रसरत्नाकरRasaratnākara

RRĀ, 1, 1

1 of 39 · 69 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

स्वर्गापवर्गविस्फारौ भुवनस्योदये यथा । (१।१)

svargāpavargavisphārau bhuvanasyodaye yathā |

1.2१.२

भवरोगहरौ वन्दे चण्डिकाचन्द्रशेखरौ ॥ (१।२)

bhavarogaharau vande caṇḍikācandraśekharau ||

2.1२.१

रसोपरसलोहानां तैलमूलफलैः सह । (२।१)

rasoparasalohānāṃ tailamūlaphalaiḥ saha |

2.2२.२

असाध्यं प्रत्ययोपेतं कथ्यते रससाधनम् ॥ (२।२)

asādhyaṃ pratyayopetaṃ kathyate rasasādhanam ||

3.1३.१

वैद्यानां यशसेऽर्थाय व्याधितानां हिताय च । (३।१)

vaidyānāṃ yaśase'rthāya vyādhitānāṃ hitāya ca |

3.2३.२

वादिनां कौतुकार्थाय वृद्धानां देहसिद्धये ॥ (३।२)

vādināṃ kautukārthāya vṛddhānāṃ dehasiddhaye ||

4.1४.१

मन्त्रिणां मन्त्रसिद्ध्यर्थं विविधाश्चर्यकारणम् । (४।१)

mantriṇāṃ mantrasiddhyarthaṃ vividhāścaryakāraṇam |

4.2४.२

पञ्चखण्डम् इदं शास्त्रं साधकानां हितप्रदम् ॥ (४।२)

pañcakhaṇḍam idaṃ śāstraṃ sādhakānāṃ hitapradam ||

5.1५.१

रसखण्डे तु वैद्यानां व्याधितानां रसेन्द्रके । (५।१)

rasakhaṇḍe tu vaidyānāṃ vyādhitānāṃ rasendrake |

5.2५.२

वादिनां वादखण्डे च वृद्धानां च रसायने ॥ (५।२)

vādināṃ vādakhaṇḍe ca vṛddhānāṃ ca rasāyane ||

6.1६.१

मन्त्रिणां मन्त्रखण्डे च रससिद्धिः प्रजायते । (६।१)

mantriṇāṃ mantrakhaṇḍe ca rasasiddhiḥ prajāyate |

6.2६.२

सुतरां नास्ति संदेहः तत्तत्खण्डविलोकिनाम् ॥ (६।२)

sutarāṃ nāsti saṃdehaḥ tattatkhaṇḍavilokinām ||

7.1७.१

हतो हन्ति जरामृत्युं मूर्छितो व्याधिघातकः । (७।१)

hato hanti jarāmṛtyuṃ mūrchito vyādhighātakaḥ |

7.2७.२

धत्ते च खेगतिं बद्धः कोऽन्यः सूतात्कृपाकरः ॥ (७।२)

dhatte ca khegatiṃ baddhaḥ ko'nyaḥ sūtātkṛpākaraḥ ||

8.1८.१

जरामरणदारिद्र्यरोगनाशकरोमतः । (८।१)

jarāmaraṇadāridryaroganāśakaromataḥ |

8.2८.२

मूर्छितो हरते व्याधीन् नसो देहे चरन्नपि ॥ (८।२)

mūrchito harate vyādhīn naso dehe carannapi ||

9.1९.१

मोहयेद्यः परान्बद्धो जीवयेच्च मृतः परान् । (९।१)

mohayedyaḥ parānbaddho jīvayecca mṛtaḥ parān |

9.2९.२

मूर्छितो बोधयेदन्यांस्तं सूतं को न सेवते ॥ (९।२)

mūrchito bodhayedanyāṃstaṃ sūtaṃ ko na sevate ||

10.1१०.१

आयुर्द्रविणमारोग्यं वह्निर् मेधा महद् बलम् । (१०।१)

