अर्थशास्त्रArthaśāstra

ArthaŚ, 1, 16

16 of 40 · 38 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

रुलेस् ड़ोर् थे एन्वोयुद्वृत्तमन्त्रो दूतप्रणिधिः ॥ (१।१)

Rules for the envoyudvṛttamantro dūtapraṇidhiḥ ||

2.1२.१

अमात्यसम्पदोपेतो निसृष्टार्थः ॥ (२।१)

amātyasampadopeto nisṛṣṭārthaḥ ||

3.1३.१

पादगुणहीनः परिमितार्थः ॥ (३।१)

pādaguṇahīnaḥ parimitārthaḥ ||

4.1४.१

अर्धगुणहीनः शासनहरः ॥ (४।१)

ardhaguṇahīnaḥ śāsanaharaḥ ||

5.1५.१

सुप्रतिविहितयानवाहनपुरुषपरिवापः प्रतिष्ठेत ॥ (५।१)

suprativihitayānavāhanapuruṣaparivāpaḥ pratiṣṭheta ||

6.1६.१

शासनम् एवं वाच्यः परः स वक्ष्यत्येवम् तस्येदं प्रतिवाक्यम् एवम् अतिसंधातव्यम् इत्यधीयानो गच्छेत् ॥ (६।१)

śāsanam evaṃ vācyaḥ paraḥ sa vakṣyatyevam tasyedaṃ prativākyam evam atisaṃdhātavyam ityadhīyāno gacchet ||

7.1७.१

अटव्यन्तपालपुरराष्ट्रमुख्यैश्च प्रतिसंसर्गं गच्छेत् ॥ (७।१)

aṭavyantapālapurarāṣṭramukhyaiśca pratisaṃsargaṃ gacchet ||

8.1८.१

अनीकस्थानयुद्धप्रतिग्रहापसारभूमीर् आत्मनः परस्य चावेक्षेत ॥ (८।१)

anīkasthānayuddhapratigrahāpasārabhūmīr ātmanaḥ parasya cāvekṣeta ||

9.1९.१

दुर्गराष्ट्रप्रमाणं सारवृत्तिगुप्तिच्छिद्राणि चोपलभेत ॥ (९।१)

durgarāṣṭrapramāṇaṃ sāravṛttigupticchidrāṇi copalabheta ||

10.1१०.१

पराधिष्ठानम् अनुज्ञातः प्रविशेत् ॥ (१०।१)

parādhiṣṭhānam anujñātaḥ praviśet ||

11.1११.१

शासनं च यथोक्तं ब्रूयात् प्राणाबाधे ऽपि दृष्टे ॥ (११।१)

śāsanaṃ ca yathoktaṃ brūyāt prāṇābādhe 'pi dṛṣṭe ||

12.1१२.१

परस्य वाचि वक्त्रे दृष्ट्यां च प्रसादं वाक्यपूजनम् इष्टपरिप्रश्नं गुणकथासङ्गम् आसन्नम् आसनं सत्कारम् इष्टेषु स्मरणं विश्वासगमनं च लक्षयेत् तुष्टस्य विपरीतम् अतुष्टस्य ॥ (१२।१)

parasya vāci vaktre dṛṣṭyāṃ ca prasādaṃ vākyapūjanam iṣṭaparipraśnaṃ guṇakathāsaṅgam āsannam āsanaṃ satkāram iṣṭeṣu smaraṇaṃ viśvāsagamanaṃ ca lakṣayet tuṣṭasya viparītam atuṣṭasya ||

13.1१३.१

तं ब्रूयात् दूतमुखा हि राजानः त्वं चान्ये च ॥ (१३।१)

taṃ brūyāt dūtamukhā hi rājānaḥ tvaṃ cānye ca ||

14.1१४.१

तस्माद् उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु यथोक्तं वक्तारो दूताः ॥ (१४।१)

tasmād udyateṣvapi śastreṣu yathoktaṃ vaktāro dūtāḥ ||

15.1१५.१

तेषाम् अन्तावसायिनो ऽप्यवध्याः किम् अङ्ग पुनर् ब्राह्मणाः ॥ (१५।१)

teṣām antāvasāyino 'pyavadhyāḥ kim aṅga punar brāhmaṇāḥ ||

16.1१६.१

परस्यैतद् वाक्यम् ॥ (१६।१)

parasyaitad vākyam ||

17.1१७.१

एष दूतधर्मः इति ॥ (१७।१)

eṣa dūtadharmaḥ iti ||

18.1१८.१

वसेद् अविसृष्टः पूजया नोत्सिक्तः ॥ (१८।१)

vased avisṛṣṭaḥ pūjayā notsiktaḥ ||

19.1१९.१

परेषु बलित्वं न मन्येत ॥ (१९।१)

pareṣu balitvaṃ na manyeta ||

20.1२०.१

वाक्यम् अनिष्टं सहेत ॥ (२०।१)

vākyam aniṣṭaṃ saheta ||

21.1२१.१

स्त्रियः पानं च वर्जयेत् ॥ (२१।१)

striyaḥ pānaṃ ca varjayet ||

22.1२२.१

एकः शयीत ॥ (२२।१)

ekaḥ śayīta ||

23.1२३.१

सुप्तमत्तयोर् हि भावज्ञानं दृष्टम् ॥ (२३।१)

suptamattayor hi bhāvajñānaṃ dṛṣṭam ||

24.1२४.१

कृत्यपक्षोपजापम् अकृत्यपक्षे गूढप्रणिधानं रागापरागौ भर्तरि रन्ध्रं च प्रकृतीनां तापसवैदेहकव्यञ्जनाभ्याम् उपलभेत तयोर् अन्तेवासिभिश्चिकित्सकपाषण्डव्यञ्जनोभयवेतनैर् वा ॥ (२४।१)

kṛtyapakṣopajāpam akṛtyapakṣe gūḍhapraṇidhānaṃ rāgāparāgau bhartari randhraṃ ca prakṛtīnāṃ tāpasavaidehakavyañjanābhyām upalabheta tayor antevāsibhiścikitsakapāṣaṇḍavyañjanobhayavetanair vā ||

25.1२५.१

तेषाम् असंभाषायां याचकमत्तोन्मत्तसुप्तप्रलापैः पुण्यस्थानदेवगृहचित्रलेख्यसंज्ञाभिर् वा चारम् उपलभेत ॥ (२५।१)

teṣām asaṃbhāṣāyāṃ yācakamattonmattasuptapralāpaiḥ puṇyasthānadevagṛhacitralekhyasaṃjñābhir vā cāram upalabheta ||

26.1२६.१

उपलब्धस्योपजापम् उपेयात् ॥ (२६।१)

upalabdhasyopajāpam upeyāt ||

27.1२७.१

परेण चोक्तः स्वासां प्रकृतीनां प्रमाणं नाचक्षीत ॥ (२७।१)

pareṇa coktaḥ svāsāṃ prakṛtīnāṃ pramāṇaṃ nācakṣīta ||

28.1२८.१

सर्वं वेद भवान् इति ब्रूयात् कार्यसिद्धिकरं वा ॥ (२८।१)

sarvaṃ veda bhavān iti brūyāt kāryasiddhikaraṃ vā ||

29.1२९.१

कार्यस्यासिद्धाव् उपरुध्यमानस्तर्कयेत् किं भर्तुर् मे व्यसनम् आसन्नं पश्यन् स्वं वा व्यसनं प्रतिकर्तुकामः पार्ष्णिग्राहम् आसारम् अन्तःकोपम् आटविकं वा समुत्थापयितुकामः मित्रम् आक्रन्दं वा व्याघातयितुकामः स्वं वा परतो विग्रहम् अन्तःकोपम् आटविकं वा प्रतिकर्तुकामः संसिद्धं वा मे भर्तुर् यात्राकालम् अभिहन्तुकामः सस्यपण्यकुप्यसंग्रहं दुर्गकर्म बलसमुद्धानं वा कर्तुकामः स्वसैन्यानां वा व्यायामस्य देशकालावाकाङ्क्षमाणः परिभवप्रमादाभ्यां वा संसर्गानुबन्धार्थी वा माम् उपरुणद्धि इति ॥ (२९।१)

kāryasyāsiddhāv uparudhyamānastarkayet kiṃ bhartur me vyasanam āsannaṃ paśyan svaṃ vā vyasanaṃ pratikartukāmaḥ pārṣṇigrāham āsāram antaḥkopam āṭavikaṃ vā samutthāpayitukāmaḥ mitram ākrandaṃ vā vyāghātayitukāmaḥ svaṃ vā parato vigraham antaḥkopam āṭavikaṃ vā pratikartukāmaḥ saṃsiddhaṃ vā me bhartur yātrākālam abhihantukāmaḥ sasyapaṇyakupyasaṃgrahaṃ durgakarma balasamuddhānaṃ vā kartukāmaḥ svasainyānāṃ vā vyāyāmasya deśakālāvākāṅkṣamāṇaḥ paribhavapramādābhyāṃ vā saṃsargānubandhārthī vā mām uparuṇaddhi iti ||

30.1३०.१

ज्ञात्वा वसेद् अपसरेद् वा ॥ (३०।१)

jñātvā vased apasared vā ||

31.1३१.१

प्रयोजनम् इष्टम् अवेक्षेत वा ॥ (३१।१)

prayojanam iṣṭam avekṣeta vā ||

32.1३२.१

शासनम् अनिष्टम् उक्त्वा बन्धवधभयाद् अविसृष्टो ऽप्यपगच्छेत् अन्यथा नियम्येत ॥ (३२।१)

śāsanam aniṣṭam uktvā bandhavadhabhayād avisṛṣṭo 'pyapagacchet anyathā niyamyeta ||

33.1३३.१

प्रेषणं संधिपालत्वं प्रतापो मित्रसंग्रहः । (३३।१)

preṣaṇaṃ saṃdhipālatvaṃ pratāpo mitrasaṃgrahaḥ |

33.2३३.२

उपजापः सुहृद्भेदो गूढदण्डातिसारणम् ॥ (३३।२)

upajāpaḥ suhṛdbhedo gūḍhadaṇḍātisāraṇam ||

34.1३४.१

बन्धुरत्नापहरणं चारज्ञानं पराक्रमः । (३४।१)

bandhuratnāpaharaṇaṃ cārajñānaṃ parākramaḥ |

34.2३४.२

समाधिमोक्षो दूतस्य कर्म योगस्य चाश्रयः ॥ (३४।२)

samādhimokṣo dūtasya karma yogasya cāśrayaḥ ||

35.1३५.१

स्वदूतैः कारयेद् एतत् परदूतांश्च रक्षयेत् । (३५।१)

svadūtaiḥ kārayed etat paradūtāṃśca rakṣayet |

35.2३५.२

प्रतिदूतापसर्पाभ्यां दृश्यादृश्यैश्च रक्षिभिः ॥ (३५।२)

pratidūtāpasarpābhyāṃ dṛśyādṛśyaiśca rakṣibhiḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

ArthaŚ, 1, 16

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit