RRĀ, 3, 18
Select a line for its word-by-word analysis.
द्रुतिरिह परिपाच्या जारयेत् पारदेन्द्रे मुनिगणितम् अथासौ सारितः कोटिवेधी । (१।१)
drutiriha paripācyā jārayet pāradendre munigaṇitam athāsau sāritaḥ koṭivedhī |
अथ पविकृतबीजं रत्नगर्भं द्रुतं वा चरति यदि रसेन्द्रः स्यात्तदा शब्दवेधी ॥ (१।२)
atha pavikṛtabījaṃ ratnagarbhaṃ drutaṃ vā carati yadi rasendraḥ syāttadā śabdavedhī ||
द्रुतीनां रसेन सह मेलापनम् (१)पाठा वंध्या तालमूली नीलीसिन्दूरचित्रका । (२।१)
drutīnāṃ rasena saha melāpanam (1)pāṭhā vaṃdhyā tālamūlī nīlīsindūracitrakā |
एतेषां ग्राहयेत् स्वच्छं रसं वस्त्रेण गालितम् । (३।१)
eteṣāṃ grāhayet svacchaṃ rasaṃ vastreṇa gālitam |
द्रुतिं समुखसूतं च औषधीनां तथा द्रवम् ॥ (३।२)
drutiṃ samukhasūtaṃ ca auṣadhīnāṃ tathā dravam ||
सर्वं क्षिप्त्वा घोषपात्रे शोषयेदातपे खरे । (४।१)
sarvaṃ kṣiptvā ghoṣapātre śoṣayedātape khare |
द्रवः पुनः पुनर्देयो यावद्यामत्रयं भवेत् ॥ (४।२)
dravaḥ punaḥ punardeyo yāvadyāmatrayaṃ bhavet ||
मिलन्ति द्रुतयः सर्वाः पारदे नात्र संशयः ॥ (५।०)
milanti drutayaḥ sarvāḥ pārade nātra saṃśayaḥ ||
सर्वद्रुतिमेलापन (२)वज्रकंदामृता गुंजा द्रवैर्मर्द्यं च पूर्ववत् । (६।१)
sarvadrutimelāpana (2)vajrakaṃdāmṛtā guṃjā dravairmardyaṃ ca pūrvavat |
सर्वद्रुतिमेलापन (३)कृष्णागुरु सिता हिङ्गु कस्तूरीब्रह्मबीजकम् । (७।१)
sarvadrutimelāpana (3)kṛṣṇāguru sitā hiṅgu kastūrībrahmabījakam |
तुल्यं चूर्णं दशांशेन सूते द्रुतियुते क्षिपेत् ॥ (७।२)
tulyaṃ cūrṇaṃ daśāṃśena sūte drutiyute kṣipet ||
सर्वद्रुतिमेलापन (४)कृष्णागुरु श्वेतहिंगु सिता लशुननाभयः । (९।१)
sarvadrutimelāpana (4)kṛṣṇāguru śvetahiṃgu sitā laśunanābhayaḥ |
सर्वद्रुतिमेलापन (५)अश्वलालार्द्रकं निम्बपत्राणि लशुनं समम् । (१०।१)
sarvadrutimelāpana (5)aśvalālārdrakaṃ nimbapatrāṇi laśunaṃ samam |
टंकणेन समायुक्तं पूर्ववद् द्रुतिमेलकम् ॥ (१०।२)
ṭaṃkaṇena samāyuktaṃ pūrvavad drutimelakam ||
सर्वद्रुतिमेलापन (६)माक्षिकं सविषं गुंजा टंकणं स्त्रीरजः समम् । (११।१)
sarvadrutimelāpana (6)mākṣikaṃ saviṣaṃ guṃjā ṭaṃkaṇaṃ strīrajaḥ samam |
स्त्रीस्तन्यं संयुतं पिष्ट्वा तेन मूषां प्रलेपयेत् ॥ (११।२)
strīstanyaṃ saṃyutaṃ piṣṭvā tena mūṣāṃ pralepayet ||
द्रुतियुक्तं रसं तत्र क्षिप्त्वा रुद्ध्वा दिनावधि । (१२।१)
drutiyuktaṃ rasaṃ tatra kṣiptvā ruddhvā dināvadhi |
स्वेदयेत् करीषाग्निस्थं त्रिदिनं वा तुषाग्निना । (१२।२)
svedayet karīṣāgnisthaṃ tridinaṃ vā tuṣāgninā |
मिलन्ति द्रुतयः सर्वा मीलिता जारयेत्ततः ॥ (१२।३)
milanti drutayaḥ sarvā mīlitā jārayettataḥ ||
चोप्पेर् => गोल्धेमकांतद्रुतिं तुल्यां मेलयेत्समुखे रसे । (५८।१)
copper => goldhemakāṃtadrutiṃ tulyāṃ melayetsamukhe rase |
षोडशांशं रसात्सर्वं लिप्तमूषान्धितं पुटेत् ॥ (५८।२)
ṣoḍaśāṃśaṃ rasātsarvaṃ liptamūṣāndhitaṃ puṭet ||
पुनश्च मेलयेत्तद्वत् सर्ववज्जारयेत्ततः ॥ (५९।२)
punaśca melayettadvat sarvavajjārayettataḥ ||
मूषायन्त्रे तु तज्जार्यं मुखं बद्ध्वाथ बन्धयेत् । (६१।१)
mūṣāyantre tu tajjāryaṃ mukhaṃ baddhvātha bandhayet |
क्रामणेन समायुक्तं दिव्यं भवति कांचनम् ॥ (६२।०)
krāmaṇena samāyuktaṃ divyaṃ bhavati kāṃcanam ||
चोप्पेर् => गोल्धेमाभ्रशुल्बद्रुतयो द्विगुणं जारयेद्रसे । (६३।१)
copper => goldhemābhraśulbadrutayo dviguṇaṃ jārayedrase |
मूषायन्त्रे समं जार्यं सारयेत्सारणात्रयम् । (६४।१)
mūṣāyantre samaṃ jāryaṃ sārayetsāraṇātrayam |
