RRĀ, 3, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
येन सृष्टं विदा चिदात्मस्वमरुत्तेजोजलोर्वीगणाः सत्संविच्छिवशक्तिभैरवकलाः श्रीकण्ठपञ्चाननः । (१।१)
yena sṛṣṭaṃ vidā cidātmasvamaruttejojalorvīgaṇāḥ satsaṃvicchivaśaktibhairavakalāḥ śrīkaṇṭhapañcānanaḥ |
ईशो रुद्रमुरारिधातृविबुधाश् चन्द्रार्कतारागणाः सो ऽयं पातु चराचरं जगदिदं निर्नामनामाधिपः ॥ (१।२)
īśo rudramurāridhātṛvibudhāś candrārkatārāgaṇāḥ so 'yaṃ pātu carācaraṃ jagadidaṃ nirnāmanāmādhipaḥ ||
सूते सूतवरो वरं च कनकं शब्दात्परं स्पर्शनाद्धूमाद्विध्यति तत्क्षणाद् अघहरं संख्यां सखर्वांशतः । (२।१)
sūte sūtavaro varaṃ ca kanakaṃ śabdātparaṃ sparśanāddhūmādvidhyati tatkṣaṇād aghaharaṃ saṃkhyāṃ sakharvāṃśataḥ |
संख्याम् अर्बुदकोटिलक्षमयुतं युक्त्या सहस्रं शतं दत्ते खेगतिमक्षयं शिवपदं तस्मै परस्मै नमः ॥ (२।२)
saṃkhyām arbudakoṭilakṣamayutaṃ yuktyā sahasraṃ śataṃ datte khegatimakṣayaṃ śivapadaṃ tasmai parasmai namaḥ ||
नत्वा श्रीपार्वतीं देवीं भैरवं सिद्धसंततिम् । (३।१)
natvā śrīpārvatīṃ devīṃ bhairavaṃ siddhasaṃtatim |
रसनामानिशिवबीजः सूतराजः पारदश्च रसेन्द्रकः । (४।१)
rasanāmāniśivabījaḥ sūtarājaḥ pāradaśca rasendrakaḥ |
दत्ते शिवपदं सिद्धिं साधकानां महोत्तमाम् । (५।१)
datte śivapadaṃ siddhiṃ sādhakānāṃ mahottamām |
मेर्चुर्य्:: निरुक्तियतः परशिवात्सूतस्तेन सूतः स चोदितः । (६।१)
mercury:: niruktiyataḥ paraśivātsūtastena sūtaḥ sa coditaḥ |
संसारस्य परं पारं दत्तेऽसौ पारदः स्मृतः ॥ (६।२)
saṃsārasya paraṃ pāraṃ datte'sau pāradaḥ smṛtaḥ ||
रसेन्द्रस् तेन विख्यातो द्रवत्वाच्च रसः स्मृतः ॥ (७।२)
rasendras tena vikhyāto dravatvācca rasaḥ smṛtaḥ ||
सिद्धैः शिवमुखात् प्राप्तं तेषां सिद्धिस्तु साधनात् । (९।१)
siddhaiḥ śivamukhāt prāptaṃ teṣāṃ siddhistu sādhanāt |
सम्प्रदायक्रमो युक्तिस्तैः स्वशास्त्रेषु गोपिता ॥ (९।२)
sampradāyakramo yuktistaiḥ svaśāstreṣu gopitā ||
मयापि तन्मुखात्प्राप्तं साधितं बहुधा ततः । (१०।१)
mayāpi tanmukhātprāptaṃ sādhitaṃ bahudhā tataḥ |
रसशास्त्राणि सर्वाणि समालोक्य यथाक्रमम् ॥ (१०।२)
rasaśāstrāṇi sarvāṇi samālokya yathākramam ||
न क्रमेण विना शास्त्रं न शास्त्रेण विना क्रमः ॥ (११।२)
na krameṇa vinā śāstraṃ na śāstreṇa vinā kramaḥ ||
