रसरत्नाकरRasaratnākara

RRĀ, 1, 3

3 of 39 · 92 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

जारणपूर्वं मारणमथातो जारणापूर्वं बीजं मारणमुच्यते । (१।१)

jāraṇapūrvaṃ māraṇamathāto jāraṇāpūrvaṃ bījaṃ māraṇamucyate |

1.2१.२

अजीर्णं चाप्यबीजं च सूतकं यस्तु मारयेत् ॥ (१।२)

ajīrṇaṃ cāpyabījaṃ ca sūtakaṃ yastu mārayet ||

2.1२.१

ब्रह्महा स दुराचारो मम द्रोही महेश्वरि । (२।१)

brahmahā sa durācāro mama drohī maheśvari |

2.2२.२

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन जारितं मारयेद्रसम् ॥ (२।२)

tasmātsarvaprayatnena jāritaṃ mārayedrasam ||

3.1३.१

रसस्य समुखकरणम्संस्थाप्य गोमयं भूमौ पक्वमूषां ततः परम् । (३।१)

rasasya samukhakaraṇamsaṃsthāpya gomayaṃ bhūmau pakvamūṣāṃ tataḥ param |

3.2३.२

तन्मध्ये कटुतुम्ब्युत्थं तैलं दत्त्वा रसं क्षिपेत् ॥ (३।२)

tanmadhye kaṭutumbyutthaṃ tailaṃ dattvā rasaṃ kṣipet ||

4.1४.१

काकमाचीरसं देयं तैलं तुल्यं ततः पुनः । (४।१)

kākamācīrasaṃ deyaṃ tailaṃ tulyaṃ tataḥ punaḥ |

4.2४.२

गन्धकं व्रीहिमात्रं च क्षिप्त्वा तं च निरोधयेत् ॥ (४।२)

gandhakaṃ vrīhimātraṃ ca kṣiptvā taṃ ca nirodhayet ||

5.1५.१

तत्पृष्ठे पावको देयः पूर्णं वा वह्निखर्परम् । (५।१)

tatpṛṣṭhe pāvako deyaḥ pūrṇaṃ vā vahnikharparam |

5.2५.२

स्वाङ्गशीतलतां ज्ञात्वा जीर्णे तैले च गन्धकम् ॥ (५।२)

svāṅgaśītalatāṃ jñātvā jīrṇe taile ca gandhakam ||

6.1६.१

काकमाचीद्रवं चाग्नौ दत्त्वा दत्त्वा च जारयेत् । (६।१)

kākamācīdravaṃ cāgnau dattvā dattvā ca jārayet |

6.2६.२

मूषाधो गोमयं चात्र दत्त्वा चोदधर्वं च पावकम् ॥ (६।२)

mūṣādho gomayaṃ cātra dattvā codadharvaṃ ca pāvakam ||

7.1७.१

षड्गुणं गन्धकं जार्यं सूतस्यैवं मुखं भवेत् । (७।१)

ṣaḍguṇaṃ gandhakaṃ jāryaṃ sūtasyaivaṃ mukhaṃ bhavet |

7.2७.२

समुखपारदस्य जारणापूर्वको मारणविधिःतं सूतं मर्दयेन्नीरैर्जम्बीरोत्थैः पुनः पुनः ॥ (७।२)

samukhapāradasya jāraṇāpūrvako māraṇavidhiḥtaṃ sūtaṃ mardayennīrairjambīrotthaiḥ punaḥ punaḥ ||

8.1८.१

चतुःषष्ट्यंशकैः पूर्वैर् द्वात्रिंशांशं ततः पुनः । (८।१)

catuḥṣaṣṭyaṃśakaiḥ pūrvair dvātriṃśāṃśaṃ tataḥ punaḥ |

8.2८.२

षोडशांशं शुद्धहेमपत्रं सूतेषु निक्षिपेत् ॥ (८।२)

ṣoḍaśāṃśaṃ śuddhahemapatraṃ sūteṣu nikṣipet ||

9.1९.१

शिखिपित्तेन सम्पिष्टं तैलैश्च सर्षपोद्भवैः । (९।१)

śikhipittena sampiṣṭaṃ tailaiśca sarṣapodbhavaiḥ |

9.2९.२

लिप्त्वा हेमं क्षिपेत्सूतं यामं जम्बीरजैर्द्रवैः ॥ (९।२)

liptvā hemaṃ kṣipetsūtaṃ yāmaṃ jambīrajairdravaiḥ ||

10.1१०.१

मर्द्यं तं पूर्ववत् पच्यान्मूषायां जम्बीरद्रवैः । (१०।१)

mardyaṃ taṃ pūrvavat pacyānmūṣāyāṃ jambīradravaiḥ |

10.2१०.२

पूरयेद् रोधयेच्चाग्निं दत्त्वा यत्नेन जारयेत् ॥ (१०।२)

pūrayed rodhayeccāgniṃ dattvā yatnena jārayet ||

11.1११.१

ग्रासे ग्रासे च तन्मर्द्यं जम्बीराणां द्रवैः दृढम् । (११।१)