āyurdraviṇamārogyaṃ vahnir medhā mahad balam |

10.2१०.२

रूपयौवनलावण्यं रसोपासनया भवेत् ॥ (१०।२)

rūpayauvanalāvaṇyaṃ rasopāsanayā bhavet ||

11.1११.१

मारयेज्जारितं सूतं गन्धकेनैव मूर्छयेत् । (११।१)

mārayejjāritaṃ sūtaṃ gandhakenaiva mūrchayet |

11.2११.२

बद्धः स्याद् द्रुतिसत्वाभ्यां रसस्यैवं त्रिधा गतिः ॥ (११।२)

baddhaḥ syād drutisatvābhyāṃ rasasyaivaṃ tridhā gatiḥ ||

12.1१२.१

दोषहीनो रसो ब्रह्मा मूर्छितस्तु जनार्दनः । (१२।१)

doṣahīno raso brahmā mūrchitastu janārdanaḥ |

12.2१२.२

मारितो रुद्ररूपः स्याद्बद्धः साक्षान्महेश्वरः ॥ (१२।२)

mārito rudrarūpaḥ syādbaddhaḥ sākṣānmaheśvaraḥ ||

13.1१३.१

वेधको देहलोहाभ्यां सूतो देवि सदाशिवः । (१३।१)

vedhako dehalohābhyāṃ sūto devi sadāśivaḥ |

13.2१३.२

दर्शनाद्रसराजस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ (१३।२)

darśanādrasarājasya brahmahatyāṃ vyapohati ||

14.1१४.१

स्पर्शनान्नाशयेद्देवि गोहत्यां नात्र संशयः । (१४।१)

sparśanānnāśayeddevi gohatyāṃ nātra saṃśayaḥ |

14.2१४.२

किं पुनर्भक्षणाद्देवि प्राप्यते परमं पदम् ॥ (१४।२)

kiṃ punarbhakṣaṇāddevi prāpyate paramaṃ padam ||

15.1१५.१

अल्पमात्रोपयोगित्वाद् अरुचेर् अप्रप्सङ्गतः । (१५।१)

alpamātropayogitvād arucer aprapsaṅgataḥ |

15.2१५.२

क्षिप्रमारोग्यदायित्वाद्भेषजेभ्यो रसोऽधिकः ॥ (१५।२)

kṣipramārogyadāyitvādbheṣajebhyo raso'dhikaḥ ||

16.1१६.१

यदुक्तं शम्भुना पूर्वं रसखण्डे रसायने । (१६।१)

yaduktaṃ śambhunā pūrvaṃ rasakhaṇḍe rasāyane |

16.2१६.२

रसस्य वन्दनार्थे च दीपिका रसमङ्गले ॥ (१६।२)

rasasya vandanārthe ca dīpikā rasamaṅgale ||

17.1१७.१

व्याधितानां हितार्थाय प्रोक्तं नागार्जुनेन यत् । (१७।१)

vyādhitānāṃ hitārthāya proktaṃ nāgārjunena yat |

17.2१७.२

उक्तं चर्पटिसिद्धेन स्वर्गवैद्यकपालिके ॥ (१७।२)

uktaṃ carpaṭisiddhena svargavaidyakapālike ||

18.1१८.१

अनेकरसशास्त्रेषु संहितास्वागमेषु च । (१८।१)

anekarasaśāstreṣu saṃhitāsvāgameṣu ca |

18.2१८.२

यदुक्तं वाग्भटे तन्त्रे सुश्रुते वैद्यसागरे ॥ (१८।२)

yaduktaṃ vāgbhaṭe tantre suśrute vaidyasāgare ||

19.1१९.१

अन्यैश्च बहुभिः सिद्धैर् यद् उक्तं च विलोक्य तत् । (१९।१)

anyaiśca bahubhiḥ siddhair yad uktaṃ ca vilokya tat |

19.2१९.२

तत्र यद्यदसाध्यं स्याद्यद्यद्दुर्लभमौषधम् ॥ (१९।२)

