ArthaŚ, 14, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रलम्भनम् तत्र अद्भुतोत्पादनम्शिरीषोदुम्बरशमीचूर्णं सर्पिषा संहृत्यार्धमासिकः क्षुद्योगः ॥ (१।१)
pralambhanam tatra adbhutotpādanamśirīṣodumbaraśamīcūrṇaṃ sarpiṣā saṃhṛtyārdhamāsikaḥ kṣudyogaḥ ||
कशेरुकोत्पलकन्देक्षुमूलबिसदूर्वाक्षीरघृतमण्डसिद्धो मासिकः ॥ (२।१)
kaśerukotpalakandekṣumūlabisadūrvākṣīraghṛtamaṇḍasiddho māsikaḥ ||
माषयवकुलत्थदर्भमूलचूर्णं वा क्षीरघृताभ्याम् वल्लीक्षीरघृतं वा समसिद्धम् सालपृश्निपर्णीमूलकल्कं पयसा पीत्वा पयो वा तत्सिद्धं मधुघृताभ्याम् अशित्वा मासम् उपवसति ॥ (३।१)
māṣayavakulatthadarbhamūlacūrṇaṃ vā kṣīraghṛtābhyām vallīkṣīraghṛtaṃ vā samasiddham sālapṛśniparṇīmūlakalkaṃ payasā pītvā payo vā tatsiddhaṃ madhughṛtābhyām aśitvā māsam upavasati ||
श्वेतबस्तमूत्रे सप्तरात्रोषितैः सिद्धार्थकैः सिद्धं तैलं कटुकालाबौ मासार्धमासस्थितं चतुष्पदद्विपदानां विरूपकरणम् ॥ (४।१)
śvetabastamūtre saptarātroṣitaiḥ siddhārthakaiḥ siddhaṃ tailaṃ kaṭukālābau māsārdhamāsasthitaṃ catuṣpadadvipadānāṃ virūpakaraṇam ||
तक्रयवभक्षस्य सप्तरात्राद् ऊर्ध्वं श्वेतगर्दभस्य लेण्डयवैः सिद्धं गौरसर्षपतैलं विरूपकरणम् ॥ (५।१)
takrayavabhakṣasya saptarātrād ūrdhvaṃ śvetagardabhasya leṇḍayavaiḥ siddhaṃ gaurasarṣapatailaṃ virūpakaraṇam ||
एतयोर् अन्यतरस्य मूत्रलेण्डरससिद्धं सिद्धार्थकतैलम् अर्कतूलपतङ्गचूर्णप्रतीवापं श्वेतीकरणम् ॥ (६।१)
etayor anyatarasya mūtraleṇḍarasasiddhaṃ siddhārthakatailam arkatūlapataṅgacūrṇapratīvāpaṃ śvetīkaraṇam ||
श्वेतबस्तमूत्रे श्वेतसर्षपाः सप्तरात्रोषितास् तक्रम् अर्कक्षीरलवणं धान्यं च पक्षस्थितो योगः श्वेतीकरणम् ॥ (८।१)
śvetabastamūtre śvetasarṣapāḥ saptarātroṣitās takram arkakṣīralavaṇaṃ dhānyaṃ ca pakṣasthito yogaḥ śvetīkaraṇam ||
कटुकालाबौ वलीगते गतम् अर्धमासस्थितं गौरसर्षपपिष्टं रोम्णां श्वेतीकरणम् ॥ (९।१)
kaṭukālābau valīgate gatam ardhamāsasthitaṃ gaurasarṣapapiṣṭaṃ romṇāṃ śvetīkaraṇam ||
एतेन पिष्टेनाभ्यक्ताः केशाः स्युः शङ्खपाण्डराः ॥ (१०।२)
etena piṣṭenābhyaktāḥ keśāḥ syuḥ śaṅkhapāṇḍarāḥ ||
गोमयेन तिन्दुकारिष्टकल्केन वा मर्दिताङ्गस्य भल्लातकरसानुलिप्तस्य मासिकः कुष्ठयोगः ॥ (११।१)
gomayena tindukāriṣṭakalkena vā marditāṅgasya bhallātakarasānuliptasya māsikaḥ kuṣṭhayogaḥ ||
कृष्णसर्पमुखे गृहगोलिकामुखे वा सप्तरात्रोषिता गुञ्जाः कुष्ठयोगः ॥ (१२।१)
kṛṣṇasarpamukhe gṛhagolikāmukhe vā saptarātroṣitā guñjāḥ kuṣṭhayogaḥ ||
