RRĀ, 1, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
हरिताल:: अशुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएसशुद्धतालमायुर्घ्नं ककमारुतमेहकृत् । (१।१)
haritāla:: aśuddha:: medic. propertiesaśuddhatālamāyurghnaṃ kakamārutamehakṛt |
हरिताल:: शोधनतालकं कणशः कृत्वा दशांशेन च टङ्कणम् । (२।१)
haritāla:: śodhanatālakaṃ kaṇaśaḥ kṛtvā daśāṃśena ca ṭaṅkaṇam |
जम्बीराणां द्रवैः क्षाल्यं काञ्जिकैः क्षालयेत् पुनः ॥ (२।२)
jambīrāṇāṃ dravaiḥ kṣālyaṃ kāñjikaiḥ kṣālayet punaḥ ||
वस्त्रैश्चतुर्गुणैर् बद्ध्वा दोलायन्त्रे दिनं पचेत् । (३।१)
vastraiścaturguṇair baddhvā dolāyantre dinaṃ pacet |
संयुक्तं चारनालेन दिनं कुष्माण्डजैः रसैः ॥ (३।२)
saṃyuktaṃ cāranālena dinaṃ kuṣmāṇḍajaiḥ rasaiḥ ||
त्रिवारं तालकं भाव्यं पिष्ट्वा मूत्रैश्च काञ्जिकैः ॥ (४।२)
trivāraṃ tālakaṃ bhāvyaṃ piṣṭvā mūtraiśca kāñjikaiḥ ||
तत्फलैर् दशभिर् देयं रुद्ध्वा पुटं च पेषयेत् । (५।१)
tatphalair daśabhir deyaṃ ruddhvā puṭaṃ ca peṣayet |
एवं द्वादशधा पाच्यं शुद्धं योगेषु योजयेत् ॥ (५।२)
evaṃ dvādaśadhā pācyaṃ śuddhaṃ yogeṣu yojayet ||
हरिताल:: शोधनतालकं पोटलीबद्धं सप्ताहं काञ्जिके पचेत् । (६।१)
haritāla:: śodhanatālakaṃ poṭalībaddhaṃ saptāhaṃ kāñjike pacet |
दोलायन्त्रेण यामैकं ततः कुष्माण्डजैः रसैः ॥ (६।२)
dolāyantreṇa yāmaikaṃ tataḥ kuṣmāṇḍajaiḥ rasaiḥ ||
एवं यन्त्रे चतुर्यामं पाच्यं शुध्यति तालकः ॥ (७।२)
evaṃ yantre caturyāmaṃ pācyaṃ śudhyati tālakaḥ ||
हरिताल:: शुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्तालको हरते रोगान् कुष्ठमृत्युज्वरापहः । (८।१)
haritāla:: śuddha:: medic. propertiestālako harate rogān kuṣṭhamṛtyujvarāpahaḥ |
मनःशिला:: अशुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएसश्मरीं मूत्रहृद्रोगमशुद्धा कुरुते शिला । (९।१)
manaḥśilā:: aśuddha:: medic. propertiesaśmarīṃ mūtrahṛdrogamaśuddhā kurute śilā |
मन्दाग्निं मलबन्धं च शुद्धा सर्वरुजापहा ॥ (९।२)
mandāgniṃ malabandhaṃ ca śuddhā sarvarujāpahā ||
मनःशिला:: शोधनअजामूत्रे त्र्यहं पाच्या दोलायन्त्रे मनःशिला । (१०।१)
manaḥśilā:: śodhanaajāmūtre tryahaṃ pācyā dolāyantre manaḥśilā |
सप्तधा तैरजापित्तैर् घर्मे भाव्यं विशुद्धये ॥ (१०।२)
saptadhā tairajāpittair gharme bhāvyaṃ viśuddhaye ||
मनःशिला:: शोधनजयन्तीभृङ्गराजोत्थरक्तागस्त्यरसैः शिला । (११।१)