tatra yadyadasādhyaṃ syādyadyaddurlabhamauṣadham ||

20.1२०.१

तत्तत्सर्वं परित्यज्य सारभूतं समुद्धृतम् । (२०।१)

tattatsarvaṃ parityajya sārabhūtaṃ samuddhṛtam |

20.2२०.२

क्वचिच्छास्त्रे क्रिया नास्ति क्रमसंख्या न च क्वचित् ॥ (२०।२)

kvacicchāstre kriyā nāsti kramasaṃkhyā na ca kvacit ||

21.1२१.१

मात्रा युक्तिः क्वचिन्नास्ति सम्प्रदायो न च क्वचित् । (२१।१)

mātrā yuktiḥ kvacinnāsti sampradāyo na ca kvacit |

21.2२१.२

तेन सिद्धिर्न तत्रास्ति रसे वाथ रसायने ॥ (२१।२)

tena siddhirna tatrāsti rase vātha rasāyane ||

22.1२२.१

वैद्ये वादे प्रयोगे च यस्माद्यत्नो मया कृतः । (२२।१)

vaidye vāde prayoge ca yasmādyatno mayā kṛtaḥ |

22.2२२.२

यद्यद्गुरुमुखाज्ज्ञातं स्वानुभूतं च यन्मया । (२२।२)

yadyadgurumukhājjñātaṃ svānubhūtaṃ ca yanmayā |

22.3२२.३

तत्तल्लोकहितार्थाय प्रकटीक्रियते ऽधुना ॥ (२२।३)

tattallokahitārthāya prakaṭīkriyate 'dhunā ||

23.1२३.१

श्रीमान् सूतनृपो ददाति विलसंल्लक्ष्मीं वपुः शाश्वतंस्वानां प्रीतिकरीम् अचञ्चलमनो मातेव पुंसां यथा । (२३।१)

śrīmān sūtanṛpo dadāti vilasaṃllakṣmīṃ vapuḥ śāśvataṃsvānāṃ prītikarīm acañcalamano māteva puṃsāṃ yathā |

23.2२३.२

अन्यो नास्ति शरीरनाशकगदप्रध्वंसकारी ततः कार्यं नित्यमहोत्सवैः प्रथमतः सूताद् वपुःसाधनम् ॥ (२३।२)

anyo nāsti śarīranāśakagadapradhvaṃsakārī tataḥ kāryaṃ nityamahotsavaiḥ prathamataḥ sūtād vapuḥsādhanam ||

24.1२४.१

साक्षादक्षयदायको भुवि नृणां पञ्चत्वमुच्चैः कुतो मूर्च्छां मूर्छितविग्रहो गदभृतां हन्त्युञ्चकैः प्राणिनाम् । (२४।१)

sākṣādakṣayadāyako bhuvi nṛṇāṃ pañcatvamuccaiḥ kuto mūrcchāṃ mūrchitavigraho gadabhṛtāṃ hantyuñcakaiḥ prāṇinām |

24.2२४.२

बद्धं प्राप्य सुरासुरेन्द्रचरितां तां तां गतिं प्रापयेत् । (२४।२)

baddhaṃ prāpya surāsurendracaritāṃ tāṃ tāṃ gatiṃ prāpayet |

24.3२४.३

सोऽयं पातु परोपकारचतुरः श्रीसूतराजो जगत् ॥ (२४।३)

so'yaṃ pātu paropakāracaturaḥ śrīsūtarājo jagat ||

25.1२५.१

यदन्यत्र तदत्रास्ति यदत्रास्ति न तत्क्वचित् । (२५।१)

yadanyatra tadatrāsti yadatrāsti na tatkvacit |

25.2२५.२

रसरत्नाकरः सोऽयं नित्यनाथेन निर्मितः । (२५।२)