मुखं बद्ध्वा रसं बद्ध्वा सहस्रांशेन वेधयेत् । (६४।२)
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā sahasrāṃśena vedhayet |
तारारं ताम्रसंयुक्तं दिव्यं भवति कांचनम् ॥ (६४।३)
tārāraṃ tāmrasaṃyuktaṃ divyaṃ bhavati kāṃcanam ||
=> गोल्द्कांतशुल्बसुवर्णानां द्रुतयः समुखे रसे । (६५।१)
=> goldkāṃtaśulbasuvarṇānāṃ drutayaḥ samukhe rase |
जारयेत्पूर्वयोगेन प्रत्येकं द्विगुणं क्रमात् ॥ (६५।२)
jārayetpūrvayogena pratyekaṃ dviguṇaṃ kramāt ||
अथ बीजैस्त्रिधा सार्यं जारयेत्सारयेत्पुनः ॥ (६६।२)
atha bījaistridhā sāryaṃ jārayetsārayetpunaḥ ||
जारितोऽथ मुखं बद्ध्वा रसं बद्ध्वाथ वेधयेत् । (६७।१)
jārito'tha mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvātha vedhayet |
लक्षवेधी रसः (द्रुतिजारणेन)कांतहेमाभ्रद्रुतयो यावत्पञ्चगुणं क्रमात् । (६८।१)
lakṣavedhī rasaḥ (drutijāraṇena)kāṃtahemābhradrutayo yāvatpañcaguṇaṃ kramāt |
जार्यं पञ्चगुणं तस्मिन्मूषायन्त्रे प्रयत्नतः । (६९।१)
jāryaṃ pañcaguṇaṃ tasminmūṣāyantre prayatnataḥ |
सारयेत् पक्वबीजेन त्रिधा तं जारयेत्पुनः ॥ (६९।२)
sārayet pakvabījena tridhā taṃ jārayetpunaḥ ||
पुनः सार्यं पुनर्जार्यम् एवं वारत्रये कृते । (७०।१)
punaḥ sāryaṃ punarjāryam evaṃ vāratraye kṛte |
मुखं बद्ध्वा रसं बद्ध्वा लक्षवेधी भवेद्रसः ॥ (७०।२)
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā lakṣavedhī bhavedrasaḥ ||
षड्गुणं रंजकं बीजं ततस्तस्यैव जारयेत् ॥ (७१।२)
ṣaḍguṇaṃ raṃjakaṃ bījaṃ tatastasyaiva jārayet ||
त्रिधा सार्यं पुनर्जार्यम् एवं वारचतुष्टयम् । (७२।१)
tridhā sāryaṃ punarjāryam evaṃ vāracatuṣṭayam |
मुखं बद्ध्वा रसं बद्ध्वा नागतैलेन वेधयेत् । (७२।२)
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā nāgatailena vedhayet |
मेर्चुर्य्:: वेधिन्:: १०० तो कोटिप्रत्येकं सूततुल्यांशमभ्रहेमद्रुतिद्वयम् । (७३।१)
mercury:: vedhin:: 100 to koṭipratyekaṃ sūtatulyāṃśamabhrahemadrutidvayam |
मेलितं पूर्वयोगेन जारयेत् तत् क्रमेण वै ॥ (७३।२)
melitaṃ pūrvayogena jārayet tat krameṇa vai ||
त्रिगुणेऽयुतवेधी स्याल्लक्षवेधी चतुर्गुणे ॥ (७४।२)
triguṇe'yutavedhī syāllakṣavedhī caturguṇe ||
सम्यक् पञ्चगुणे जीर्णे दशलक्षाणि विध्यति । (७५।१)
samyak pañcaguṇe jīrṇe daśalakṣāṇi vidhyati |
त्रिधाथ पक्वबीजेन सारयेत् पूर्ववत् क्रमात् ॥ (७६।२)
tridhātha pakvabījena sārayet pūrvavat kramāt ||
मुखं बद्ध्वा रसं बद्ध्वा कोटिवेधी भवेत्तु सः । (७८।१)
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā koṭivedhī bhavettu saḥ |
तारे च ताम्रसंयुक्ते क्रामणान्तं नियोजयेत् ॥ (७८।२)
tāre ca tāmrasaṃyukte krāmaṇāntaṃ niyojayet ||
मेर्चुर्य्:: बन्धन (?)श्वेताभ्रतारघोषारद्रुतयः समुखे रसे । (७९।१)
mercury:: bandhana (?)śvetābhratāraghoṣāradrutayaḥ samukhe rase |
त्रिधा तं पूर्ववज्जार्यं मुखं बद्ध्वाथ बन्धयेत् ॥ (७९।३)
tridhā taṃ pūrvavajjāryaṃ mukhaṃ baddhvātha bandhayet ||
तिन् => सिल्वेर्कांततारारद्रुतयो द्विगुणाः समुखे रसे । (८०।१)
tin => silverkāṃtatārāradrutayo dviguṇāḥ samukhe rase |
सारितं जारितं कुर्यात्पूर्ववच्छृङ्खलात्रयम् । (८१।१)
sāritaṃ jāritaṃ kuryātpūrvavacchṛṅkhalātrayam |
मुखं बद्ध्वा रसं बद्ध्वा अयुतांशेन वेधयेत् ॥ (८१।२)
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā ayutāṃśena vedhayet ||
द्रुते बंगे तु तत्तारं भवेत्कुंदेन्दुसन्निभम् ॥ (८२।०)
drute baṃge tu tattāraṃ bhavetkuṃdendusannibham ||