शास्त्रं क्रमयुतं ज्ञात्वा यः करोति स सिद्धिभाक् । (१२।१)
śāstraṃ kramayutaṃ jñātvā yaḥ karoti sa siddhibhāk |
आचार्यआचार्यो ज्ञानवान्दक्षो रसशास्त्रविशारदः ॥ (१२।२)
ācāryaācāryo jñānavāndakṣo rasaśāstraviśāradaḥ ||
मन्त्रसिद्धो महावीरो निश्चलः शिववत्सलः । (१३।१)
mantrasiddho mahāvīro niścalaḥ śivavatsalaḥ |
एवं लक्षणसंयुक्तो रसविद्यागुरुर् भवेत् ॥ (१४।२)
evaṃ lakṣaṇasaṃyukto rasavidyāgurur bhavet ||
शिष्यगुरुभक्ताः सदाचाराः सत्यवन्तो दृढव्रताः । (१५।१)
śiṣyagurubhaktāḥ sadācārāḥ satyavanto dṛḍhavratāḥ |
निरालसाः स्वधर्मज्ञाः सदाज्ञापरिपालकाः ॥ (१५।२)
nirālasāḥ svadharmajñāḥ sadājñāparipālakāḥ ||
दम्भमात्सर्यनिर्मुक्ताः कुलाचारेषु दीक्षिताः । (१६।१)
dambhamātsaryanirmuktāḥ kulācāreṣu dīkṣitāḥ |
अत्यन्तसाधकाः शान्ता मन्त्राराधनतत्पराः ॥ (१६।२)
atyantasādhakāḥ śāntā mantrārādhanatatparāḥ ||
इत्येवं लक्षणैर्युक्ताः शिष्याः स्यू रससिद्धये । (१७।१)
ityevaṃ lakṣaṇairyuktāḥ śiṣyāḥ syū rasasiddhaye |
अनुचराःसहायाः सोद्यमाः सर्वे यथा शिष्यास्ततोऽधिकाः ॥ (१७।२)
anucarāḥsahāyāḥ sodyamāḥ sarve yathā śiṣyāstato'dhikāḥ ||
कुलीनाः स्वामिभक्ताश्च कर्तव्या रसकर्मणि । (१८।१)
kulīnāḥ svāmibhaktāśca kartavyā rasakarmaṇi |
बद् अल्छेमिस्त्स्नास्तिका ये दुराचाराश्चुम्बका गुरुतल्पगाः ॥ (१८।२)
bad alchemistsnāstikā ye durācārāścumbakā gurutalpagāḥ ||
विद्यां गृहीतुमिच्छन्ति चौर्येण च बलाच्छलात् । (१९।१)
vidyāṃ gṛhītumicchanti cauryeṇa ca balācchalāt |
न तेषां सिध्यते किंचिन्मणिमन्त्रौषधादिकम् ॥ (१९।२)
na teṣāṃ sidhyate kiṃcinmaṇimantrauṣadhādikam ||
कुर्वन्ति यदि मोहेन नाशयन्ति स्वकं धनम् । (२०।१)
kurvanti yadi mohena nāśayanti svakaṃ dhanam |
तस्माद् भक्तिबलादेव संतुष्यति यथा गुरुः । (२१।१)
tasmād bhaktibalādeva saṃtuṣyati yathā guruḥ |
तथा शिष्येण सा ग्राह्या रसविद्यात्मसिद्धये ॥ (२१।२)
tathā śiṣyeṇa sā grāhyā rasavidyātmasiddhaye ||
रसशालाआतङ्करहिते देशे धर्मराज्ये मनोरमे ॥ (२२।२)
rasaśālāātaṅkarahite deśe dharmarājye manorame ||
तत्र शाला प्रकर्तव्या सुविस्तीर्णा मनोरमा ॥ (२४।२)
tatra śālā prakartavyā suvistīrṇā manoramā ||
सम्यग्वातायनोपेता दिव्यचित्रैर्विचित्रिता । (२५।१)
