RRĀ, 1, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
वैद्यानां यशसेऽर्थाय व्याधितानां हिताय च । (३।१)
vaidyānāṃ yaśase'rthāya vyādhitānāṃ hitāya ca |
वादिनां कौतुकार्थाय वृद्धानां देहसिद्धये ॥ (३।२)
vādināṃ kautukārthāya vṛddhānāṃ dehasiddhaye ||
मन्त्रिणां मन्त्रसिद्ध्यर्थं विविधाश्चर्यकारणम् । (४।१)
mantriṇāṃ mantrasiddhyarthaṃ vividhāścaryakāraṇam |
पञ्चखण्डम् इदं शास्त्रं साधकानां हितप्रदम् ॥ (४।२)
pañcakhaṇḍam idaṃ śāstraṃ sādhakānāṃ hitapradam ||
रसखण्डे तु वैद्यानां व्याधितानां रसेन्द्रके । (५।१)
rasakhaṇḍe tu vaidyānāṃ vyādhitānāṃ rasendrake |
मन्त्रिणां मन्त्रखण्डे च रससिद्धिः प्रजायते । (६।१)
mantriṇāṃ mantrakhaṇḍe ca rasasiddhiḥ prajāyate |
सुतरां नास्ति संदेहः तत्तत्खण्डविलोकिनाम् ॥ (६।२)
sutarāṃ nāsti saṃdehaḥ tattatkhaṇḍavilokinām ||
हतो हन्ति जरामृत्युं मूर्छितो व्याधिघातकः । (७।१)
hato hanti jarāmṛtyuṃ mūrchito vyādhighātakaḥ |
धत्ते च खेगतिं बद्धः कोऽन्यः सूतात्कृपाकरः ॥ (७।२)
dhatte ca khegatiṃ baddhaḥ ko'nyaḥ sūtātkṛpākaraḥ ||
मोहयेद्यः परान्बद्धो जीवयेच्च मृतः परान् । (९।१)
mohayedyaḥ parānbaddho jīvayecca mṛtaḥ parān |
मूर्छितो बोधयेदन्यांस्तं सूतं को न सेवते ॥ (९।२)
mūrchito bodhayedanyāṃstaṃ sūtaṃ ko na sevate ||
आयुर्द्रविणमारोग्यं वह्निर् मेधा महद् बलम् । (१०।१)
āyurdraviṇamārogyaṃ vahnir medhā mahad balam |
मारयेज्जारितं सूतं गन्धकेनैव मूर्छयेत् । (११।१)
mārayejjāritaṃ sūtaṃ gandhakenaiva mūrchayet |
बद्धः स्याद् द्रुतिसत्वाभ्यां रसस्यैवं त्रिधा गतिः ॥ (११।२)
baddhaḥ syād drutisatvābhyāṃ rasasyaivaṃ tridhā gatiḥ ||
दोषहीनो रसो ब्रह्मा मूर्छितस्तु जनार्दनः । (१२।१)
doṣahīno raso brahmā mūrchitastu janārdanaḥ |
मारितो रुद्ररूपः स्याद्बद्धः साक्षान्महेश्वरः ॥ (१२।२)
mārito rudrarūpaḥ syādbaddhaḥ sākṣānmaheśvaraḥ ||
दर्शनाद्रसराजस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ (१३।२)
darśanādrasarājasya brahmahatyāṃ vyapohati ||
स्पर्शनान्नाशयेद्देवि गोहत्यां नात्र संशयः । (१४।१)
sparśanānnāśayeddevi gohatyāṃ nātra saṃśayaḥ |
किं पुनर्भक्षणाद्देवि प्राप्यते परमं पदम् ॥ (१४।२)
kiṃ punarbhakṣaṇāddevi prāpyate paramaṃ padam ||