तिन्:: स्तम्भनतारतीक्ष्णघोषजाता द्रुतयः समुखे रसे । (८३।१)
tin:: stambhanatāratīkṣṇaghoṣajātā drutayaḥ samukhe rase |
कुर्यात् चतुर्गुणा यावत् तारबीजेन सारयेत् ॥ (८३।२)
kuryāt caturguṇā yāvat tārabījena sārayet ||
चतस्रः शृङ्खला यावन्मुखं बद्ध्वाथ बन्धयेत् । (८४।१)
catasraḥ śṛṅkhalā yāvanmukhaṃ baddhvātha bandhayet |
अनेन लक्षभागेन बंगस्तम्भो भवेद् दृढः ॥ (८४।२)
anena lakṣabhāgena baṃgastambho bhaved dṛḍhaḥ ||
मेर्चुर्य्:: कोटिवेधीतारा कांतद्रुतयो जार्या सप्तगुणा रसे । (८५।१)
mercury:: koṭivedhītārā kāṃtadrutayo jāryā saptaguṇā rase |
तत्सार्यं तारबीजेन सप्तशृंखलिका क्रमात् ॥ (८५।२)
tatsāryaṃ tārabījena saptaśṛṃkhalikā kramāt ||
मुखं बद्ध्वा रसं बद्ध्वा कोटिवेधी भवेद्रसः ॥ (८६।०)
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā koṭivedhī bhavedrasaḥ ||
सप्तशृङ्खलासमुखस्य रसेन्द्रस्य धान्याभ्रं पूर्वसंस्कृतम् । (८७।१)
saptaśṛṅkhalāsamukhasya rasendrasya dhānyābhraṃ pūrvasaṃskṛtam |
चारयेज्जारयेत्तद्वत् समांशं चाथ तस्य वै ॥ (८७।२)
cārayejjārayettadvat samāṃśaṃ cātha tasya vai ||
षड्गुणं द्वंद्विते व्योम्नि सर्वं जार्यं च पूर्ववत् । (८८।१)
ṣaḍguṇaṃ dvaṃdvite vyomni sarvaṃ jāryaṃ ca pūrvavat |
ततो माक्षिकसत्वं च पादांशं तस्य गर्भतः ॥ (८८।२)
tato mākṣikasatvaṃ ca pādāṃśaṃ tasya garbhataḥ ||
पूर्ववद् द्रावितं जार्यं मूषायन्त्रे तु तत् क्रमात् ॥ (८९।२)
pūrvavad drāvitaṃ jāryaṃ mūṣāyantre tu tat kramāt ||
गर्भद्रावणकं बीजं द्रावितं जारयेत्पुनः । (९०।१)
garbhadrāvaṇakaṃ bījaṃ drāvitaṃ jārayetpunaḥ |
भवेच्चतुर्गुणं यावत्पश्चादभ्रसुवर्णयोः ॥ (९०।२)
bhaveccaturguṇaṃ yāvatpaścādabhrasuvarṇayoḥ ||
द्रुतिं समसमां सूते द्वंद्वयित्वाथ जारयेत् । (९१।१)
drutiṃ samasamāṃ sūte dvaṃdvayitvātha jārayet |
पूर्ववत्क्रमयोगेन कांतहेम्नो द्रुतिः पुनः ॥ (९१।२)
pūrvavatkramayogena kāṃtahemno drutiḥ punaḥ ||
प्रत्येकं जारयेत्तुल्यं स्वर्णतीक्ष्णद्रुतिस्तथा । (९२।१)
pratyekaṃ jārayettulyaṃ svarṇatīkṣṇadrutistathā |
द्वंद्वितां जारयेत्तुल्यां ततो रंजकबीजकम् ॥ (९२।२)
dvaṃdvitāṃ jārayettulyāṃ tato raṃjakabījakam ||
पूर्ववत्क्रमयोगेन जार्ये तस्मिन् चतुर्गुणम् । (९३।१)
pūrvavatkramayogena jārye tasmin caturguṇam |
तदेव जारितं कुर्यान्मूषायन्त्रे तु पूर्ववत् । (९४।१)
tadeva jāritaṃ kuryānmūṣāyantre tu pūrvavat |
इत्येवं सप्तवाराणि सारितं तत् त्रिधा त्रिधा ॥ (९४।२)
ityevaṃ saptavārāṇi sāritaṃ tat tridhā tridhā ||
पूर्ववज्जारणा कार्या ख्यातेयं सप्तशृङ्खला । (९५।१)
pūrvavajjāraṇā kāryā khyāteyaṃ saptaśṛṅkhalā |
सारणा यत्र यत्रोक्ता विज्ञेया वार्तिकैः पुनः ॥ (९५।२)
sāraṇā yatra yatroktā vijñeyā vārtikaiḥ punaḥ ||
मुखं बद्ध्वा रसं बद्ध्वा कोटिवेधी भवेद्रसः । (९६।१)
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā koṭivedhī bhavedrasaḥ |
क्रामणेन समायुक्तं चंद्रार्कं कांचनं भवेत् ॥ (९६।२)
krāmaṇena samāyuktaṃ caṃdrārkaṃ kāṃcanaṃ bhavet ||
कर्माष्टादशकेनैव क्रमाद् वेधः प्रकाशितः । (९७।१)
karmāṣṭādaśakenaiva kramād vedhaḥ prakāśitaḥ |
समुखं निर्मुखं बंधं रसबंधं तथेरितम् ॥ (९७।२)
samukhaṃ nirmukhaṃ baṃdhaṃ rasabaṃdhaṃ tatheritam ||
गोपितं शंभुना सिद्धैः सूचितं न प्रकाशितम् । (९८।१)
gopitaṃ śaṃbhunā siddhaiḥ sūcitaṃ na prakāśitam |
वार्तिकानां हितार्थाय मया तत्प्रकटीकृतम् ॥ (९८।२)
vārtikānāṃ hitārthāya mayā tatprakaṭīkṛtam ||
वज्रबीजवज्रभस्म शुद्धहेम व्योमसत्वमयोरजः । (९९।१)