samyagvātāyanopetā divyacitrairvicitritā |
रसमण्डपतत्समीपे समे दीर्घे कर्तव्यं रसमण्डपम् ॥ (२५।२)
rasamaṇḍapatatsamīpe same dīrghe kartavyaṃ rasamaṇḍapam ||
ध्वजछत्त्रवितानाढ्यं पुष्पमालाविलम्बितम् ॥ (२६।२)
dhvajachattravitānāḍhyaṃ puṣpamālāvilambitam ||
भूः समा तत्र कर्तव्या सुदृढा दर्पणोपमा ॥ (२७।२)
bhūḥ samā tatra kartavyā sudṛḍhā darpaṇopamā ||
तन्मध्ये वेदिका रम्या कर्तव्या लक्षणान्विता । (२८।१)
tanmadhye vedikā ramyā kartavyā lakṣaṇānvitā |
रसलिङ्गनिष्कत्रयं हेमपत्त्रं रसेन्द्रो नवनिष्ककम् ॥ (२८।२)
rasaliṅganiṣkatrayaṃ hemapattraṃ rasendro navaniṣkakam ||
अम्लेन मर्दयेद्यामं तेन लिङ्गं तु कारयेत् । (२९।१)
amlena mardayedyāmaṃ tena liṅgaṃ tu kārayet |
दोलायन्त्रे सारनाले जम्बीरस्थं दिनं पचेत् ॥ (२९।२)
dolāyantre sāranāle jambīrasthaṃ dinaṃ pacet ||
रसलिङ्ग:: wओर्स्हिप्तल्लिङ्गं पूजयेत्तत्र सुशुभैर् उपचारकैः । (३०।१)
rasaliṅga:: worshiptalliṅgaṃ pūjayettatra suśubhair upacārakaiḥ |
लिङ्गकोटिसहस्रस्य यत्फलं सम्यगर्चनात् ॥ (३०।२)
liṅgakoṭisahasrasya yatphalaṃ samyagarcanāt ||
तत्फलं कोटिगुणितं रसलिङ्गार्चनाद् भवेत् । (३१।१)
tatphalaṃ koṭiguṇitaṃ rasaliṅgārcanād bhavet |
तत्क्षणाद्विलयं यान्ति रसलिङ्गस्य दर्शनात् । (३२।१)
tatkṣaṇādvilayaṃ yānti rasaliṅgasya darśanāt |
स्पर्शनात्प्राप्यते मुक्तिरिति सत्यं शिवोदितम् । (३२।२)
sparśanātprāpyate muktiriti satyaṃ śivoditam |
वाङ्मायां श्रीमद्घोरेण मन्त्रराजेन वार्चयेत् ॥ (३२।३)
vāṅmāyāṃ śrīmadghoreṇa mantrarājena vārcayet ||
अष्टादशभुजं शुभ्रं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् ॥ (३३।०)
aṣṭādaśabhujaṃ śubhraṃ pañcavaktraṃ trilocanam ||
प्रेतारूढं नीलकण्ठं रसलिङ्गं विचिन्तयेत् । (३४।१)
pretārūḍhaṃ nīlakaṇṭhaṃ rasaliṅgaṃ vicintayet |
तस्योत्सङ्गे महादेवीम् एकवक्त्रां चतुर्भुजाम् ॥ (३४।२)
tasyotsaṅge mahādevīm ekavaktrāṃ caturbhujām ||
अक्षमालाङ्कुशं दक्षे वामे पाशाभयं शुभम् । (३५।१)
akṣamālāṅkuśaṃ dakṣe vāme pāśābhayaṃ śubham |
दधन्तीं तप्तहेमाभां पीतवस्त्रां विचिन्तयेत् ॥ (३५।२)
dadhantīṃ taptahemābhāṃ pītavastrāṃ vicintayet ||
यै नमो द्वादशैतेषां कामविद्या रसाङ्कुशा ॥ (३६।२)
yai namo dvādaśaiteṣāṃ kāmavidyā rasāṅkuśā ||
