ArthaŚ, 14, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रलम्भनम् तत्र भैषज्यमन्त्रयोगह्मार्जारोष्ट्रवृकवराहश्वाविद्वागुलीनप्तृकाकोलूकानाम् अन्येषां वा निशाचराणां सत्त्वानाम् एकस्य द्वयोर् बहूनां वा दक्षिणानि वामानि चाक्षीणि गृहीत्वा द्विधा चूर्णं कारयेत् ॥ (१।१)
pralambhanam tatra bhaiṣajyamantrayogahmārjāroṣṭravṛkavarāhaśvāvidvāgulīnaptṛkākolūkānām anyeṣāṃ vā niśācarāṇāṃ sattvānām ekasya dvayor bahūnāṃ vā dakṣiṇāni vāmāni cākṣīṇi gṛhītvā dvidhā cūrṇaṃ kārayet ||
ततो दक्षिणं वामेन वामं दक्षिणेन समभ्यज्य रात्रौ तमसि च पश्यति ॥ (२।१)
tato dakṣiṇaṃ vāmena vāmaṃ dakṣiṇena samabhyajya rātrau tamasi ca paśyati ||
त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण शस्त्रहतस्य शूलप्रोतस्य वा पुंसः शिरःकपाले मृत्तिकायां यवान् आवास्याविक्षीरेण सेचयेत् ॥ (४।१)
trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa śastrahatasya śūlaprotasya vā puṃsaḥ śiraḥkapāle mṛttikāyāṃ yavān āvāsyāvikṣīreṇa secayet ||
ततो यवविरूढमालाम् आबध्य नष्टच्छायारूपश्चरति ॥ (५।१)
tato yavavirūḍhamālām ābadhya naṣṭacchāyārūpaścarati ||
त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण श्वमार्जारोलूकवागुलीनां दक्षिणानि वामानि चाक्षीणि द्विधा चूर्णं कारयेत् ॥ (६।१)
trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa śvamārjārolūkavāgulīnāṃ dakṣiṇāni vāmāni cākṣīṇi dvidhā cūrṇaṃ kārayet ||
ततो यथास्वम् अभ्यक्ताक्षो नष्टच्छायारूपश्चरति ॥ (७।१)
tato yathāsvam abhyaktākṣo naṣṭacchāyārūpaścarati ||
त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण पुरुषघातिनः काण्डकस्य शलाकाम् अञ्जनीं च कारयेत् ॥ (८।१)
trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa puruṣaghātinaḥ kāṇḍakasya śalākām añjanīṃ ca kārayet ||
ततो ऽन्यतमेनाक्षिचूर्णेनाभ्यक्ताक्षो नष्टच्छायारूपश्चरति ॥ (९।१)
tato 'nyatamenākṣicūrṇenābhyaktākṣo naṣṭacchāyārūpaścarati ||
त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण कालायसीम् अञ्जनीं शलाकां च कारयेत् ॥ (१०।१)
trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa kālāyasīm añjanīṃ śalākāṃ ca kārayet ||
ततो निशाचराणां सत्त्वानाम् अन्यतमस्य शिरःकपालम् अञ्जनेन पूरयित्वा मृतायाः स्त्रिया योनौ प्रवेश्य दाहयेत् ॥ (११।१)
tato niśācarāṇāṃ sattvānām anyatamasya śiraḥkapālam añjanena pūrayitvā mṛtāyāḥ striyā yonau praveśya dāhayet ||
तद् अञ्जनं पुष्येणोद्धृत्य तस्याम् अञ्जन्यां निदध्यात् ॥ (१२।१)
tad añjanaṃ puṣyeṇoddhṛtya tasyām añjanyāṃ nidadhyāt ||
यत्र ब्राह्मणम् आहिताग्निं दग्धं दह्यमानं वा पश्येत् तत्र त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण स्वयंमृतस्य वाससा प्रसेवं कृत्वा चिताभस्मना पूरयित्वा तम् आबध्य नष्टच्छायारूपश्चरति ॥ (१४।१)