grāse grāse ca tanmardyaṃ jambīrāṇāṃ dravaiḥ dṛḍham |

11.2११.२

मूलिका लवणं गन्धमभावे पित्ततैलयोः ॥ (११।२)

mūlikā lavaṇaṃ gandhamabhāve pittatailayoḥ ||

12.1१२.१

पिष्ट्वा जम्बीरनीरेण हेमपत्रं प्रलेपयेत् । (१२।१)

piṣṭvā jambīranīreṇa hemapatraṃ pralepayet |

12.2१२.२

इत्येवं जारणा कार्या ततः सूतं च मारयेत् ॥ (१२।२)

ityevaṃ jāraṇā kāryā tataḥ sūtaṃ ca mārayet ||

13.1१३.१

अथवा निर्मुखं सूतं विडयोगेन मारयेत् । (१३।१)

athavā nirmukhaṃ sūtaṃ viḍayogena mārayet |

13.2१३.२

विडनिर्माणविधिविडमत्र प्रवक्ष्यामि साधयेद्भिषजां वरः ॥ (१३।२)

viḍanirmāṇavidhiviḍamatra pravakṣyāmi sādhayedbhiṣajāṃ varaḥ ||

14.1१४.१

शंखचूर्णं रविक्षीरैश्चातपे भावयेद्दिनम् । (१४।१)

śaṃkhacūrṇaṃ ravikṣīraiścātape bhāvayeddinam |

14.2१४.२

तद्वज्जम्बीरजैर्द्रावैर् दिनैकं धूमसारकम् ॥ (१४।२)

tadvajjambīrajairdrāvair dinaikaṃ dhūmasārakam ||

15.1१५.१

सुवर्चलमजामूत्रैः क्वाथ्यं यामचतुष्टयम् । (१५।१)

suvarcalamajāmūtraiḥ kvāthyaṃ yāmacatuṣṭayam |

15.2१५.२

कण्टकारीं च संक्वाथ्यं दिनैकं नरमूत्रकैः ॥ (१५।२)

kaṇṭakārīṃ ca saṃkvāthyaṃ dinaikaṃ naramūtrakaiḥ ||

16.1१६.१

सज्जीक्षारं तिन्तिडीकं काशीशं च शिलाजतुम् । (१६।१)

sajjīkṣāraṃ tintiḍīkaṃ kāśīśaṃ ca śilājatum |

16.2१६.२

जम्बीरोत्थैर् द्रवैर् भाव्यं पृथग्यामं चतुष्टयम् ॥ (१६।२)

jambīrotthair dravair bhāvyaṃ pṛthagyāmaṃ catuṣṭayam ||

17.1१७.१

जयपालबीजं त्वग्घीनं मूलकानां द्रवैर् दिनम् । (१७।१)

jayapālabījaṃ tvagghīnaṃ mūlakānāṃ dravair dinam |

17.2१७.२

सैन्धवं टङ्कणं गुञ्जां शिग्रुमूलद्रवैर्दिनम् ॥ (१७।२)

saindhavaṃ ṭaṅkaṇaṃ guñjāṃ śigrumūladravairdinam ||

18.1१८.१

एतत्सर्वं समांशं तु मर्द्यं जम्बीरजैर्द्रवैः । (१८।१)

etatsarvaṃ samāṃśaṃ tu mardyaṃ jambīrajairdravaiḥ |

18.2१८.२

तद्गोलं रक्षयेद्यत्नाद्विडोऽयं वाडवानलः । (१८।२)

tadgolaṃ rakṣayedyatnādviḍo'yaṃ vāḍavānalaḥ |

18.3१८.३

अनेन मर्दयेत्सूतं ग्रसते तप्तखल्वके ॥ (१८।३)

anena mardayetsūtaṃ grasate taptakhalvake ||

19.1१९.१

विडयोगेन पारदादिमारणप्रकारःस्वर्णाभ्रकसर्वलोहानि यथेष्टानि च जारयेत् । (१९।१)

viḍayogena pāradādimāraṇaprakāraḥsvarṇābhrakasarvalohāni yatheṣṭāni ca jārayet |

19.2१९.२

मारयेत् पूर्वयोगेन मारणं चात्र कथ्यते ॥ (१९।२)

mārayet pūrvayogena māraṇaṃ cātra kathyate ||

20.1२०.१

पारदमारण (१)कुम्भीं समूलाम् उद्धृत्य गोमूत्रेण सुपेषयेत् । (२०।१)

pāradamāraṇa (1)kumbhīṃ samūlām uddhṛtya gomūtreṇa supeṣayet |

20.2२०.२

तद्द्रवैर् मर्दयेत्सूतं दिनैकं कान्तसम्पुटे ॥ (२०।२)

taddravair mardayetsūtaṃ dinaikaṃ kāntasampuṭe ||

21.1२१.१

लिप्त्वा नियामका देया ऊर्ध्वश्चाधस् तदन्वयेत् । (२१।१)

liptvā niyāmakā deyā ūrdhvaścādhas tadanvayet |

21.2२१.२

मृद्वग्निना दिनैकं तु पचेच्चुल्यां मृतो भवेत् ॥ (२१।२)