नन्दिभृङ्गिमहाकालान्पूजयेत् पूर्वदिक्क्रमात् ॥ (३७।२)
nandibhṛṅgimahākālānpūjayet pūrvadikkramāt ||
पूजयेन्नाममन्त्रैस्तु प्रणवादिनमोऽन्तकैः । (३८।१)
pūjayennāmamantraistu praṇavādinamo'ntakaiḥ |
एवं नित्यार्चनं तत्र कर्तव्यं रससिद्धये ॥ (३८।२)
evaṃ nityārcanaṃ tatra kartavyaṃ rasasiddhaye ||
रसदीक्षारसदीक्षा शिवेनोक्ता दातव्या साधकाय वै । (३९।१)
rasadīkṣārasadīkṣā śivenoktā dātavyā sādhakāya vai |
सुमुहूर्ते सुनक्षत्रे चन्द्रताराबलान्विते । (४०।१)
sumuhūrte sunakṣatre candratārābalānvite |
स्थापयेद् रसलिङ्गाग्रे दिव्यवस्त्रेण वेष्टितम् । (४१।१)
sthāpayed rasaliṅgāgre divyavastreṇa veṣṭitam |
गन्धपुष्पाक्षतधूपदीपैर् नैवेद्यतो ऽर्चयेत् ॥ (४१।२)
gandhapuṣpākṣatadhūpadīpair naivedyato 'rcayet ||
पूजान्ते हवनं कुर्याद्योनिकुण्डे सुलक्षणे । (४२।१)
pūjānte havanaṃ kuryādyonikuṇḍe sulakṣaṇe |
तिलाज्यैः पायसैः पुष्पैरष्टाधिकशतैः पृथक् ॥ (४२।२)
tilājyaiḥ pāyasaiḥ puṣpairaṣṭādhikaśataiḥ pṛthak ||
काकिनी (देड़्।)यस्याः संकुचिताः केशाः श्यामा या पद्मलोचना । (४४।१)
kākinī (def.)yasyāḥ saṃkucitāḥ keśāḥ śyāmā yā padmalocanā |
कृष्णपक्षे पुष्पवती सा नारी काकिनी स्मृता ॥ (४६।२)
kṛṣṇapakṣe puṣpavatī sā nārī kākinī smṛtā ||
काकिणी:: सुब्स्तितुतेतदभावे सुरूपा तु या काचित् तरुणाङ्गना ॥ (४७।२)
kākiṇī:: substitutetadabhāve surūpā tu yā kācit taruṇāṅganā ||
तस्या देयं त्रिसप्ताहं गन्धकं घृतसंयुतम् । (४८।१)
tasyā deyaṃ trisaptāhaṃ gandhakaṃ ghṛtasaṃyutam |
कर्षैकैकं प्रभाते तु सा भवेत्काकिनीसमा ॥ (४८।२)
karṣaikaikaṃ prabhāte tu sā bhavetkākinīsamā ||
रसदीक्षा (चोन्त्।)एवं शक्तियुतो यो ऽसौ दीक्षयेत्तं गुरूत्तमः । (४९।१)
rasadīkṣā (cont.)evaṃ śaktiyuto yo 'sau dīkṣayettaṃ gurūttamaḥ |
अघोरमङ्कुशीं विद्यां दद्याच्छिष्याय सद्गुरुः । (५०।१)
aghoramaṅkuśīṃ vidyāṃ dadyācchiṣyāya sadguruḥ |
यथाशक्त्याथ शिष्येण दातव्या गुरुदक्षिणा ॥ (५०।२)
yathāśaktyātha śiṣyeṇa dātavyā gurudakṣiṇā ||
अथाज्ञया गुरोर्मन्त्रं लक्षं लक्षं पृथग्जपेत् । (५१।१)
athājñayā gurormantraṃ lakṣaṃ lakṣaṃ pṛthagjapet |
दशांशेन हुनेत् कुण्डे त्रिकोणे हस्तमात्रके ॥ (५१।२)
daśāṃśena hunet kuṇḍe trikoṇe hastamātrake ||
कमलं चतुरस्रं च चतुर्द्वारैः सुशोभितम् । (५२।१)
