ArthaŚ, 1, 18
Select a line for its word-by-word analysis.
थे चोन्दुच्त् ओड़् अ प्रिन्चे इन् दिस्ड़वोउर्विनीतो राजपुत्रः कृच्छ्रवृत्तिर् असदृशे कर्मणि नियुक्तः पितरम् अनुवर्तेत अन्यत्र प्राणबाधकप्रकृतिकोपकपातकेभ्यः ॥ (१।१)
The conduct of a prince in disfavourvinīto rājaputraḥ kṛcchravṛttir asadṛśe karmaṇi niyuktaḥ pitaram anuvarteta anyatra prāṇabādhakaprakṛtikopakapātakebhyaḥ ||
पुण्ये कर्मणि नियुक्तः पुरुषम् अधिष्ठातारं याचेत् ॥ (२।१)
puṇye karmaṇi niyuktaḥ puruṣam adhiṣṭhātāraṃ yācet ||
पुरुषाधिष्ठितश्च सविशेषम् आदेशम् अनुतिष्ठेत् ॥ (३।१)
puruṣādhiṣṭhitaśca saviśeṣam ādeśam anutiṣṭhet ||
अभिरूपं च कर्मफलम् औपायनिकं च लाभं पितुर् उपनाययेत् ॥ (४।१)
abhirūpaṃ ca karmaphalam aupāyanikaṃ ca lābhaṃ pitur upanāyayet ||
तथाप्यतुष्यन्तम् अन्यस्मिन् पुत्रे दारेषु वा स्निह्यन्तम् अरण्यायापृच्छेत ॥ (५।१)
tathāpyatuṣyantam anyasmin putre dāreṣu vā snihyantam araṇyāyāpṛccheta ||
बन्धवधभयाद् वा यः सामन्तो न्यायवृत्तिर् धार्मिकः सत्यवागविसंवादकः प्रतिग्रहीता मानयिता चाभिपन्नानां तम् आश्रयेत ॥ (६।१)
bandhavadhabhayād vā yaḥ sāmanto nyāyavṛttir dhārmikaḥ satyavāgavisaṃvādakaḥ pratigrahītā mānayitā cābhipannānāṃ tam āśrayeta ||
तत्रस्थः कोशदण्डसम्पन्नः प्रवीरपुरुषकन्यासम्बन्धम् अटवीसम्बन्धं कृत्यपक्षोपग्रहं च कुर्यात् ॥ (७।१)
tatrasthaḥ kośadaṇḍasampannaḥ pravīrapuruṣakanyāsambandham aṭavīsambandhaṃ kṛtyapakṣopagrahaṃ ca kuryāt ||
एकचरः सुवर्णपाकमणिरागहेमरूप्यपण्याकरकर्मान्तान् आजीवेत् ॥ (८।१)
ekacaraḥ suvarṇapākamaṇirāgahemarūpyapaṇyākarakarmāntān ājīvet ||
पाषण्डसंघद्रव्यम् अश्रोत्रियोपभोग्यं वा देवद्रव्यम् आढ्यविधवाद्रव्यं वा गूढम् अनुप्रविश्य सार्थयानपात्राणि च मदनरसयोगेनातिसंधायापहरेत् ॥ (९।१)
pāṣaṇḍasaṃghadravyam aśrotriyopabhogyaṃ vā devadravyam āḍhyavidhavādravyaṃ vā gūḍham anupraviśya sārthayānapātrāṇi ca madanarasayogenātisaṃdhāyāpaharet ||
कारुशिल्पिकुशीलवचिकित्सकवाग्जीवनपाषण्डच्छद्मभिर् वा नष्टरूपस्तद्व्यञ्जनसखश्छिद्रेषु प्रविश्य राज्ञः शस्त्ररसाभ्यां प्रहृत्य ब्रूयात् अहम् असौ कुमारः सहभोग्यम् इदं राज्यम् एको नार्हति भोक्तुम् ये कामयन्ते मां भर्तुं तान् अहं द्विगुणेन भक्तवेतनेनोपस्थास्यामि इति । (१२।१)
kāruśilpikuśīlavacikitsakavāgjīvanapāṣaṇḍacchadmabhir vā naṣṭarūpastadvyañjanasakhaśchidreṣu praviśya rājñaḥ śastrarasābhyāṃ prahṛtya brūyāt aham asau kumāraḥ sahabhogyam idaṃ rājyam eko nārhati bhoktum ye kāmayante māṃ bhartuṃ tān ahaṃ dviguṇena bhaktavetanenopasthāsyāmi iti |
अपरुद्धं तु मुख्यपुत्रापसर्पाः प्रतिपाद्यानयेयुः माता वा प्रतिगृहीता ॥ (१२।३)
aparuddhaṃ tu mukhyaputrāpasarpāḥ pratipādyānayeyuḥ mātā vā pratigṛhītā ||
त्यक्तं गूढपुरुषाः शस्त्ररसाभ्यां हन्युः ॥ (१३।१)
tyaktaṃ gūḍhapuruṣāḥ śastrarasābhyāṃ hanyuḥ ||
अत्यक्तं तुल्यशीलाभिः स्त्रीभिः पानेन मृगयया वा प्रसञ्जयित्वा रात्राव् उपगृह्यानयेयुः ॥ (१४।१)
atyaktaṃ tulyaśīlābhiḥ strībhiḥ pānena mṛgayayā vā prasañjayitvā rātrāv upagṛhyānayeyuḥ ||
उपस्थितं च राज्येन मदूर्ध्वम् इति सान्त्वयेत् । (१५।१)
upasthitaṃ ca rājyena madūrdhvam iti sāntvayet |
एकस्थम् अथ संरुन्ध्यात् पुत्रवांस्तु प्रवासयेत् ॥ (१५।२)
ekastham atha saṃrundhyāt putravāṃstu pravāsayet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.