manaḥśilā:: śodhanajayantībhṛṅgarājottharaktāgastyarasaiḥ śilā |
दोलायन्त्रे दिनं पाच्या यामं छागस्य मूत्रके ॥ (११।२)
dolāyantre dinaṃ pācyā yāmaṃ chāgasya mūtrake ||
रसक:: शोधननरमूत्रैश्च गोमूत्रैः सप्ताहं रसकं पचेत् । (१३।१)
rasaka:: śodhananaramūtraiśca gomūtraiḥ saptāhaṃ rasakaṃ pacet |
दोलायन्त्रेण सम्यक्तच्छुद्धं योगेषु योजयेत् ॥ (१३।२)
dolāyantreṇa samyaktacchuddhaṃ yogeṣu yojayet ||
तुत्थ:: शोधनविष्ठया मर्दयेत्खल्वे मार्जारकपोतयोः । (१४।१)
tuttha:: śodhanaviṣṭhayā mardayetkhalve mārjārakapotayoḥ |
दशांशं टङ्कणं दद्यात्पाच्यं मृद्वग्निना ततः ॥ (१४।२)
daśāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dadyātpācyaṃ mṛdvagninā tataḥ ||
पुटं दध्ना पुटं क्षौद्रैर्देयं तुत्थविशुद्धये ॥ (१५।०)
puṭaṃ dadhnā puṭaṃ kṣaudrairdeyaṃ tutthaviśuddhaye ||
विमला:: शोधनविमला त्रिविधं पाच्या रम्भातोयेन संयुता । (१६।१)
vimalā:: śodhanavimalā trividhaṃ pācyā rambhātoyena saṃyutā |
दोलायन्त्रे चतुर्यामं शुद्धिरेषा महोत्तमा । (१७।१)
dolāyantre caturyāmaṃ śuddhireṣā mahottamā |
विमल:: शोधनकर्कटीमेषशृङ्ग्युत्थद्रवैर् जम्बीरजैर् द्रवैः ॥ (१७।२)
vimala:: śodhanakarkaṭīmeṣaśṛṅgyutthadravair jambīrajair dravaiḥ ||
भावयेदातपे तीव्रे विमला शुध्यति ध्रुवम् ॥ (१८।१)
bhāvayedātape tīvre vimalā śudhyati dhruvam ||
माक्षिक:: अशुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्मन्दाग्निं बलहानिं च व्रणविष्टम्भनेत्ररुक् । (१९।१)
mākṣika:: aśuddha:: medic. propertiesmandāgniṃ balahāniṃ ca vraṇaviṣṭambhanetraruk |
कुरुते माक्षिको मृत्युम् अशुद्धो नात्र संशयः ॥ (१९।२)
kurute mākṣiko mṛtyum aśuddho nātra saṃśayaḥ ||
माक्षिक:: शोधनमाक्षिकं नरमूत्रेण क्वाथयेत् कोद्रवैर्द्रवैः । (२०।१)
mākṣika:: śodhanamākṣikaṃ naramūtreṇa kvāthayet kodravairdravaiḥ |
दोलायन्त्रे दिनं पाच्यं सूरणस्यैव मध्यगम् । (२१।१)
dolāyantre dinaṃ pācyaṃ sūraṇasyaiva madhyagam |
दिनं रम्भाद्रवैः पच्यात्तद्धृत्वा पेषयेद्घृतैः ॥ (२१।२)
dinaṃ rambhādravaiḥ pacyāttaddhṛtvā peṣayedghṛtaiḥ ||
माक्षिक:: शोधनमाक्षिकस्य त्रयो भागा भागैकं सैन्धवस्य च ॥ (२२।२)
mākṣika:: śodhanamākṣikasya trayo bhāgā bhāgaikaṃ saindhavasya ca ||
मातुलुङ्गद्रवैर्वाथ जम्बीरोत्थद्रवैः पचेत् । (२३।१)
mātuluṅgadravairvātha jambīrotthadravaiḥ pacet |