vajrabījavajrabhasma śuddhahema vyomasatvamayorajaḥ |
द्वंद्वमेलापलिप्तायां मूषायां चान्धितं धमेत् । (१००।१)
dvaṃdvamelāpaliptāyāṃ mūṣāyāṃ cāndhitaṃ dhamet |
एकीभूते समुद्धृत्य मूषायां प्रकटं धमेत् ॥ (१००।२)
ekībhūte samuddhṛtya mūṣāyāṃ prakaṭaṃ dhamet ||
माक्षिकाद्धौतसत्त्वं च स्तोकं स्तोकं विनिक्षिपेत् । (१०१।१)
mākṣikāddhautasattvaṃ ca stokaṃ stokaṃ vinikṣipet |
हेमवज्रावशेषं तु यावत्स्यादुद्धरेत्ततः ॥ (१०१।२)
hemavajrāvaśeṣaṃ tu yāvatsyāduddharettataḥ ||
तस्मिन्नागं व्योमसत्त्वम् अयश्चूर्णं च पूर्ववत् । (१०२।१)
tasminnāgaṃ vyomasattvam ayaścūrṇaṃ ca pūrvavat |
निक्षिपेद् द्वंद्वलिप्तायां मूषायां चान्धितं धमेत् ॥ (१०२।२)
nikṣiped dvaṃdvaliptāyāṃ mūṣāyāṃ cāndhitaṃ dhamet ||
मिश्रीभूतं समुद्धृत्य मूषायां प्रकटं धमेत् । (१०३।१)
miśrībhūtaṃ samuddhṛtya mūṣāyāṃ prakaṭaṃ dhamet |
स्वर्णवज्रावशेषं तद्यावज्जातं समुद्धरेत् ॥ (१०३।२)
svarṇavajrāvaśeṣaṃ tadyāvajjātaṃ samuddharet ||
एवं पुनः पुनर्जार्यं व्योमसत्वायसं फणी । (१०४।१)
evaṃ punaḥ punarjāryaṃ vyomasatvāyasaṃ phaṇī |
पूर्ववत् क्रमयोगेन षड्गुणं जारयेत्पुनः ॥ (१०४।२)
pūrvavat kramayogena ṣaḍguṇaṃ jārayetpunaḥ ||
क्षिपन् क्षिपन्धमेत्तं तु बाह्यमेवं तु षड्गुणम् ॥ (१०५।२)
kṣipan kṣipandhamettaṃ tu bāhyamevaṃ tu ṣaḍguṇam ||
वज्रबीजमिदं ख्यातं जारणे परमं हितम् ॥ (१०६।०)
vajrabījamidaṃ khyātaṃ jāraṇe paramaṃ hitam ||
वज्रबीजजारणेन स्पर्शवेधी शब्दवेधी रसःवासनामुखिते सूते द्वंद्वितं व्योमसत्वकम् । (१०७।१)
vajrabījajāraṇena sparśavedhī śabdavedhī rasaḥvāsanāmukhite sūte dvaṃdvitaṃ vyomasatvakam |
पूर्ववत् क्रमयोगेन षड्गुणं जारयेत्पुनः ॥ (१०७।२)
pūrvavat kramayogena ṣaḍguṇaṃ jārayetpunaḥ ||
तस्मिन् जार्यं वज्रबीजं व्योमसत्त्वक्रमेण वै । (१०८।१)
tasmin jāryaṃ vajrabījaṃ vyomasattvakrameṇa vai |
ग्रसते कच्छपे यंत्रे यथाजीर्णं तथा फलम् ॥ (१०८।२)
grasate kacchape yaṃtre yathājīrṇaṃ tathā phalam ||
द्विगुणे ऽयुतवेधी स्यात्त्रिगुणे लक्षवेधकः । (१०९।१)
dviguṇe 'yutavedhī syāttriguṇe lakṣavedhakaḥ |
यदा चतुर्गुणं जीर्णं दशलक्षाणि विध्यति ॥ (१०९।२)
yadā caturguṇaṃ jīrṇaṃ daśalakṣāṇi vidhyati ||
अर्बुदांशात् सप्तगुणे शङ्खवेध्यष्टमे गुणे ॥ (११०।२)
arbudāṃśāt saptaguṇe śaṅkhavedhyaṣṭame guṇe ||
त्रयोदशगुणे जीर्णे स्पर्शवेधी भवेद्रसः ॥ (१११।२)
trayodaśaguṇe jīrṇe sparśavedhī bhavedrasaḥ ||
वेधयेन्मेदिनीं सर्वां स भवेद् भूचरो रसः । (११३।१)
vedhayenmedinīṃ sarvāṃ sa bhaved bhūcaro rasaḥ |
एवं कलागुणे जीर्णे त्रैलोक्यव्यापको भवेत् ॥ (११३।२)
evaṃ kalāguṇe jīrṇe trailokyavyāpako bhavet ||
खेचरो रसराजेन्द्रो मुखस्थः खेगतिप्रदः । (११४।१)
khecaro rasarājendro mukhasthaḥ khegatipradaḥ |
जायते च यथाशक्त्या ततः सार्यं क्रमेण वै ॥ (११४।२)
jāyate ca yathāśaktyā tataḥ sāryaṃ krameṇa vai ||
वज्रबीजेन तुल्येन प्रथमा सारणा भवेत् । (११५।१)
vajrabījena tulyena prathamā sāraṇā bhavet |
पूर्ववज्जारणा कार्या द्विगुणेनानुसारयेत् ॥ (११५।२)
pūrvavajjāraṇā kāryā dviguṇenānusārayet ||
तथैव जारयेद् भूयः कर्तव्या प्रतिसारणा । (११६।१)
tathaiva jārayed bhūyaḥ kartavyā pratisāraṇā |
त्रिगुणेन तु तेनैव मुखं बद्ध्वाथ बन्धयेत् ॥ (११६।२)
triguṇena tu tenaiva mukhaṃ baddhvātha bandhayet ||
द्विसहस्रादिलक्षान्तं वेधकस्याप्ययं विधिः । (११७।१)
dvisahasrādilakṣāntaṃ vedhakasyāpyayaṃ vidhiḥ |