kamalaṃ caturasraṃ ca caturdvāraiḥ suśobhitam |
जातिपुष्पं त्रिमध्वक्तं पूर्णान्ते कन्यकार्चनम् । (५२।२)
jātipuṣpaṃ trimadhvaktaṃ pūrṇānte kanyakārcanam |
कृत्वाथ प्रविशेच्छालां शुभां लिप्तां सुवेदिकाम् ॥ (५२।३)
kṛtvātha praviśecchālāṃ śubhāṃ liptāṃ suvedikām ||
षट्कोणं मण्डलं तत्र सिन्दूरेण द्विहस्तकम् । (५३।१)
ṣaṭkoṇaṃ maṇḍalaṃ tatra sindūreṇa dvihastakam |
वेदिकायां लिखेत्सम्यक् तद्बहिश्चाष्टपत्त्रकम् ॥ (५३।२)
vedikāyāṃ likhetsamyak tadbahiścāṣṭapattrakam ||
कर्णिकायां न्यसेत्खल्वं लोहजं स्वर्णरेखितम् ॥ (५४।२)
karṇikāyāṃ nyasetkhalvaṃ lohajaṃ svarṇarekhitam ||
पञ्चाशत्पञ्चविंशं वा पूजयेद् रसलिङ्गवत् ॥ (५५।२)
pañcāśatpañcaviṃśaṃ vā pūjayed rasaliṅgavat ||
भूनागं शक्तयश्चैताः षट्सु पत्त्रेषु पूजयेत् ॥ (५६।२)
bhūnāgaṃ śaktayaścaitāḥ ṣaṭsu pattreṣu pūjayet ||
उपरसाःगन्धतालककासीसशिलाकङ्कुष्ठभूखगम् । (५७।१)
uparasāḥgandhatālakakāsīsaśilākaṅkuṣṭhabhūkhagam |
उपरस:: wओर्स्हिप्पूज्या अष्टदलेष्वेते पूर्वादीशान्तगाः क्रमात् । (५८।१)
uparasa:: worshippūjyā aṣṭadaleṣvete pūrvādīśāntagāḥ kramāt |
महारसाःरसकं विमला ताप्यं चपला तुत्थमञ्जनम् ॥ (५८।२)
mahārasāḥrasakaṃ vimalā tāpyaṃ capalā tutthamañjanam ||
हिङ्गुलं सस्यकं चैव ख्याता एते महारसाः । (५९।१)
hiṅgulaṃ sasyakaṃ caiva khyātā ete mahārasāḥ |
पूर्वादीशानपर्यन्तं पत्त्राग्रेषु प्रपूजयेत् ॥ (५९।२)
pūrvādīśānaparyantaṃ pattrāgreṣu prapūjayet ||
पूर्वद्वारे स्वर्णरौप्ये दक्षिणे ताम्रसीसके । (६०।१)
pūrvadvāre svarṇaraupye dakṣiṇe tāmrasīsake |
पश्चिमे वङ्गकान्तौ च उत्तरे तीक्ष्णमुण्डके ॥ (६०।२)
paścime vaṅgakāntau ca uttare tīkṣṇamuṇḍake ||
औस्स्तत्तुन्ग् देस् अल्छेमिस्तेन्विडकाञ्जिकयन्त्राणि क्षारमृल्लवणानि च ॥ (६१।२)
Ausstattung des Alchemistenviḍakāñjikayantrāṇi kṣāramṛllavaṇāni ca ||
भस्त्रिका दंशकान् एका शिला खल्वोऽप्युदूखलम् ॥ (६२।२)
bhastrikā daṃśakān ekā śilā khalvo'pyudūkhalam ||
मृत्काष्ठताम्रलोहाद्यपात्राणि विविधानि च ॥ (६३।२)
mṛtkāṣṭhatāmralohādyapātrāṇi vividhāni ca ||
दिव्यौषधानि वर्गाश्च रञ्जकं स्नेहनानि च । (६४।१)
divyauṣadhāni vargāśca rañjakaṃ snehanāni ca |
एतानि द्वारबाह्ये तु मूलमन्त्रेण पूजयेत् ॥ (६४।२)
etāni dvārabāhye tu mūlamantreṇa pūjayet ||