अल्पमात्रोपयोगित्वाद् अरुचेर् अप्रप्सङ्गतः । (१५।१)
alpamātropayogitvād arucer aprapsaṅgataḥ |
क्षिप्रमारोग्यदायित्वाद्भेषजेभ्यो रसोऽधिकः ॥ (१५।२)
kṣipramārogyadāyitvādbheṣajebhyo raso'dhikaḥ ||
यदुक्तं शम्भुना पूर्वं रसखण्डे रसायने । (१६।१)
yaduktaṃ śambhunā pūrvaṃ rasakhaṇḍe rasāyane |
व्याधितानां हितार्थाय प्रोक्तं नागार्जुनेन यत् । (१७।१)
vyādhitānāṃ hitārthāya proktaṃ nāgārjunena yat |
उक्तं चर्पटिसिद्धेन स्वर्गवैद्यकपालिके ॥ (१७।२)
uktaṃ carpaṭisiddhena svargavaidyakapālike ||
यदुक्तं वाग्भटे तन्त्रे सुश्रुते वैद्यसागरे ॥ (१८।२)
yaduktaṃ vāgbhaṭe tantre suśrute vaidyasāgare ||
अन्यैश्च बहुभिः सिद्धैर् यद् उक्तं च विलोक्य तत् । (१९।१)
anyaiśca bahubhiḥ siddhair yad uktaṃ ca vilokya tat |
तत्र यद्यदसाध्यं स्याद्यद्यद्दुर्लभमौषधम् ॥ (१९।२)
tatra yadyadasādhyaṃ syādyadyaddurlabhamauṣadham ||
तत्तत्सर्वं परित्यज्य सारभूतं समुद्धृतम् । (२०।१)
tattatsarvaṃ parityajya sārabhūtaṃ samuddhṛtam |
क्वचिच्छास्त्रे क्रिया नास्ति क्रमसंख्या न च क्वचित् ॥ (२०।२)
kvacicchāstre kriyā nāsti kramasaṃkhyā na ca kvacit ||
मात्रा युक्तिः क्वचिन्नास्ति सम्प्रदायो न च क्वचित् । (२१।१)
mātrā yuktiḥ kvacinnāsti sampradāyo na ca kvacit |
तेन सिद्धिर्न तत्रास्ति रसे वाथ रसायने ॥ (२१।२)
tena siddhirna tatrāsti rase vātha rasāyane ||
वैद्ये वादे प्रयोगे च यस्माद्यत्नो मया कृतः । (२२।१)
vaidye vāde prayoge ca yasmādyatno mayā kṛtaḥ |
यद्यद्गुरुमुखाज्ज्ञातं स्वानुभूतं च यन्मया । (२२।२)
yadyadgurumukhājjñātaṃ svānubhūtaṃ ca yanmayā |
तत्तल्लोकहितार्थाय प्रकटीक्रियते ऽधुना ॥ (२२।३)
tattallokahitārthāya prakaṭīkriyate 'dhunā ||
श्रीमान् सूतनृपो ददाति विलसंल्लक्ष्मीं वपुः शाश्वतंस्वानां प्रीतिकरीम् अचञ्चलमनो मातेव पुंसां यथा । (२३।१)
śrīmān sūtanṛpo dadāti vilasaṃllakṣmīṃ vapuḥ śāśvataṃsvānāṃ prītikarīm acañcalamano māteva puṃsāṃ yathā |
अन्यो नास्ति शरीरनाशकगदप्रध्वंसकारी ततः कार्यं नित्यमहोत्सवैः प्रथमतः सूताद् वपुःसाधनम् ॥ (२३।२)
anyo nāsti śarīranāśakagadapradhvaṃsakārī tataḥ kāryaṃ nityamahotsavaiḥ prathamataḥ sūtād vapuḥsādhanam ||
साक्षादक्षयदायको भुवि नृणां पञ्चत्वमुच्चैः कुतो मूर्च्छां मूर्छितविग्रहो गदभृतां हन्त्युञ्चकैः प्राणिनाम् । (२४।१)