yatra brāhmaṇam āhitāgniṃ dagdhaṃ dahyamānaṃ vā paśyet tatra trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa svayaṃmṛtasya vāsasā prasevaṃ kṛtvā citābhasmanā pūrayitvā tam ābadhya naṣṭacchāyārūpaścarati ||
ब्राह्मणस्य प्रेतकार्ये यो गौर् मार्यते तस्यास्थिमज्जचूर्णपूर्णाहिभस्त्रा पशूनाम् अन्तर्धानम् ॥ (१५।१)
brāhmaṇasya pretakārye yo gaur māryate tasyāsthimajjacūrṇapūrṇāhibhastrā paśūnām antardhānam ||
सर्पदष्टस्य भस्मना पूर्णा प्रचलाकभस्त्रा मृगाणाम् अन्तर्धानम् ॥ (१६।१)
sarpadaṣṭasya bhasmanā pūrṇā pracalākabhastrā mṛgāṇām antardhānam ||
उलूकवागुलीपुच्छपुरीषजान्वस्थिचूर्णपूर्णाहिभस्त्रा पक्षिणाम् अन्तर्धानम् ॥ (१७।१)
ulūkavāgulīpucchapurīṣajānvasthicūrṇapūrṇāhibhastrā pakṣiṇām antardhānam ||
भण्डीरपाकं नरकं निकुम्भं कुम्भम् एव च ॥ (१९।२)
bhaṇḍīrapākaṃ narakaṃ nikumbhaṃ kumbham eva ca ||
यथा स्वपन्त्यजगराः स्वपन्त्यपि चमूखलाः । (२१।१)
yathā svapantyajagarāḥ svapantyapi camūkhalāḥ |
तथा स्वपन्तु पुरुषा ये च ग्रामे कुतूहलाः ॥ (२१।२)
tathā svapantu puruṣā ye ca grāme kutūhalāḥ ||
इमं गृहं प्रवेक्ष्यामि तूष्णीम् आसन्तु भाण्डकाः ॥ (२२।२)
imaṃ gṛhaṃ pravekṣyāmi tūṣṇīm āsantu bhāṇḍakāḥ ||
एतेभ्यः सर्वसिद्धेभ्यः कृतं ते स्वापनं महत् ॥ (२४।२)
etebhyaḥ sarvasiddhebhyaḥ kṛtaṃ te svāpanaṃ mahat ||
त्रिरात्रोपोषितः कृष्णचतुर्दश्यां पुष्ययोगिन्यां श्वपाकीहस्ताद् विलेखावलेखनं क्रीणीयात् ॥ (२८।१)
trirātropoṣitaḥ kṛṣṇacaturdaśyāṃ puṣyayoginyāṃ śvapākīhastād vilekhāvalekhanaṃ krīṇīyāt ||
तन्माषैः सह कण्डोलिकायां कृत्वासंकीर्ण आदहने निखानयेत् ॥ (२९।१)
tanmāṣaiḥ saha kaṇḍolikāyāṃ kṛtvāsaṃkīrṇa ādahane nikhānayet ||
द्वितीयस्यां चतुर्दश्याम् उद्धृत्य कुमार्या पेषयित्वा गुलिकाः कारयेत् ॥ (३०।१)
dvitīyasyāṃ caturdaśyām uddhṛtya kumāryā peṣayitvā gulikāḥ kārayet ||
तत एकां गुलिकाम् अभिमन्त्रयित्वा यत्रैतेन मन्त्रेण क्षिपति तत् सर्वं प्रस्वापयति ॥ (३१।१)
tata ekāṃ gulikām abhimantrayitvā yatraitena mantreṇa kṣipati tat sarvaṃ prasvāpayati ||
एतेनैव कल्पेन श्वाविधः शल्यकं त्रिकालं त्रिश्वेतम् असंकीर्ण आदहने निखानयेत् ॥ (३२।१)
etenaiva kalpena śvāvidhaḥ śalyakaṃ trikālaṃ triśvetam asaṃkīrṇa ādahane nikhānayet ||
द्वितीयस्यां चतुर्दश्याम् उद्धृत्यादहनभस्मना सह यत्रैतेन मन्त्रेण क्षिपति तत् सर्वं प्रस्वापयति ॥ (३३।१)
dvitīyasyāṃ caturdaśyām uddhṛtyādahanabhasmanā saha yatraitena mantreṇa kṣipati tat sarvaṃ prasvāpayati ||
सुवर्णपुष्पीं ब्रह्माणीं ब्रह्माणं च कुशध्वजम् । (३४।१)
suvarṇapuṣpīṃ brahmāṇīṃ brahmāṇaṃ ca kuśadhvajam |
सर्वाश्च देवता वन्दे वन्दे सर्वांश्च तापसान् ॥ (३४।२)
sarvāśca devatā vande vande sarvāṃśca tāpasān ||
वशं मे ब्राह्मणा यान्तु भूमिपालाश्च क्षत्रियाः । (३५।१)
vaśaṃ me brāhmaṇā yāntu bhūmipālāśca kṣatriyāḥ |
वशं वैश्याश्च शूद्राश्च वशतां यान्तु मे सदा ॥ (३५।२)
vaśaṃ vaiśyāśca śūdrāśca vaśatāṃ yāntu me sadā ||
स्वाहा अमिले किमिले वयुचारे प्रयोगे फक्के वयुह्वे विहाले दन्तकटके स्वाहा ॥ (३६।१)
svāhā amile kimile vayucāre prayoge phakke vayuhve vihāle dantakaṭake svāhā ||
सुखं स्वपन्तु शुनका ये च ग्रामे कुतूहलाः । (३७।१)
sukhaṃ svapantu śunakā ye ca grāme kutūhalāḥ |
श्वाविधः शल्यकं चैतत् त्रिश्वेतं ब्रह्मनिर्मितम् ॥ (३७।२)
śvāvidhaḥ śalyakaṃ caitat triśvetaṃ brahmanirmitam ||
प्रसुप्ताः सर्वसिद्धा हि एतत् ते स्वापनं कृतम् । (३८।१)
prasuptāḥ sarvasiddhā hi etat te svāpanaṃ kṛtam |
यावद् ग्रामस्य सीमान्तः सूर्यस्योद्गमनाद् इति ॥ (३८।२)
yāvad grāmasya sīmāntaḥ sūryasyodgamanād iti ||
श्वाविधः शल्यकानि त्रिश्वेतानि सप्तरात्रोपोषितः कृष्णचतुर्दश्यां खादिराभिः समिधाभिर् अग्निम् एतेन मन्त्रेणाष्टशतसम्पातं कृत्वा मधुघृताभ्याम् अभिजुहुयात् ॥ (४१।१)
śvāvidhaḥ śalyakāni triśvetāni saptarātropoṣitaḥ kṛṣṇacaturdaśyāṃ khādirābhiḥ samidhābhir agnim etena mantreṇāṣṭaśatasampātaṃ kṛtvā madhughṛtābhyām abhijuhuyāt ||
तत एकम् एतेन मन्त्रेण ग्रामद्वारि गृहद्वारि वा यत्र निखन्यते तत् सर्वं प्रस्वापयति ॥ (४२।१)
tata ekam etena mantreṇa grāmadvāri gṛhadvāri vā yatra nikhanyate tat sarvaṃ prasvāpayati ||
निकुम्भं नरकं कुम्भं तन्तुकच्छं महासुरम् ॥ (४३।२)
nikumbhaṃ narakaṃ kumbhaṃ tantukacchaṃ mahāsuram ||
कृष्णकंसोपचारं च पौलोमीं च यशस्विनीम् ॥ (४४।२)
kṛṣṇakaṃsopacāraṃ ca paulomīṃ ca yaśasvinīm ||
अभिमन्त्रयित्वा गृह्णामि सिद्ध्यर्थं शवशारिकाम् । (४५।१)
abhimantrayitvā gṛhṇāmi siddhyarthaṃ śavaśārikām |
सुखं स्वपन्तु शुनका ये च ग्रामे कुतूहलाः । (४६।१)
sukhaṃ svapantu śunakā ye ca grāme kutūhalāḥ |
सुखं स्वपन्तु सिद्धार्था यम् अर्थं मार्गयामहे । (४६।२)
sukhaṃ svapantu siddhārthā yam arthaṃ mārgayāmahe |
यावद् अस्तम् अयाद् उदयो यावदर्थं फलं मम ॥ (४६।३)
yāvad astam ayād udayo yāvadarthaṃ phalaṃ mama ||
चतुर्भक्तोपवासी कृष्णचतुर्दश्याम् असंकीर्ण आदहने बलिं कृत्वैतेन मन्त्रेण शवशारिकां गृहीत्वा पौत्रीपोट्टलिकं बध्नीयात् ॥ (४९।१)
caturbhaktopavāsī kṛṣṇacaturdaśyām asaṃkīrṇa ādahane baliṃ kṛtvaitena mantreṇa śavaśārikāṃ gṛhītvā pautrīpoṭṭalikaṃ badhnīyāt ||
तन्मध्ये श्वाविधः शल्यकेन विद्ध्वा यत्रैतेन मन्त्रेण निखन्यते तत् सर्वं प्रस्वापयति ॥ (५०।१)
tanmadhye śvāvidhaḥ śalyakena viddhvā yatraitena mantreṇa nikhanyate tat sarvaṃ prasvāpayati ||