rasaratnākaraḥ so'yaṃ nityanāthena nirmitaḥ |

25.3२५.३

ततः कुर्यात् प्रयत्नेन रससंस्कारम् उत्तमम् ॥ (२५।३)

tataḥ kuryāt prayatnena rasasaṃskāram uttamam ||

26.1२६.१

अविज्ञात्या च शास्त्रार्थं प्रयोगकुशलो भिषक् । (२६।१)

avijñātyā ca śāstrārthaṃ prayogakuśalo bhiṣak |

26.2२६.२

यम एव स विज्ञेयः मर्त्यानां मृत्युरूपधृक् ॥ (२६।२)

yama eva sa vijñeyaḥ martyānāṃ mṛtyurūpadhṛk ||

27.1२७.१

रसस्य महादोषाःनागो वङ्गो मलो वह्निश्चांचल्यं च विषं गिरिः । (२७।१)

rasasya mahādoṣāḥnāgo vaṅgo malo vahniścāṃcalyaṃ ca viṣaṃ giriḥ |

27.2२७.२

असह्याग्निर्महादोषा निषिद्धाः पारदे स्थिताः ॥ (२७।२)

asahyāgnirmahādoṣā niṣiddhāḥ pārade sthitāḥ ||

28.1२८.१

जायं गण्डस्तनौ नागात्कुष्ठं वङ्गाद्रुजा मलात् । (२८।१)

jāyaṃ gaṇḍastanau nāgātkuṣṭhaṃ vaṅgādrujā malāt |

28.2२८.२

वह्नेर् दाहो बीजनाशश्चाञ्चल्यान्मरणं विषात् ॥ (२८।२)

vahner dāho bījanāśaścāñcalyānmaraṇaṃ viṣāt ||

29.1२९.१

गिरेः स्फोटो ह्यसह्याग्नेर् दोषान्मोह उपजायते । (२९।१)

gireḥ sphoṭo hyasahyāgner doṣānmoha upajāyate |

29.2२९.२

निर्दोषपारदस्य गुणाःदोषहीनो यदा सूतस्तदा मृत्युजरापहः ॥ (२९।२)

nirdoṣapāradasya guṇāḥdoṣahīno yadā sūtastadā mṛtyujarāpahaḥ ||

30.1३०.१

साक्षादमृतमप्येष दोषयुक्तो रसो विषम् । (३०।१)

sākṣādamṛtamapyeṣa doṣayukto raso viṣam |

30.2३०.२

तस्माद्दोषविशुद्ध्यर्थं रसशुद्धिर्विधीयते ॥ (३०।२)

tasmāddoṣaviśuddhyarthaṃ rasaśuddhirvidhīyate ||

31.1३१.१

रसो ग्राह्यः सुनक्षत्रे पलानां शतमात्रकम् । (३१।१)

raso grāhyaḥ sunakṣatre palānāṃ śatamātrakam |

31.2३१.२

पञ्चाशतं पञ्चविंशद्वा द्वादशं चैकमेव वा ॥ (३१।२)

pañcāśataṃ pañcaviṃśadvā dvādaśaṃ caikameva vā ||

32.1३२.१

पलादूनं न कर्तव्यं रससंस्कारम् उत्तमम् । (३२।१)

palādūnaṃ na kartavyaṃ rasasaṃskāram uttamam |

32.2३२.२

अघोरेण च मन्त्रेण रससंस्कारपूजनम् ॥ (३२।२)

aghoreṇa ca mantreṇa rasasaṃskārapūjanam ||

33.1३३.१

अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । (३३।१)

aghorebhyo'tha ghorebhyo ghoraghoratarebhyaḥ |

33.2३३.२

सर्वेभ्यः सर्वसर्वेभ्यो नमस्तेऽस्तु रुद्ररूपेभ्यः ॥ (३३।२)

sarvebhyaḥ sarvasarvebhyo namaste'stu rudrarūpebhyaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

RRĀ, 1, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit