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
थे wओर्क् ओड़् स्तोरेकेएपिन्ग् ब्य् थे दिरेच्तोर् ओड़् स्तोरिएस्संनिधाता कोशगृहं पण्यगृहं कोष्ठागारं कुप्यगृहम् आयुधागारं बन्धनागारं च कारयेत् ॥ (१।१)
The work of storekeeping by the director of storiessaṃnidhātā kośagṛhaṃ paṇyagṛhaṃ koṣṭhāgāraṃ kupyagṛham āyudhāgāraṃ bandhanāgāraṃ ca kārayet ||
चतुरश्रां वापीम् अनुदकोपस्नेहां खानयित्वा पृथुशिलाभिर् उभयतः पार्श्वं मूलं च प्रचित्य सारदारुपञ्जरं भूमिसमं त्रितलम् अनेकविधानं कुट्टिमदेशस्थानतलम् एकद्वारं यन्त्रयुक्तसोपानं भूमिगृहं कारयेत् ॥ (२।१)
caturaśrāṃ vāpīm anudakopasnehāṃ khānayitvā pṛthuśilābhir ubhayataḥ pārśvaṃ mūlaṃ ca pracitya sāradārupañjaraṃ bhūmisamaṃ tritalam anekavidhānaṃ kuṭṭimadeśasthānatalam ekadvāraṃ yantrayuktasopānaṃ bhūmigṛhaṃ kārayet ||
तस्योपर्युभयतोनिषेधं सप्रग्रीवम् ऐष्टकं भाण्डवाहिनीपरिक्षिप्तं कोशगृहं कारयेत् प्रासादं वा ॥ (३।१)
tasyoparyubhayatoniṣedhaṃ sapragrīvam aiṣṭakaṃ bhāṇḍavāhinīparikṣiptaṃ kośagṛhaṃ kārayet prāsādaṃ vā ||
जनपदान्ते ध्रुवनिधिम् आपदर्थम् अभित्यक्तैः कारयेत् ॥ (४।१)
janapadānte dhruvanidhim āpadartham abhityaktaiḥ kārayet ||
पक्वेष्टकास्तम्भं चतुःशालम् एकद्वारम् अनेकस्थानतलं विवृतस्तम्भापसारम् उभयतः पण्यगृहं कोष्ठागारं च दीर्घबहुशालं कक्ष्यावृतकुड्यम् अन्तः कुप्यगृहम् तद् एव भूमिगृहयुक्तम् आयुधागारं पृथग्धर्मस्थीयं महामात्रीयं विभक्तस्त्रीपुरुषस्थानम् अपसारतः सुगुप्तकक्ष्यं बन्धनागारं कारयेत् ॥ (५।१)
pakveṣṭakāstambhaṃ catuḥśālam ekadvāram anekasthānatalaṃ vivṛtastambhāpasāram ubhayataḥ paṇyagṛhaṃ koṣṭhāgāraṃ ca dīrghabahuśālaṃ kakṣyāvṛtakuḍyam antaḥ kupyagṛham tad eva bhūmigṛhayuktam āyudhāgāraṃ pṛthagdharmasthīyaṃ mahāmātrīyaṃ vibhaktastrīpuruṣasthānam apasārataḥ suguptakakṣyaṃ bandhanāgāraṃ kārayet ||
सर्वेषां शालाः खातोदपानवच्च स्नानगृहाग्निविषत्राणमार्जारनकुलारक्षास्वदैवतपूजनयुक्ताः कारयेत् ॥ (६।१)
sarveṣāṃ śālāḥ khātodapānavacca snānagṛhāgniviṣatrāṇamārjāranakulārakṣāsvadaivatapūjanayuktāḥ kārayet ||
कोष्ठागारे वर्षमानम् अरत्निमुखं कुण्डं स्थापयेत् ॥ (७।१)
koṣṭhāgāre varṣamānam aratnimukhaṃ kuṇḍaṃ sthāpayet ||
तज्जातकरणाधिष्ठितः पुराणं नवं च रत्नं सारं फल्गु कुप्यं वा प्रतिगृह्णीयात् ॥ (८।१)
tajjātakaraṇādhiṣṭhitaḥ purāṇaṃ navaṃ ca ratnaṃ sāraṃ phalgu kupyaṃ vā pratigṛhṇīyāt ||
तत्र रत्नोपधाव् उत्तमो दण्डः कर्तुः कारयितुश्च सारोपधौ मध्यमः फल्गुकुप्योपधौ तच्च तावच्च दण्डः ॥ (९।१)
tatra ratnopadhāv uttamo daṇḍaḥ kartuḥ kārayituśca sāropadhau madhyamaḥ phalgukupyopadhau tacca tāvacca daṇḍaḥ ||
रूपदर्शकविशुद्धं हिरण्यं प्रतिगृह्णीयात् ॥ (१०।१)
rūpadarśakaviśuddhaṃ hiraṇyaṃ pratigṛhṇīyāt ||
शुद्धं पूर्णम् अभिनवं च धान्यं प्रतिगृह्णीयात् ॥ (१३।१)
śuddhaṃ pūrṇam abhinavaṃ ca dhānyaṃ pratigṛhṇīyāt ||
सर्वाधिकरणेषु युक्तोपयुक्ततत्पुरुषाणां पणादिचतुष्पणपरमापहारेषु पूर्वमध्यमोत्तमवधा दण्डाः ॥ (१६।१)
sarvādhikaraṇeṣu yuktopayuktatatpuruṣāṇāṃ paṇādicatuṣpaṇaparamāpahāreṣu pūrvamadhyamottamavadhā daṇḍāḥ ||
तस्माद् आप्तपुरुषाधिष्ठितः संनिधाता निचयान् अनुतिष्ठेत् ॥ (२१।१)
tasmād āptapuruṣādhiṣṭhitaḥ saṃnidhātā nicayān anutiṣṭhet ||
बाह्यम् अभ्यन्तरं चायं विद्याद् वर्षशताद् अपि । (२२।१)
bāhyam abhyantaraṃ cāyaṃ vidyād varṣaśatād api |
यथा पृष्टो न सज्जेत व्यये शेषे च संचये ॥ (२२।२)
yathā pṛṣṭo na sajjeta vyaye śeṣe ca saṃcaye ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.