इत्येवं च पुनः कुर्यात्सारणां कोटिवेधके ॥ (११७।२)
ityevaṃ ca punaḥ kuryātsāraṇāṃ koṭivedhake ||
दशकोट्याद्यर्बुदान्ते च जारिते वेधके रसे । (११८।१)
daśakoṭyādyarbudānte ca jārite vedhake rase |
त्रिप्रकारा प्रकर्तव्या सारणा तु त्रिधा त्रिधा ॥ (११८।२)
triprakārā prakartavyā sāraṇā tu tridhā tridhā ||
चतुर्गुणा शङ्खवेधे तदूर्ध्वं पञ्चधा भवेत् । (११९।१)
caturguṇā śaṅkhavedhe tadūrdhvaṃ pañcadhā bhavet |
षड्गुणा पद्मवेधे तु मूलवेधे तु सप्तधा ॥ (११९।२)
ṣaḍguṇā padmavedhe tu mūlavedhe tu saptadhā ||
अष्टधा स्पर्शवेधे तु दशधा शब्दवेधके । (१२०।१)
aṣṭadhā sparśavedhe tu daśadhā śabdavedhake |
क्रमशः सारणा कार्या यथाशक्त्यानुसारतः । (१२१।१)
kramaśaḥ sāraṇā kāryā yathāśaktyānusārataḥ |
मुखं बद्ध्वा रसं बद्ध्वा पश्चाद्वेधं प्रकल्पयेत् ॥ (१२१।२)
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā paścādvedhaṃ prakalpayet ||
चंद्रार्के वा भुजंगे वा क्रामणेन समायुतम् । (१२२।१)
caṃdrārke vā bhujaṃge vā krāmaṇena samāyutam |
इत्येवं पद्मपर्यन्तं संख्यावेधात्तु यो रसः ॥ (१२२।२)
ityevaṃ padmaparyantaṃ saṃkhyāvedhāttu yo rasaḥ ||
तद्वेष्टितं मधूच्छिष्टैः कुंतवेधे तु योजयेत् । (१२३।१)
tadveṣṭitaṃ madhūcchiṣṭaiḥ kuṃtavedhe tu yojayet |
तत्सर्वं कनकं दिव्यं जायते शंभुभाषितम् ॥ (१२३।२)
tatsarvaṃ kanakaṃ divyaṃ jāyate śaṃbhubhāṣitam ||
धूमवेधविधिधूमवेधे रसं पिष्ट्वा तेन वस्त्रं प्रलेपयेत् । (१२४।१)
dhūmavedhavidhidhūmavedhe rasaṃ piṣṭvā tena vastraṃ pralepayet |
ततो ज्योतिष्मतीतैले धृत्वा वर्तिं कल्पयेत् ॥ (१२४।२)
tato jyotiṣmatītaile dhṛtvā vartiṃ kalpayet ||
ज्वलितां तां ताम्रकूटे योजयेत्पत्त्रतां गते । (१२५।१)
jvalitāṃ tāṃ tāmrakūṭe yojayetpattratāṃ gate |
तद्धूमगंधमात्रेण सर्वं भवति कांचनम् ॥ (१२५।२)
taddhūmagaṃdhamātreṇa sarvaṃ bhavati kāṃcanam ||
स्पर्शवेधविधिस्पर्शवेधी रसो योऽसौ गुटिकां तेन कारयेत् । (१२६।१)
sparśavedhavidhisparśavedhī raso yo'sau guṭikāṃ tena kārayet |
द्रुतानामष्टलोहानां क्षिप्त्वा मध्ये समुद्धरेत् । (१२६।२)
drutānāmaṣṭalohānāṃ kṣiptvā madhye samuddharet |
तद् भवेत्कांचनं दिव्यमसंख्यं नात्र संशयः ॥ (१२६।३)
tad bhavetkāṃcanaṃ divyamasaṃkhyaṃ nātra saṃśayaḥ ||
शब्दवेधविधिशब्दवेधी रसो योऽसौ गुटिकां तेन कारयेत् । (१२७।१)
śabdavedhavidhiśabdavedhī raso yo'sau guṭikāṃ tena kārayet |
धारयेद् वक्त्रमध्ये तु ततो लोहानि वेधयेत् । (१२७।२)
dhārayed vaktramadhye tu tato lohāni vedhayet |
तत्सर्वं जायते स्वर्णं श्रुते शब्दे न संशयः ॥ (१२७।३)
tatsarvaṃ jāyate svarṇaṃ śrute śabde na saṃśayaḥ ||
पाषाणवेधविधिपाषाणवेधको योऽसौ पर्वतानि तु तेन वै । (१२८।१)
pāṣāṇavedhavidhipāṣāṇavedhako yo'sau parvatāni tu tena vai |
वेधयेदग्निना तप्तान् सर्वं भवति कांचनम् ॥ (१२८।२)
vedhayedagninā taptān sarvaṃ bhavati kāṃcanam ||
मेदिनीवेधविधिमेदिनीवेधको योऽसौ राजिकार्धार्धमात्रकः । (१२९।१)
medinīvedhavidhimedinīvedhako yo'sau rājikārdhārdhamātrakaḥ |
मेदिनी सा स्वर्णमयी भवेत्सत्यं शिवोदितम् ॥ (१२९।३)
medinī sā svarṇamayī bhavetsatyaṃ śivoditam ||
त्रैलोक्यव्यापकविधित्रैलोक्यव्यापको योऽसौ तं करे धारयेत्तु यः । (१३०।१)
trailokyavyāpakavidhitrailokyavyāpako yo'sau taṃ kare dhārayettu yaḥ |
स्वेच्छाचारी महावीरः शिवतुल्यो भवेत्तु सः । (१३१।१)
svecchācārī mahāvīraḥ śivatulyo bhavettu saḥ |
तस्य मूत्रपुरीषाभ्यां सर्वलोहानि कांचनम् ॥ (१३१।२)
tasya mūtrapurīṣābhyāṃ sarvalohāni kāṃcanam ||