त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण शर्करा एकविंशतिसम्पातं कृत्वा मधुघृताभ्याम् अभिजुहुयात् ॥ (५४।१)
trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa śarkarā ekaviṃśatisampātaṃ kṛtvā madhughṛtābhyām abhijuhuyāt ||
द्वितीयेन पुष्येणोद्धृत्यैकां शर्कराम् अभिमन्त्रयित्वा कपाटम् आहन्यात् ॥ (५६।१)
dvitīyena puṣyeṇoddhṛtyaikāṃ śarkarām abhimantrayitvā kapāṭam āhanyāt ||
अभ्यन्तरं चतसृणां शर्कराणां द्वारम् अपाव्रियते ॥ (५७।१)
abhyantaraṃ catasṛṇāṃ śarkarāṇāṃ dvāram apāvriyate ||
चतुर्भक्तोपवासी कृष्णचतुर्दश्यां भग्नस्य पुरुषस्यास्थ्ना ऋषभं कारयेत् अभिमन्त्रयेच्चैतेन ॥ (५८।१)
caturbhaktopavāsī kṛṣṇacaturdaśyāṃ bhagnasya puruṣasyāsthnā ṛṣabhaṃ kārayet abhimantrayeccaitena ||
चण्डालीकुम्भीतुम्बकटुकसारौघः सनारीभगो ऽसि स्वाहा ॥ (६२।१)
caṇḍālīkumbhītumbakaṭukasāraughaḥ sanārībhago 'si svāhā ||
त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण शस्त्रहतस्य शूलप्रोतस्य वा पुंसः शिरःकपाले मृत्तिकायां तुवरीरावास्योदकेन सेचयेत् ॥ (६४।१)
trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa śastrahatasya śūlaprotasya vā puṃsaḥ śiraḥkapāle mṛttikāyāṃ tuvarīrāvāsyodakena secayet ||
जातानां पुष्येणैव गृहीत्वा रज्जुकां वर्तयेत् ॥ (६५।१)
jātānāṃ puṣyeṇaiva gṛhītvā rajjukāṃ vartayet ||
ततः सज्यानां धनुषां यन्त्राणां च पुरस्ताच्छेदनं ज्याछेदनं करोति ॥ (६६।१)
tataḥ sajyānāṃ dhanuṣāṃ yantrāṇāṃ ca purastācchedanaṃ jyāchedanaṃ karoti ||
उदकाहिभस्त्राम् उच्छ्वासमृत्तिकया स्त्रियाः पुरुषस्य वा पूरयेन्नासिकाबन्धनं मुखग्रहश्च ॥ (६७।१)
udakāhibhastrām ucchvāsamṛttikayā striyāḥ puruṣasya vā pūrayennāsikābandhanaṃ mukhagrahaśca ||
वराहभस्त्राम् उच्छ्वासमृत्तिकया पूरयित्वा मर्कटस्नायुनावबध्नीयात् आनाहकारणम् ॥ (६८।१)
varāhabhastrām ucchvāsamṛttikayā pūrayitvā markaṭasnāyunāvabadhnīyāt ānāhakāraṇam ||
कृष्णचतुर्दश्यां शस्त्रहताया गोः कपिलायाः पित्तेन राजवृक्षमयीम् अमित्रप्रतिमाम् अञ्ज्यात् अन्धीकरणम् ॥ (६९।१)
kṛṣṇacaturdaśyāṃ śastrahatāyā goḥ kapilāyāḥ pittena rājavṛkṣamayīm amitrapratimām añjyāt andhīkaraṇam ||
चतुर्भक्तोपवासी कृष्णचतुर्दश्यां बलिं कृत्वा शूलप्रोतस्य पुरुषस्यास्थ्ना कीलकान् कारयेत् ॥ (७०।१)
caturbhaktopavāsī kṛṣṇacaturdaśyāṃ baliṃ kṛtvā śūlaprotasya puruṣasyāsthnā kīlakān kārayet ||
एतेषाम् एकः पुरीषे मूत्रे वा निखात आनाहं करोति पदे ऽस्यासने वा निखातः शोषेण मारयति आपणे क्षेत्रे गृहे वा वृत्तिच्छेदं करोति ॥ (७१।१)
eteṣām ekaḥ purīṣe mūtre vā nikhāta ānāhaṃ karoti pade 'syāsane vā nikhātaḥ śoṣeṇa mārayati āpaṇe kṣetre gṛhe vā vṛtticchedaṃ karoti ||
एतेनैव कल्पेन विद्युद्दग्धस्य वृक्षस्य कीलका व्याख्याताः ॥ (७२।१)