लोहपात्रे पचेत्तावद्यावत्पात्रं सुलोहितम् ॥ (२३।२)
lohapātre pacettāvadyāvatpātraṃ sulohitam ||
ताम्रवर्णमयो याति तावच्छुध्यति माक्षिकम् । (२४।१)
tāmravarṇamayo yāti tāvacchudhyati mākṣikam |
माक्षिक:: शोधनअगस्त्यपुष्पनिर्यासैः शिग्रुमूलं विघर्षयेत् ॥ (२४।२)
mākṣika:: śodhanaagastyapuṣpaniryāsaiḥ śigrumūlaṃ vigharṣayet ||
द्रवैः पाषाणभेद्याश्च पच्यादेभिश्च माक्षिकम् । (२५।१)
dravaiḥ pāṣāṇabhedyāśca pacyādebhiśca mākṣikam |
तद्वटीं चान्धमूषायां विंशद्भिर् उपलैः पचेत् ॥ (२५।२)
tadvaṭīṃ cāndhamūṣāyāṃ viṃśadbhir upalaiḥ pacet ||
पुनः पिष्ट्वाथ रुन्ध्याच्च पुटैःषड्भिर् विशुध्यति ॥ (२६।०)
punaḥ piṣṭvātha rundhyācca puṭaiḥṣaḍbhir viśudhyati ||
माक्षिक:: शोधनमेघनादपाषाणभेदी पिष्ट्वा तत्पिण्डमध्ये माक्षिकं कणशः कृत्वा निक्षिपेत् । (२७।१)
mākṣika:: śodhanameghanādapāṣāṇabhedī piṣṭvā tatpiṇḍamadhye mākṣikaṃ kaṇaśaḥ kṛtvā nikṣipet |
तद्गोलकं वस्त्रे बद्ध्वा दोलायन्त्रे कुलत्थक्वाथे दिनमेकं पचेत् । (२७।२)
tadgolakaṃ vastre baddhvā dolāyantre kulatthakvāthe dinamekaṃ pacet |
एतच्छुद्धलोहानां युक्तस्थाने मारणे योज्यम् ॥ (२७।३)
etacchuddhalohānāṃ yuktasthāne māraṇe yojyam ||
माक्षिक:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्भङ्गे सुवर्णसंकाशो ऽन्तः कृष्णो बहिश्छविः । (२८।१)
mākṣika:: parīkṣā:: good qualitybhaṅge suvarṇasaṃkāśo 'ntaḥ kṛṣṇo bahiśchaviḥ |
बृहद्वर्णं इति ख्यातो माक्षिकः श्रेष्ठ उच्यते ॥ (२८।२)
bṛhadvarṇaṃ iti khyāto mākṣikaḥ śreṣṭha ucyate ||
व्यापयत्यङ्गम् अङ्गानि तैलबिन्दुरिवाम्भसि । (२९।१)
vyāpayatyaṅgam aṅgāni tailabindurivāmbhasi |
चोरल्:: मारणप्रवालानां स्त्रीदुग्धेन भावना पश्चाद्धण्डिकामध्ये स्थापयित्वा निरुध्योपरि शरावकं दत्त्वा लेपयेत् । (३१।१)
coral:: māraṇapravālānāṃ strīdugdhena bhāvanā paścāddhaṇḍikāmadhye sthāpayitvā nirudhyopari śarāvakaṃ dattvā lepayet |
वह्निसंदीपनं कृत्वा प्रहरद्वयेन विद्रुमं म्रियते ॥ (३१।२)
vahnisaṃdīpanaṃ kṛtvā praharadvayena vidrumaṃ mriyate ||
उपरस (?):: मारणकुलत्थस्य पचेद्द्रोणे वारिद्रोणेन बुद्धिमान् । (३२।१)
uparasa (?):: māraṇakulatthasya paceddroṇe vāridroṇena buddhimān |
आतपे त्रिदिनं शुष्कं क्वाथसिक्तं पुनः पुनः । (३३।१)
ātape tridinaṃ śuṣkaṃ kvāthasiktaṃ punaḥ punaḥ |
आतपे त्रिदिनं भाव्यं चूर्णितं मृत्युम् आप्नुयात् ॥ (३४।०)