जायन्ते नात्र संदेहस्तत्स्वेदस्पर्शनादपि । (१३२।१)
jāyante nātra saṃdehastatsvedasparśanādapi |
अवध्यो देवदैत्यानां यावच्चन्द्रार्कमेदिनी । (१३३।१)
avadhyo devadaityānāṃ yāvaccandrārkamedinī |
भुञ्जानो दिव्यभोगांश्च क्रीडते भैरवो यथा ॥ (१३३।२)
bhuñjāno divyabhogāṃśca krīḍate bhairavo yathā ||
रसबीजं शतवेधीभागत्रयं शुद्धसूतं भागैकं मृतवज्रकम् । (१३४।१)
rasabījaṃ śatavedhībhāgatrayaṃ śuddhasūtaṃ bhāgaikaṃ mṛtavajrakam |
काकिनीरजसा मर्द्यं तप्तखल्वे दिनावधि ॥ (१३४।२)
kākinīrajasā mardyaṃ taptakhalve dināvadhi ||
व्योमवल्लीरसैः पिष्टं कांतटंकणतालकम् ॥ (१३५।२)
vyomavallīrasaiḥ piṣṭaṃ kāṃtaṭaṃkaṇatālakam ||
रुद्ध्वा स्वेद्यं दिवारात्रौ करीषाग्नौ ततः पुनः ॥ (१३६।२)
ruddhvā svedyaṃ divārātrau karīṣāgnau tataḥ punaḥ ||
कण्टकार्या द्रवैः पिष्ट्वा मूषा लेप्या त्वनेन वै ॥ (१३७।२)
kaṇṭakāryā dravaiḥ piṣṭvā mūṣā lepyā tvanena vai ||
तन्मध्ये पूर्वपक्वं यद्रुद्ध्वा धाम्यं दृढाग्निना । (१३८।१)
tanmadhye pūrvapakvaṃ yadruddhvā dhāmyaṃ dṛḍhāgninā |
तत्सर्वं जायते खोटं सौवीरं काचटंकणम् ॥ (१३८।२)
tatsarvaṃ jāyate khoṭaṃ sauvīraṃ kācaṭaṃkaṇam ||
दत्त्वा दत्त्वा धमेत्खोटं जायते भास्करोपमम् । (१३९।१)
dattvā dattvā dhametkhoṭaṃ jāyate bhāskaropamam |
चंद्रार्के शतवेधी स्यात्कांचनं कुरुते शुभम् ॥ (१३९।३)
caṃdrārke śatavedhī syātkāṃcanaṃ kurute śubham ||
शब्दवेधी रसःअथ वक्ष्ये रसेन्द्रस्य समांशस्य च भक्षणम् । (१४०।१)
śabdavedhī rasaḥatha vakṣye rasendrasya samāṃśasya ca bhakṣaṇam |
पूर्वोक्तं रसबीजं तु समुखे चारयेद्रसे ॥ (१४०।२)
pūrvoktaṃ rasabījaṃ tu samukhe cārayedrase ||
अभ्रसत्वप्रकारेण जारयेत्तत् क्रमेण वै । (१४१।१)
abhrasatvaprakāreṇa jārayettat krameṇa vai |
ततश्च जारितं कुर्यान्मुखं बद्ध्वाथ बन्धयेत् । (१४२।२)
tataśca jāritaṃ kuryānmukhaṃ baddhvātha bandhayet |
शब्दवेधी भवेत्सो हि रसः शंकरभाषितम् ॥ (१४२।३)
śabdavedhī bhavetso hi rasaḥ śaṃkarabhāṣitam ||
रसबीजं शतवेधिसमुखस्य रसेन्द्रस्य पक्वबीजं समांशकम् । (१४३।१)
rasabījaṃ śatavedhisamukhasya rasendrasya pakvabījaṃ samāṃśakam |
जारयेच्चाभिषिक्तं तदभ्रसत्त्वक्रमेण वै ॥ (१४३।२)
jārayeccābhiṣiktaṃ tadabhrasattvakrameṇa vai ||
मृतवज्रं षोडशांशं तस्मिन्सूते विनिक्षिपेत् । (१४४।१)
mṛtavajraṃ ṣoḍaśāṃśaṃ tasminsūte vinikṣipet |
तालकं टंकणं कांतं तृतीयं चाष्टमांशकम् ॥ (१४४।२)
tālakaṃ ṭaṃkaṇaṃ kāṃtaṃ tṛtīyaṃ cāṣṭamāṃśakam ||
दत्त्वा तस्मिंस्तदा खल्वे व्योमवल्लीद्रवैर्दिनम् । (१४५।१)
dattvā tasmiṃstadā khalve vyomavallīdravairdinam |
तत्सर्वं मर्दितं कृत्वा छायाशुष्कं प्रयत्नतः ॥ (१४५।२)
tatsarvaṃ marditaṃ kṛtvā chāyāśuṣkaṃ prayatnataḥ ||
द्वंद्वमेलापलिप्तायां मूषायां चान्धितं धमेत् । (१४६।१)
dvaṃdvamelāpaliptāyāṃ mūṣāyāṃ cāndhitaṃ dhamet |
करीषाग्नौ दिवारात्रौ ध्माते खोटं भवेत्तु तत् ॥ (१४६।२)
karīṣāgnau divārātrau dhmāte khoṭaṃ bhavettu tat ||
काचटंकणसौवीरैः शोधयेत्तं धमन् धमन् । (१४७।१)
kācaṭaṃkaṇasauvīraiḥ śodhayettaṃ dhaman dhaman |
मेर्चुर्य्:: रञ्जन:: रेदथवा समुखे सूते पूर्ववज्जारयेद्दिनम् । (१४८।१)
mercury:: rañjana:: redathavā samukhe sūte pūrvavajjārayeddinam |
रसबीजेन चान्येन त्रिधा सार्यं क्रमेण वै । (१४९।१)
rasabījena cānyena tridhā sāryaṃ krameṇa vai |
सारिते जारणा कार्या मुखं बद्ध्वाथ बन्धयेत् । (१४९।२)
sārite jāraṇā kāryā mukhaṃ baddhvātha bandhayet |
शब्दवेधी भवेत्साक्षात्ताम्रं स्वर्णं करोति वै ॥ (१४९।३)
