ArthaŚ, 1, 19
Select a line for its word-by-word analysis.
रुलेस् ड़ोर् थे किन्ग्राजानम् उत्थितम् अनूत्तिष्ठन्ते भृत्याः ॥ (१।१)
Rules for the kingrājānam utthitam anūttiṣṭhante bhṛtyāḥ ||
नालिकाभिर् अहर् अष्टधा रात्रिं च विभजेत् छायाप्रमाणेन वा ॥ (५।१)
nālikābhir ahar aṣṭadhā rātriṃ ca vibhajet chāyāpramāṇena vā ||
त्रिपौरुषी पौरुषी चतुरङ्गुला नष्टच्छायो मध्याह्नेति चत्वारः पूर्वे दिवसस्याष्टभागाः ॥ (६।१)
tripauruṣī pauruṣī caturaṅgulā naṣṭacchāyo madhyāhneti catvāraḥ pūrve divasasyāṣṭabhāgāḥ ||
तत्र पूर्वे दिवसस्याष्टभागे रक्षाविधानम् आयव्ययौ च शृणुयात् ॥ (८।१)
tatra pūrve divasasyāṣṭabhāge rakṣāvidhānam āyavyayau ca śṛṇuyāt ||
तृतीये स्नानभोजनं सेवेत स्वाध्यायं च कुर्वीत ॥ (१०।१)
tṛtīye snānabhojanaṃ seveta svādhyāyaṃ ca kurvīta ||
चतुर्थे हिरण्यप्रतिग्रहम् अध्यक्षांश्च कुर्वीत ॥ (११।१)
caturthe hiraṇyapratigraham adhyakṣāṃśca kurvīta ||
पञ्चमे मन्त्रिपरिषदा पत्त्रसम्प्रेषणेन मन्त्रयेत चारगुह्यबोधनीयानि च बुध्येत ॥ (१२।१)
pañcame mantripariṣadā pattrasampreṣaṇena mantrayeta cāraguhyabodhanīyāni ca budhyeta ||
द्वितीये स्नानभोजनं कुर्वीत स्वाध्यायं च ॥ (१८।१)
dvitīye snānabhojanaṃ kurvīta svādhyāyaṃ ca ||
तृतीये तूर्यघोषेण संविष्टश्चतुर्थपञ्चमौ शयीत ॥ (१९।१)
tṛtīye tūryaghoṣeṇa saṃviṣṭaścaturthapañcamau śayīta ||
षष्ठे तूर्यघोषेण प्रतिबुद्धः शास्त्रम् इतिकर्तव्यतां च चिन्तयेत् ॥ (२०।१)
ṣaṣṭhe tūryaghoṣeṇa pratibuddhaḥ śāstram itikartavyatāṃ ca cintayet ||
सप्तमे मन्त्रम् अध्यासीत गूढपुरुषांश्च प्रेषयेत् ॥ (२१।१)
saptame mantram adhyāsīta gūḍhapuruṣāṃśca preṣayet ||
अष्टमे ऋत्विगाचार्यपुरोहितस्वस्त्ययनानि प्रतिगृह्णीयात् चिकित्सकमाहानसिकमौहूर्तिकांश्च पश्येत् ॥ (२२।१)
aṣṭame ṛtvigācāryapurohitasvastyayanāni pratigṛhṇīyāt cikitsakamāhānasikamauhūrtikāṃśca paśyet ||
सवत्सां धेनुं वृषभं च प्रदक्षिणीकृत्योपस्थानं गच्छेत् ॥ (२३।१)
savatsāṃ dhenuṃ vṛṣabhaṃ ca pradakṣiṇīkṛtyopasthānaṃ gacchet ||
आत्मबलानुकूल्येन वा निशाहर्भागान् प्रविभज्य कार्याणि सेवेत ॥ (२४।१)
ātmabalānukūlyena vā niśāharbhāgān pravibhajya kāryāṇi seveta ||
उपस्थानगतः कार्यार्थिनाम् अद्वारासङ्गं कारयेत् ॥ (२५।१)
upasthānagataḥ kāryārthinām advārāsaṅgaṃ kārayet ||
दुर्दर्शो हि राजा कार्याकार्यविपर्यासम् आसन्नैः कार्यते ॥ (२६।१)
durdarśo hi rājā kāryākāryaviparyāsam āsannaiḥ kāryate ||
तस्माद् देवताश्रमपाषण्डश्रोत्रियपशुपुण्यस्थानानां बालवृद्धव्याधितव्यसन्यनाथानां स्त्रीणां च क्रमेण कार्याणि पश्येत् कार्यगौरवाद् आत्ययिकवशेन वा ॥ (२८।१)
tasmād devatāśramapāṣaṇḍaśrotriyapaśupuṇyasthānānāṃ bālavṛddhavyādhitavyasanyanāthānāṃ strīṇāṃ ca krameṇa kāryāṇi paśyet kāryagauravād ātyayikavaśena vā ||
सर्वम् आत्ययिकं कार्यं शृणुयान् नातिपातयेत् । (२९।१)
sarvam ātyayikaṃ kāryaṃ śṛṇuyān nātipātayet |
कृच्छ्रसाध्यम् अतिक्रान्तम् असाध्यं वापि जायते ॥ (२९।२)
kṛcchrasādhyam atikrāntam asādhyaṃ vāpi jāyate ||
अग्न्यगारगतः कार्यं पश्येद् वैद्यतपस्विनाम् । (३०।१)
agnyagāragataḥ kāryaṃ paśyed vaidyatapasvinām |
पुरोहिताचार्यसखः प्रत्युत्थायाभिवाद्य च ॥ (३०।२)
purohitācāryasakhaḥ pratyutthāyābhivādya ca ||
तपस्विनां तु कार्याणि त्रैविद्यैः सह कारयेत् । (३१।१)
tapasvināṃ tu kāryāṇi traividyaiḥ saha kārayet |
राज्ञो हि व्रतम् उत्थानं यज्ञः कार्यानुशासनम् । (३२।१)
rājño hi vratam utthānaṃ yajñaḥ kāryānuśāsanam |
दक्षिणा वृत्तिसाम्यं तु दीक्षा तस्याभिषेचनम् ॥ (३२।२)
dakṣiṇā vṛttisāmyaṃ tu dīkṣā tasyābhiṣecanam ||
प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम् । (३३।१)
prajāsukhe sukhaṃ rājñaḥ prajānāṃ ca hite hitam |
नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम् ॥ (३३।२)
nātmapriyaṃ hitaṃ rājñaḥ prajānāṃ tu priyaṃ hitam ||
तस्मान् नित्योत्थितो राजा कुर्याद् अर्थानुशासनम् । (३४।१)
tasmān nityotthito rājā kuryād arthānuśāsanam |
अर्थस्य मूलम् उत्थानम् अनर्थस्य विपर्ययः ॥ (३४।२)
arthasya mūlam utthānam anarthasya viparyayaḥ ||
अनुत्थाने ध्रुवो नाशः प्राप्तस्यानागतस्य च । (३५।१)
anutthāne dhruvo nāśaḥ prāptasyānāgatasya ca |
प्राप्यते फलम् उत्थानाल्लभते चार्थसम्पदम् ॥ (३५।२)
prāpyate phalam utthānāllabhate cārthasampadam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.