वाङ्मायां हें ततः क्ष्में च क्ष्मश्च पञ्चाक्षरो मनुः । (६५।१)
vāṅmāyāṃ heṃ tataḥ kṣmeṃ ca kṣmaśca pañcākṣaro manuḥ |
रससिद्धस्सर्वेषां रससिद्धानां नामानि कीर्तयेत्तदा । (६६।१)
rasasiddhassarveṣāṃ rasasiddhānāṃ nāmāni kīrtayettadā |
व्यालाचार्यश्चन्द्रसेनः सुबुद्धिर्नरवाहनः ॥ (६६।२)
vyālācāryaścandrasenaḥ subuddhirnaravāhanaḥ ||
इन्द्रद्युम्नश्च माण्डव्यश्चर्पटिः शूरसेनकः ॥ (६७।२)
indradyumnaśca māṇḍavyaścarpaṭiḥ śūrasenakaḥ ||
कामली तात्त्विकः शम्भुर्लोको लम्पटशारदौ ॥ (६८।२)
kāmalī tāttvikaḥ śambhurloko lampaṭaśāradau ||
बाणासुरो मुनिश्रेष्ठो गोविन्दः कपिलो बलिः । (६९।१)
bāṇāsuro muniśreṣṭho govindaḥ kapilo baliḥ |
एते सर्वे तु भूपेन्द्रा रससिद्धा महाबलाः ॥ (६९।२)
ete sarve tu bhūpendrā rasasiddhā mahābalāḥ ||
वन्द्याः पूज्याः प्रयत्नेन ततः कुर्याद्रसायनम् । (७१।१)
vandyāḥ pūjyāḥ prayatnena tataḥ kuryādrasāyanam |
हर्षयेद् द्विजदेवांश्च तर्पयेदिष्टदेवताम् ॥ (७१।२)
harṣayed dvijadevāṃśca tarpayediṣṭadevatām ||
तर्पयेत्पूजयेद् भक्त्या निजशक्त्यनुसारतः ॥ (७२।२)
tarpayetpūjayed bhaktyā nijaśaktyanusārataḥ ||
इत्येवं सर्वसम्भारयुक्तं कुर्याद्रसोत्सवम् । (७३।१)
ityevaṃ sarvasambhārayuktaṃ kuryādrasotsavam |
सर्वविघ्नप्रशान्त्यर्थं सर्वेप्सितफलप्रदम् ॥ (७३।२)
sarvavighnapraśāntyarthaṃ sarvepsitaphalapradam ||
अन्यथा चेद्विमूढात्मा मन्त्रदीक्षाक्रमं विना । (७४।१)
anyathā cedvimūḍhātmā mantradīkṣākramaṃ vinā |
कर्तुमिच्छति सूतस्य साधनं गुरुवर्जितः ॥ (७४।२)
kartumicchati sūtasya sādhanaṃ guruvarjitaḥ ||
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन शास्त्रोक्तां कारयेत् क्रियाम् ॥ (७५।२)
tasmāt sarvaprayatnena śāstroktāṃ kārayet kriyām ||
सम्यक्साधनसोद्यमा गुरुयुता राजाज्ञयालंकृता नानाकर्मणि कोविदा रसपरास्त्वाढ्या जनैश्चार्थिताः । (७६।१)
samyaksādhanasodyamā guruyutā rājājñayālaṃkṛtā nānākarmaṇi kovidā rasaparāstvāḍhyā janaiścārthitāḥ |
मात्रायन्त्रसुपाककर्मकुशलाः सर्वौषधीकोविदास्तेषां सिध्यति नान्यथा विधिबलात् श्री पारदः पारदः ॥ (७६।२)
mātrāyantrasupākakarmakuśalāḥ sarvauṣadhīkovidāsteṣāṃ sidhyati nānyathā vidhibalāt śrī pāradaḥ pāradaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.