śabdavedhī bhavetsākṣāttāmraṃ svarṇaṃ karoti vai ||
रसबीजम्पक्वबीजस्य चूर्णं तु पूर्ववच्चाभिषेकितम् । (१५०।१)
rasabījampakvabījasya cūrṇaṃ tu pūrvavaccābhiṣekitam |
द्व्यङ्गुल्यां मर्दनेनैव घर्मे चरति तत्क्षणात् । (१५१।१)
dvyaṅgulyāṃ mardanenaiva gharme carati tatkṣaṇāt |
तद्बीजं जारयेत्तस्य स्वेदनैश्चाभ्रसत्ववत् ॥ (१५१।२)
tadbījaṃ jārayettasya svedanaiścābhrasatvavat ||
तद्वद् द्वादशभागेन पक्वबीजं तु तस्य वै ॥ (१५२।२)
tadvad dvādaśabhāgena pakvabījaṃ tu tasya vai ||
चारयेन्मर्दयन्नेव कच्छपाख्ये ऽथ जारयेत् । (१५३।१)
cārayenmardayanneva kacchapākhye 'tha jārayet |
ततस्तस्याष्टमांशेन पक्वबीजं तु दापयेत् । (१५४।१)
tatastasyāṣṭamāṃśena pakvabījaṃ tu dāpayet |
मर्दयेत्तप्तखल्वे तत् चरत्येव हि तत्क्षणात् ॥ (१५४।२)
mardayettaptakhalve tat caratyeva hi tatkṣaṇāt ||
तं सूतं सूरणे कंदे गर्भे क्षिप्त्वा निरुध्य च । (१५५।१)
taṃ sūtaṃ sūraṇe kaṃde garbhe kṣiptvā nirudhya ca |
लिप्त्वा कंदं पुटे पच्याद्यथा कंदो न दह्यते ॥ (१५५।२)
liptvā kaṃdaṃ puṭe pacyādyathā kaṃdo na dahyate ||
तत्रैव ग्रसते सूतो जीर्णे ग्रासं तु दापयेत् । (१५६।१)
tatraiva grasate sūto jīrṇe grāsaṃ tu dāpayet |
पादांशं पक्वबीजं तु दत्त्वा चार्यं च मर्दयेत् । (१५७।१)
pādāṃśaṃ pakvabījaṃ tu dattvā cāryaṃ ca mardayet |
मूषायन्त्रे ततो जार्यं स्वेदनेन पुनः पुनः ॥ (१५७।२)
mūṣāyantre tato jāryaṃ svedanena punaḥ punaḥ ||
एवं चतुर्गुणे जीर्णे पक्वबीजे तु पारदे । (१५८।२)
evaṃ caturguṇe jīrṇe pakvabīje tu pārade |
जायते कुंकुमाभस्तु रसेन्द्रो बलवत्तरः ॥ (१५८।३)
jāyate kuṃkumābhastu rasendro balavattaraḥ ||
धूमवेधी शब्दवेधी पाषाणवेधी रसःअभ्रकं भ्रामकं ब्राह्मी मृतलोहाष्टकं तथा । (१५९।१)
dhūmavedhī śabdavedhī pāṣāṇavedhī rasaḥabhrakaṃ bhrāmakaṃ brāhmī mṛtalohāṣṭakaṃ tathā |
महारसाश्चोपरसाः कटुतुम्ब्याश्च बीजकम् ॥ (१५९।२)
mahārasāścoparasāḥ kaṭutumbyāśca bījakam ||
शङ्खनाभिर्मेषशृङ्गी वज्रकंदं समं समम् । (१६०।१)
śaṅkhanābhirmeṣaśṛṅgī vajrakaṃdaṃ samaṃ samam |
मयूरस्य तु रक्तेन सर्वं पाच्यं दिनावधि ॥ (१६०।२)
mayūrasya tu raktena sarvaṃ pācyaṃ dināvadhi ||
ततस्तं मर्दयेत्खोटं शिखिरक्ते दिनद्वयम् । (१६१।१)
tatastaṃ mardayetkhoṭaṃ śikhirakte dinadvayam |
मूषामाम्रफलाकारां द्विद्विलिप्तां तु कारयेत् । (१६२।१)
mūṣāmāmraphalākārāṃ dvidviliptāṃ tu kārayet |
तन्मध्ये पूर्वसूतं तु पादांशं लिप्तवज्रकम् ॥ (१६२।२)
tanmadhye pūrvasūtaṃ tu pādāṃśaṃ liptavajrakam ||
अथवा द्वंद्वितं वज्रं समं स्वर्णेन यत्कृतम् ॥ (१६३।२)
athavā dvaṃdvitaṃ vajraṃ samaṃ svarṇena yatkṛtam ||
तल्लिप्तं पूर्वकल्केन पादांशं तत्र निक्षिपेत् । (१६४।१)
talliptaṃ pūrvakalkena pādāṃśaṃ tatra nikṣipet |
आच्छादितं धमेन्मन्दं मूषाधोमुखवायुना ॥ (१६४।२)
ācchāditaṃ dhamenmandaṃ mūṣādhomukhavāyunā ||
किंचित् किंचिद् बिडं दत्त्वा जीर्णे तस्मात्समुद्धरेत् । (१६५।१)
kiṃcit kiṃcid biḍaṃ dattvā jīrṇe tasmātsamuddharet |
पुनस्तल्लिप्तमूषायां क्षिप्त्वा वज्रेण संयुतम् । (१६५।२)
punastalliptamūṣāyāṃ kṣiptvā vajreṇa saṃyutam |
पूर्ववत्क्रमयोगेन जीर्णे वज्रे समुद्धरेत् । (१६५।३)
pūrvavatkramayogena jīrṇe vajre samuddharet |
स्वर्णद्वंद्वितवज्रं वा जारयेत्तत्पुनः पुनः । (१६६।१)
svarṇadvaṃdvitavajraṃ vā jārayettatpunaḥ punaḥ |
एकादशगुणं यावत्तावज्जार्यं रसेन्द्रके ॥ (१६६।२)
ekādaśaguṇaṃ yāvattāvajjāryaṃ rasendrake ||