ātape tridinaṃ bhāvyaṃ cūrṇitaṃ mṛtyum āpnuyāt ||
शङ्खं नीलाञ्जनं चैव पूर्ववच्छोधयेद्दिनम् । (३५।१)
śaṅkhaṃ nīlāñjanaṃ caiva pūrvavacchodhayeddinam |
शिलाजतु:: शोधनगोमूत्रैस्त्रिफलाक्वाथैर् भृङ्गराजद्रवैर् जतुम् ॥ (३५।२)
śilājatu:: śodhanagomūtraistriphalākvāthair bhṛṅgarājadravair jatum ||
मर्दयेदायसे पात्रे दिनाच्छुद्धिः शिलाजतोः । (३६।१)
mardayedāyase pātre dinācchuddhiḥ śilājatoḥ |
दरद:: शोधनमेषीक्षीरेण दरदमम्लवर्गैश्च भावितम् ॥ (३६।२)
darada:: śodhanameṣīkṣīreṇa daradamamlavargaiśca bhāvitam ||
सप्तवारं प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम् । (३७।१)
saptavāraṃ prayatnena śuddhimāyāti niścitam |
उपरस:: शोधनसूर्यावर्तं वज्रकन्दं कदली देवदालिका ॥ (३७।२)
uparasa:: śodhanasūryāvartaṃ vajrakandaṃ kadalī devadālikā ||
पृथग्भाव्यं विधानेन शुद्धिं यान्ति दिने दिने ॥ (४०।२)
pṛthagbhāvyaṃ vidhānena śuddhiṃ yānti dine dine ||
ततः पश्चात्तु तद्द्रावैर्दोलायन्त्रे दिनं सुधीः । (४१।१)
tataḥ paścāttu taddrāvairdolāyantre dinaṃ sudhīḥ |
शुध्यन्ते नात्र सन्देहः सर्वेषु परमा अमी ॥ (४१।२)
śudhyante nātra sandehaḥ sarveṣu paramā amī ||
मुञ्चन्ति द्रुतसत्त्वांश्च मतं साधारणं स्मृतम् ॥ (४२।०)
muñcanti drutasattvāṃśca mataṃ sādhāraṇaṃ smṛtam ||
?:: सत्त्वपातनगुग्गुलुं टङ्कणं लाक्षा मज्जा सर्जरसं पुनः । (४३।१)
?:: sattvapātanagugguluṃ ṭaṅkaṇaṃ lākṣā majjā sarjarasaṃ punaḥ |
ऊर्णा गुञ्जा क्षेत्रमीनम् अस्थीनि शशकस्य च ॥ (४३।२)
ūrṇā guñjā kṣetramīnam asthīni śaśakasya ca ||
गुडमध्वाज्यपिण्याकं तुत्थं पेष्यमजाजलैः । (४४।१)
guḍamadhvājyapiṇyākaṃ tutthaṃ peṣyamajājalaiḥ |
सर्वं तुल्यं च धान्याभ्रं भूनागं मृत्तिकापि च ॥ (४४।२)
sarvaṃ tulyaṃ ca dhānyābhraṃ bhūnāgaṃ mṛttikāpi ca ||
मेलयेन्माहिषैः पच्याद्दध्यादिगोमयान्तिकैः ॥ (४५।२)
melayenmāhiṣaiḥ pacyāddadhyādigomayāntikaiḥ ||
दृढं मर्द्यं वटीं कुर्यात्कर्षमात्रं तु शोषयेत् । (४६।१)
dṛḍhaṃ mardyaṃ vaṭīṃ kuryātkarṣamātraṃ tu śoṣayet |
कोष्ठीयन्त्रे धमेद्गाढम् अङ्गारैश्च चिरोद्भवैः ॥ (४६।२)
koṣṭhīyantre dhamedgāḍham aṅgāraiśca cirodbhavaiḥ ||
त्रिवारं धमनाद् एव सत्त्वं पतति निर्मलम् । (४७।१)
trivāraṃ dhamanād eva sattvaṃ patati nirmalam |
असाध्यान् मोचयेत् सत्त्वान् मृत्तिकादेश्च का कथा ॥ (४७।२)
asādhyān mocayet sattvān mṛttikādeśca kā kathā ||
हरिताल:: सत्त्वपातनलाक्षा आज्यं तिलाः शिग्रुः टंकणं लवणं गुडम् । (४८।१)
haritāla:: sattvapātanalākṣā ājyaṃ tilāḥ śigruḥ ṭaṃkaṇaṃ lavaṇaṃ guḍam |
तालकार्धेन संयोज्य छिद्रमूषां निरोधयेत् ॥ (४८।२)
tālakārdhena saṃyojya chidramūṣāṃ nirodhayet ||
पुटे पातालयन्त्रेण सत्वं पतति निश्चितम् । (४९।१)
puṭe pātālayantreṇa satvaṃ patati niścitam |
??चाङ्गेरी चणकाम्लं च मातुलुङ्गाम्लवेतसम् । (४९।२)
??cāṅgerī caṇakāmlaṃ ca mātuluṅgāmlavetasam |
चिञ्चा नारङ्गं जम्बीरनम्ण वर्ग इति स्मृतम् । (४९।३)
ciñcā nāraṅgaṃ jambīranamṇa varga iti smṛtam |
हरिताल:: सत्त्वपातनतालकं चूर्णयित्वा तु छागीक्षीरेण भावयेत् ॥ (४९।४)
haritāla:: sattvapātanatālakaṃ cūrṇayitvā tu chāgīkṣīreṇa bhāvayet ||
वारत्रयं ततो विद्धिमूलं पिष्ट्वा तु मिश्रितम् । (५०।१)
vāratrayaṃ tato viddhimūlaṃ piṣṭvā tu miśritam |
कृत्वा च गुडकं शुष्कं सत्वं ग्राह्यं च पूर्ववत् ॥ (५०।२)
kṛtvā ca guḍakaṃ śuṣkaṃ satvaṃ grāhyaṃ ca pūrvavat ||
हरिताल:: सत्त्वपातनतालकं मर्दयेद्दुग्धैः सर्पाक्षीं वाथ मूलकैः । (५१।१)
haritāla:: sattvapātanatālakaṃ mardayeddugdhaiḥ sarpākṣīṃ vātha mūlakaiḥ |
पूर्ववद्ग्राहयेत् सत्त्वं छिद्रमूषां निरुध्य च ॥ (५१।२)
pūrvavadgrāhayet sattvaṃ chidramūṣāṃ nirudhya ca ||
मनःशिला:: सत्त्वपातनतालवच्च शिलासत्वं ग्राह्यं तैरेव चौषधैः । (५२।१)
manaḥśilā:: sattvapātanatālavacca śilāsatvaṃ grāhyaṃ taireva cauṣadhaiḥ |
तुल्येन टंकणेनैव ध्मातं सत्त्वं चतुर्थकम् ॥ (५२।२)
tulyena ṭaṃkaṇenaiva dhmātaṃ sattvaṃ caturthakam ||
माक्षिक:: सत्त्वपातनगोक्षीरैश्च तुत्थक्षीरैर्भाव्यमेरण्डतैलकैः । (५३।१)
mākṣika:: sattvapātanagokṣīraiśca tutthakṣīrairbhāvyameraṇḍatailakaiḥ |
अभ्रवद्धमने सत्वं सम्यगस्याप्ययं विधिः । (५४।१)
abhravaddhamane satvaṃ samyagasyāpyayaṃ vidhiḥ |
माक्षिक (?):: सत्त्वपातनजयन्ती त्रिफलाचूर्णं हरिद्रागुडटङ्कणम् ॥ (५४।२)
mākṣika (?):: sattvapātanajayantī triphalācūrṇaṃ haridrāguḍaṭaṅkaṇam ||
पादांशं टङ्कणस्येदं पिष्ट्वा मूषां विलेपयेत् । (५५।१)
pādāṃśaṃ ṭaṅkaṇasyedaṃ piṣṭvā mūṣāṃ vilepayet |
नालिकां सम्पुटे बद्ध्वा शोषयेदातपे खरे ॥ (५५।२)
nālikāṃ sampuṭe baddhvā śoṣayedātape khare ||
ग्राह्यं पातालयन्त्रे च सत्वं ध्मातं पुटेन च ॥ (५६।०)
grāhyaṃ pātālayantre ca satvaṃ dhmātaṃ puṭena ca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.