कुक्कुटकोशातकीशतावरीमूलयुक्तम् आहारयमाणो मासेन गौरो भवति ॥ (१५।१)
kukkuṭakośātakīśatāvarīmūlayuktam āhārayamāṇo māsena gauro bhavati ||
वटकषायस्नातः सहचरकल्कदिग्धः कृष्णो भवति ॥ (१६।१)
vaṭakaṣāyasnātaḥ sahacarakalkadigdhaḥ kṛṣṇo bhavati ||
शकुनकङ्गुतैलयुक्ता हरितालमनःशिलाः श्यामीकरणम् ॥ (१७।१)
śakunakaṅgutailayuktā haritālamanaḥśilāḥ śyāmīkaraṇam ||
खद्योतचूर्णं सर्षपतैलयुक्तं रात्रौ ज्वलति ॥ (१८।१)
khadyotacūrṇaṃ sarṣapatailayuktaṃ rātrau jvalati ||
खद्योतगण्डूपदचूर्णं समुद्रजन्तूनां भृङ्गकपालानां खदिरकर्णिकाराणां पुष्पचूर्णं वा शकुनकङ्गुतैलयुक्तं तेजनचूर्णम् ॥ (१९।१)
khadyotagaṇḍūpadacūrṇaṃ samudrajantūnāṃ bhṛṅgakapālānāṃ khadirakarṇikārāṇāṃ puṣpacūrṇaṃ vā śakunakaṅgutailayuktaṃ tejanacūrṇam ||
पारिभद्रकत्वङ्मषी मण्डूकवसया युक्ता गात्रप्रज्वालनम् अग्निना ॥ (२०।१)
pāribhadrakatvaṅmaṣī maṇḍūkavasayā yuktā gātraprajvālanam agninā ||
पारिभद्रकत्वक्तिलकल्कप्रदिग्धं शरीरम् अग्निना ज्वलति ॥ (२१।१)
pāribhadrakatvaktilakalkapradigdhaṃ śarīram agninā jvalati ||
तेन प्रदिग्धम् अङ्गं कुशाम्रफलतैलसिक्तं समुद्रमण्डूकीफेनकसर्जरसचूर्णयुक्तं वा ज्वलति ॥ (२४।१)
tena pradigdham aṅgaṃ kuśāmraphalatailasiktaṃ samudramaṇḍūkīphenakasarjarasacūrṇayuktaṃ vā jvalati ||
मण्डूककुलीरादीनां वसया समभागं तैलं सिद्धम् अभ्यङ्गं गात्राणाम् अग्निप्रज्वालनम् ॥ (२५।१)
maṇḍūkakulīrādīnāṃ vasayā samabhāgaṃ tailaṃ siddham abhyaṅgaṃ gātrāṇām agniprajvālanam ||
वेणुमूलशैवललिप्तम् अङ्गं मण्डूकवसादिग्धम् अग्निना ज्वलति ॥ (२६।१)
veṇumūlaśaivalaliptam aṅgaṃ maṇḍūkavasādigdham agninā jvalati ||
पारिभद्रकप्रतिबलावञ्जुलवज्रकदलीमूलकल्केन मण्डूकवसासिद्धेन तैलेनाभ्यक्तपादो ऽङ्गारेषु गच्छति ॥ (२७।१)
pāribhadrakapratibalāvañjulavajrakadalīmūlakalkena maṇḍūkavasāsiddhena tailenābhyaktapādo 'ṅgāreṣu gacchati ||
साधयेत् तैलम् एतेन पादावभ्यज्य निर्मलौ । (२९।१)
sādhayet tailam etena pādāvabhyajya nirmalau |
हंसक्रौञ्चमयूराणाम् अन्येषां वा महाशकुनीनाम् उदकप्लवानां पुच्छेषु बद्धा नलदीपिका रात्रावुल्कादर्शनम् ॥ (३०।१)
haṃsakrauñcamayūrāṇām anyeṣāṃ vā mahāśakunīnām udakaplavānāṃ puccheṣu baddhā naladīpikā rātrāvulkādarśanam ||
स्त्रीपुष्पपायिता माषा व्रजकुलीमूलं मण्डूकवसामिश्रं चुल्ल्यां दीप्तायाम् अपाचनम् ॥ (३२।१)
strīpuṣpapāyitā māṣā vrajakulīmūlaṃ maṇḍūkavasāmiśraṃ cullyāṃ dīptāyām apācanam ||
पीलुमयो मणिर् अग्निगर्भः सुवर्चलामूलग्रन्थिः सूत्रग्रन्थिर् वा पिचुपरिवेष्टितो मुख्याद् अग्निधूमोत्सर्गः ॥ (३४।१)
pīlumayo maṇir agnigarbhaḥ suvarcalāmūlagranthiḥ sūtragranthir vā picupariveṣṭito mukhyād agnidhūmotsargaḥ ||
कुशाम्रफलतैलसिक्तो ऽग्निर् वर्षप्रवातेषु ज्वलति ॥ (३५।१)
kuśāmraphalatailasikto 'gnir varṣapravāteṣu jvalati ||
समुद्रफेनकस् तैलयुक्तो ऽम्भसि प्लवमानो ज्वलति ॥ (३६।१)
samudraphenakas tailayukto 'mbhasi plavamāno jvalati ||
प्लवमानानाम् अस्थिषु कल्माषवेणुना निर्मथितो ऽग्निर् नोदकेन शाम्यति उदकेन ज्वलति ॥ (३७।१)
plavamānānām asthiṣu kalmāṣaveṇunā nirmathito 'gnir nodakena śāmyati udakena jvalati ||
शस्त्रहतस्य शूलप्रोतस्य वा पुरुषस्य वामपार्श्वपर्शुकास्थिषु कल्माषवेणुना निर्मथितो ऽग्निः स्त्रियाः पुरुषस्य वास्थिषु मनुष्यपर्शुकया निर्मथितो ऽग्निर् यत्र त्रिर् अपसव्यं गच्छति न चात्रान्यो ऽग्निर् ज्वलति ॥ (३८।१)
śastrahatasya śūlaprotasya vā puruṣasya vāmapārśvaparśukāsthiṣu kalmāṣaveṇunā nirmathito 'gniḥ striyāḥ puruṣasya vāsthiṣu manuṣyaparśukayā nirmathito 'gnir yatra trir apasavyaṃ gacchati na cātrānyo 'gnir jvalati ||
अश्वमूत्रेण संसृष्टा निगलानां तु भञ्जनम् ॥ (३९।२)
aśvamūtreṇa saṃsṛṣṭā nigalānāṃ tu bhañjanam ||
अयस्कान्तो वा पाषाणः कुलीरदर्दुरखारकीटवसाप्रदेहेन द्विगुणः ॥ (४०।१)
ayaskānto vā pāṣāṇaḥ kulīradardurakhārakīṭavasāpradehena dviguṇaḥ ||
नारकगर्भः कङ्कभासपार्श्वोत्पलोदकपिष्टश्चतुष्पदद्विपदानां पादलेपः ॥ (४१।१)
nārakagarbhaḥ kaṅkabhāsapārśvotpalodakapiṣṭaścatuṣpadadvipadānāṃ pādalepaḥ ||
उलूकगृध्रवसाभ्याम् उष्ट्रचर्मोपानहावभ्यज्य वटपत्त्रैः प्रतिच्छाद्य पञ्चाशद्योजनान्यश्रान्तो गच्छति ॥ (४२।१)
ulūkagṛdhravasābhyām uṣṭracarmopānahāvabhyajya vaṭapattraiḥ praticchādya pañcāśadyojanānyaśrānto gacchati ||
श्येनकङ्ककाकगृध्रहंसक्रौञ्चवीचीरल्लानां मज्जानो रेतांसि वा योजनशताय सिंहव्याघ्रद्वीपकाकोलूकानां मज्जानो रेतांसि वा ॥ (४३।१)
śyenakaṅkakākagṛdhrahaṃsakrauñcavīcīrallānāṃ majjāno retāṃsi vā yojanaśatāya siṃhavyāghradvīpakākolūkānāṃ majjāno retāṃsi vā ||
सार्ववर्णिकानि गर्भपतनान्युष्ट्रिकायाम् अभिषूय श्मशाने प्रेतशिशून् वा तत्समुत्थितं मेदो योजनशताय ॥ (४४।१)
sārvavarṇikāni garbhapatanānyuṣṭrikāyām abhiṣūya śmaśāne pretaśiśūn vā tatsamutthitaṃ medo yojanaśatāya ||
अनिष्टैर् अद्भुतोत्पातैः परस्योद्वेगम् आचरेत् । (४५।१)
aniṣṭair adbhutotpātaiḥ parasyodvegam ācaret |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.