सुदग्धां शङ्खनाभिं तु मातुलिंगरसैर्दिनम् । (१६७।१)
sudagdhāṃ śaṅkhanābhiṃ tu mātuliṃgarasairdinam |
मर्दयेल्लोलयेत्तेन मुक्ताचूर्णं सुशोभनम् ॥ (१६७।२)
mardayellolayettena muktācūrṇaṃ suśobhanam ||
द्रावितं मौक्तिकं वाथ पूर्ववज्जारयेद्धमन् । (१६८।१)
drāvitaṃ mauktikaṃ vātha pūrvavajjārayeddhaman |
मूषायां बिडलिप्तायां पादं पादं शनैः शनैः ॥ (१६८।२)
mūṣāyāṃ biḍaliptāyāṃ pādaṃ pādaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||
एकादशगुणं यावत्तज्जार्यं कच्छपेन तत् ॥ (१६९।०)
ekādaśaguṇaṃ yāvattajjāryaṃ kacchapena tat ||
नीलीनिर्याससंतुल्यं शिखिपित्तं विमर्दयेत् । (१७०।१)
nīlīniryāsasaṃtulyaṃ śikhipittaṃ vimardayet |
इन्द्रनीलं च नीलं च तेन लिप्त्वाथ जारयेत् ॥ (१७०।२)
indranīlaṃ ca nīlaṃ ca tena liptvātha jārayet ||
द्रावितं चेन्द्रनीलं वा नीलं च द्रावितं क्रमात् । (१७२।१)
drāvitaṃ cendranīlaṃ vā nīlaṃ ca drāvitaṃ kramāt |
द्वंद्वितं रसराजस्य जार्यमभ्रद्रुतिर्यथा । (१७२।२)
dvaṃdvitaṃ rasarājasya jāryamabhradrutiryathā |
इत्येवं जारयेन्नीलं द्रावितं कठिनं तु वा ॥ (१७२।३)
ityevaṃ jārayennīlaṃ drāvitaṃ kaṭhinaṃ tu vā ||
शिखिपित्तनृरक्ताभ्यां लेपितं पद्मरागकम् । (१७३।१)
śikhipittanṛraktābhyāṃ lepitaṃ padmarāgakam |
जार्यं वा द्रावितं तत्तु यथा चाभ्रद्रुतिः पुरा ॥ (१७३।३)
jāryaṃ vā drāvitaṃ tattu yathā cābhradrutiḥ purā ||
रजनी तुल्यकंकुष्ठं ब्रह्मपुष्पद्रवैर्दिनम् । (१७४।१)
rajanī tulyakaṃkuṣṭhaṃ brahmapuṣpadravairdinam |
भावितं तेन लिप्तं तु पुष्परागं तु जारयेत् ॥ (१७४।२)
bhāvitaṃ tena liptaṃ tu puṣparāgaṃ tu jārayet ||
कठिनं द्रावितं वाथ रुद्रसंख्याक्रमेण वै । (१७५।१)
kaṭhinaṃ drāvitaṃ vātha rudrasaṃkhyākrameṇa vai |
एवं रत्नैर्भवेत्तृप्तो रसराजो महाबलः ॥ (१७५।२)
evaṃ ratnairbhavettṛpto rasarājo mahābalaḥ ||
शुद्धहाटकपत्राणि रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ॥ (१७६।२)
śuddhahāṭakapatrāṇi ruddhvā gajapuṭe pacet ||
इंद्रगोपसमाकारं तत्स्वर्णं जायते शुभम् । (१७७।१)
iṃdragopasamākāraṃ tatsvarṇaṃ jāyate śubham |
रत्नतृप्तं सूतराजं मूषायन्त्रे विनिक्षिपेत् । (१७८।१)
ratnatṛptaṃ sūtarājaṃ mūṣāyantre vinikṣipet |
शनैः शनैर्धमेत्तावद्यावत्सूतावशेषितम् ॥ (१७८।२)
śanaiḥ śanairdhamettāvadyāvatsūtāvaśeṣitam ||
मुखं बद्ध्वा रसं बद्ध्वा धूमवेधी भवेत्तु तत् । (१७९।१)
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā dhūmavedhī bhavettu tat |
कर्तव्यास्त्रिप्रकारा वै मुखं बद्ध्वाथ बन्धयेत् । (१८०।१)
kartavyāstriprakārā vai mukhaṃ baddhvātha bandhayet |
शब्दवेधी रसेन्द्रोऽयं जायते खेगतिप्रदः ॥ (१८०।२)
śabdavedhī rasendro'yaṃ jāyate khegatipradaḥ ||
पुनश्च त्रिविधा कार्या सारणाज्जारणा क्रमात् । (१८१।१)
punaśca trividhā kāryā sāraṇājjāraṇā kramāt |
तस्यैव तु रसेन्द्रस्य मुखबन्धं च कारयेत् ॥ (१८१।२)
tasyaiva tu rasendrasya mukhabandhaṃ ca kārayet ||
सिद्धैर्भूचरखेचरा शिवमुखात्प्राप्ता महाजारणा कृत्वा तां च रसे रसातलमिदं स्वर्णेन पूर्णं कृतम् । (१८३।१)
siddhairbhūcarakhecarā śivamukhātprāptā mahājāraṇā kṛtvā tāṃ ca rase rasātalamidaṃ svarṇena pūrṇaṃ kṛtam |
तेषां कर्म विचार्य सारमखिलं स्पष्टीकृतं तन्मया यः कश्चिद् गुरुतन्त्रमन्त्रनिरतस्तस्यैव सिद्धं भवेत् ॥ (१८३।२)
teṣāṃ karma vicārya sāramakhilaṃ spaṣṭīkṛtaṃ tanmayā yaḥ kaścid gurutantramantraniratastasyaiva siddhaṃ bhavet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.