etenaiva kalpena vidyuddagdhasya vṛkṣasya kīlakā vyākhyātāḥ ||
पुनर् नवम् अवाचीनं निम्बः काममधुश्च यः । (७३।१)
punar navam avācīnaṃ nimbaḥ kāmamadhuśca yaḥ |
निखन्यते गृहे यस्य दृष्ट्वा वा यत् पदं नयेत् । (७४।१)
nikhanyate gṛhe yasya dṛṣṭvā vā yat padaṃ nayet |
सपुत्रदारः सधनस्त्रीन् पक्षान् नातिवर्तते ॥ (७४।२)
saputradāraḥ sadhanastrīn pakṣān nātivartate ||
पुनर् नवम् अवाचीनं निम्बः काममधुश्च यः । (७५।१)
punar navam avācīnaṃ nimbaḥ kāmamadhuśca yaḥ |
स्वयंगुप्ता मनुष्यास्थि पदे यस्य निखन्यते ॥ (७५।२)
svayaṃguptā manuṣyāsthi pade yasya nikhanyate ||
द्वारे गृहस्य सेनाया ग्रामस्य नगरस्य वा । (७६।१)
dvāre gṛhasya senāyā grāmasya nagarasya vā |
सपुत्रदारः सधनस्त्रीन् पक्षान् नातिवर्तते ॥ (७६।२)
saputradāraḥ sadhanastrīn pakṣān nātivartate ||
ब्राह्मणानां श्वपाकानां काकोलूकस्य चाहरेत् । (७७।२)
brāhmaṇānāṃ śvapākānāṃ kākolūkasya cāharet |
वृश्चिकाल्यहिकृत्तिश्च पदे यस्य निखन्यते । (७८।२)
vṛścikālyahikṛttiśca pade yasya nikhanyate |
त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण शस्त्रहतस्य शूलप्रोतस्य वा पुंसः शिरःकपाले मृत्तिकायां गुञ्जा आवास्योदकेन सेचयेत् ॥ (७९।१)
trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa śastrahatasya śūlaprotasya vā puṃsaḥ śiraḥkapāle mṛttikāyāṃ guñjā āvāsyodakena secayet ||
जातानाम् अमावास्यायां पौर्णमास्यां वा पुष्ययोगिन्यां गुञ्जवल्लीर् ग्राहयित्वा मण्डलिकानि कारयेत् ॥ (८०।१)
jātānām amāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vā puṣyayoginyāṃ guñjavallīr grāhayitvā maṇḍalikāni kārayet ||
तेष्वन्नपानभाजनानि न्यस्तानि न क्षीयन्ते ॥ (८१।१)
teṣvannapānabhājanāni nyastāni na kṣīyante ||
रात्रिप्रेक्षायां प्रवृत्तायां प्रदीपाग्निषु मृतधेनोः स्तनान् उत्कृत्य दाहयेत् ॥ (८२।१)
rātriprekṣāyāṃ pravṛttāyāṃ pradīpāgniṣu mṛtadhenoḥ stanān utkṛtya dāhayet ||
दग्धान् वृषमूत्रेण पेषयित्वा नवकुम्भम् अन्तर्लेपयेत् ॥ (८३।१)
dagdhān vṛṣamūtreṇa peṣayitvā navakumbham antarlepayet ||
तं ग्रामम् अपसव्यं परिणीय यत् तत्र न्यस्तं नवनीतम् एषां तत् सर्वम् आगच्छति ॥ (८४।१)
taṃ grāmam apasavyaṃ pariṇīya yat tatra nyastaṃ navanītam eṣāṃ tat sarvam āgacchati ||
कृष्णचतुर्दश्यां पुष्ययोगिन्यां शुनो लग्नकस्य योनौ कालायसीं मुद्रिकां प्रेषयेत् ॥ (८५।१)
kṛṣṇacaturdaśyāṃ puṣyayoginyāṃ śuno lagnakasya yonau kālāyasīṃ mudrikāṃ preṣayet ||
मन्त्रभैषज्यसंयुक्ता योगा मायाकृताश्च ये । (८८।१)
mantrabhaiṣajyasaṃyuktā yogā māyākṛtāśca ye |
उपहन्याद् अमित्रांस्तैः स्वजनं चाभिपालयेत् ॥ (८८।२)
upahanyād amitrāṃstaiḥ svajanaṃ cābhipālayet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.