sākṣādakṣayadāyako bhuvi nṛṇāṃ pañcatvamuccaiḥ kuto mūrcchāṃ mūrchitavigraho gadabhṛtāṃ hantyuñcakaiḥ prāṇinām |
बद्धं प्राप्य सुरासुरेन्द्रचरितां तां तां गतिं प्रापयेत् । (२४।२)
baddhaṃ prāpya surāsurendracaritāṃ tāṃ tāṃ gatiṃ prāpayet |
सोऽयं पातु परोपकारचतुरः श्रीसूतराजो जगत् ॥ (२४।३)
so'yaṃ pātu paropakāracaturaḥ śrīsūtarājo jagat ||
यदन्यत्र तदत्रास्ति यदत्रास्ति न तत्क्वचित् । (२५।१)
yadanyatra tadatrāsti yadatrāsti na tatkvacit |
ततः कुर्यात् प्रयत्नेन रससंस्कारम् उत्तमम् ॥ (२५।३)
tataḥ kuryāt prayatnena rasasaṃskāram uttamam ||
अविज्ञात्या च शास्त्रार्थं प्रयोगकुशलो भिषक् । (२६।१)
avijñātyā ca śāstrārthaṃ prayogakuśalo bhiṣak |
यम एव स विज्ञेयः मर्त्यानां मृत्युरूपधृक् ॥ (२६।२)
yama eva sa vijñeyaḥ martyānāṃ mṛtyurūpadhṛk ||
रसस्य महादोषाःनागो वङ्गो मलो वह्निश्चांचल्यं च विषं गिरिः । (२७।१)
rasasya mahādoṣāḥnāgo vaṅgo malo vahniścāṃcalyaṃ ca viṣaṃ giriḥ |
असह्याग्निर्महादोषा निषिद्धाः पारदे स्थिताः ॥ (२७।२)
asahyāgnirmahādoṣā niṣiddhāḥ pārade sthitāḥ ||
जायं गण्डस्तनौ नागात्कुष्ठं वङ्गाद्रुजा मलात् । (२८।१)
jāyaṃ gaṇḍastanau nāgātkuṣṭhaṃ vaṅgādrujā malāt |
वह्नेर् दाहो बीजनाशश्चाञ्चल्यान्मरणं विषात् ॥ (२८।२)
vahner dāho bījanāśaścāñcalyānmaraṇaṃ viṣāt ||
गिरेः स्फोटो ह्यसह्याग्नेर् दोषान्मोह उपजायते । (२९।१)
gireḥ sphoṭo hyasahyāgner doṣānmoha upajāyate |
निर्दोषपारदस्य गुणाःदोषहीनो यदा सूतस्तदा मृत्युजरापहः ॥ (२९।२)
nirdoṣapāradasya guṇāḥdoṣahīno yadā sūtastadā mṛtyujarāpahaḥ ||
तस्माद्दोषविशुद्ध्यर्थं रसशुद्धिर्विधीयते ॥ (३०।२)
tasmāddoṣaviśuddhyarthaṃ rasaśuddhirvidhīyate ||
रसो ग्राह्यः सुनक्षत्रे पलानां शतमात्रकम् । (३१।१)
raso grāhyaḥ sunakṣatre palānāṃ śatamātrakam |
पञ्चाशतं पञ्चविंशद्वा द्वादशं चैकमेव वा ॥ (३१।२)
pañcāśataṃ pañcaviṃśadvā dvādaśaṃ caikameva vā ||
पलादूनं न कर्तव्यं रससंस्कारम् उत्तमम् । (३२।१)
palādūnaṃ na kartavyaṃ rasasaṃskāram uttamam |
सर्वेभ्यः सर्वसर्वेभ्यो नमस्तेऽस्तु रुद्ररूपेभ्यः ॥ (३३।२)
sarvebhyaḥ sarvasarvebhyo namaste'stu rudrarūpebhyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.