mṛdvagninā dinaikaṃ tu pacecculyāṃ mṛto bhavet ||

22.1२२.१

पारदमारण (२)गोघृतं गन्धकं सूतं पिष्ट्वा पिण्डीं प्रकल्पयेत् । (२२।१)

pāradamāraṇa (2)goghṛtaṃ gandhakaṃ sūtaṃ piṣṭvā piṇḍīṃ prakalpayet |

22.2२२.२

कुमारीदलमध्यस्थं कृत्वा सूत्रेण वेष्टयेत् ॥ (२२।२)

kumārīdalamadhyasthaṃ kṛtvā sūtreṇa veṣṭayet ||

23.1२३.१

तं कान्तसम्पुटे रुद्ध्वा त्रिभिर् लघुपुटैः पचेत् । (२३।१)

taṃ kāntasampuṭe ruddhvā tribhir laghupuṭaiḥ pacet |

23.2२३.२

ततो ध्माते भवेद्भस्म चान्धमूषे क्षयं ध्रुवम् ॥ (२३।२)

tato dhmāte bhavedbhasma cāndhamūṣe kṣayaṃ dhruvam ||

24.1२४.१

पारदमारण (३)शाकवृक्षस्य पक्वानि फलान्यादाय शोधयेत् । (२४।१)

pāradamāraṇa (3)śākavṛkṣasya pakvāni phalānyādāya śodhayet |

24.2२४.२

पेषयेद्रविदुग्धेन तेन मूषां प्रलेपयेत् ॥ (२४।२)

peṣayedravidugdhena tena mūṣāṃ pralepayet ||

25.1२५.१

आदिप्रसूतगोर् जातजरायोश्चूर्णपूरितः । (२५।१)

ādiprasūtagor jātajarāyoścūrṇapūritaḥ |

25.2२५.२

तन्मध्ये सूतकं रुद्ध्वा ध्मातो भस्मत्वमाप्नुयात् ॥ (२५।२)

tanmadhye sūtakaṃ ruddhvā dhmāto bhasmatvamāpnuyāt ||

26.1२६.१

पारदमारण (४)कर्कोटकीं काकमाचीं च कञ्चुकीं कटुतुम्बिकाम् । (२६।१)

pāradamāraṇa (4)karkoṭakīṃ kākamācīṃ ca kañcukīṃ kaṭutumbikām |

26.2२६.२

काकजङ्घां काकतुण्डीं काकिनीं काकमञ्जरीः ॥ (२६।२)

kākajaṅghāṃ kākatuṇḍīṃ kākinīṃ kākamañjarīḥ ||

27.1२७.१

पिष्ट्वैतान् वज्रमूषास्तैर्लेपं कृत्वा रसं क्षिपेत् । (२७।१)

piṣṭvaitān vajramūṣāstairlepaṃ kṛtvā rasaṃ kṣipet |

27.2२७.२

मर्दितं दिनमेकं तु तैरेवार्द्रोत्थितै रसैः ॥ (२७।२)

marditaṃ dinamekaṃ tu tairevārdrotthitai rasaiḥ ||

28.1२८.१

रुद्ध्वाथ भूधरे पच्याद् अष्टवारं पुनः पुनः । (२८।१)

ruddhvātha bhūdhare pacyād aṣṭavāraṃ punaḥ punaḥ |

28.2२८.२

मर्दयेल्लिप्तमूषास्ता रुद्ध्वा ध्मातो मृतो भवेत् ॥ (२८।२)

mardayelliptamūṣāstā ruddhvā dhmāto mṛto bhavet ||

29.1२९.१

पारदमारण (५)रसैर्नियामकैर् मर्द्यो दृढं यामचतुष्टयम् । (२९।१)

pāradamāraṇa (5)rasairniyāmakair mardyo dṛḍhaṃ yāmacatuṣṭayam |

29.2२९.२

द्विगुणैर्गन्धतैलैश्च पचेन्मृद्वग्निना शनैः ॥ (२९।२)

dviguṇairgandhatailaiśca pacenmṛdvagninā śanaiḥ ||

30.1३०.१

यावत् खोटो भवेत्तत्तद्रोधयेल्लौहसम्पुटे । (३०।१)

yāvat khoṭo bhavettattadrodhayellauhasampuṭe |

30.2३०.२

हरीतकीं जले पिष्ट्वा लौहकिट्टेन मूषिकाम् ॥ (३०।२)

harītakīṃ jale piṣṭvā lauhakiṭṭena mūṣikām ||

31.1३१.१

कृत्वा तन्मध्यतः क्षिप्त्वा सम्पुटं चान्धयेत्पुनः । (३१।१)

kṛtvā tanmadhyataḥ kṣiptvā sampuṭaṃ cāndhayetpunaḥ |

31.2३१.२

तस्योर्ध्वं स्रावकाकारं हृत्वा नागद्रुतं क्षिपेत् ॥ (३१।२)

tasyordhvaṃ srāvakākāraṃ hṛtvā nāgadrutaṃ kṣipet ||

32.1३२.१

कठिनेन धमेत्तावद्यावन्नागो द्रुतो भवेत् । (३२।१)

kaṭhinena dhamettāvadyāvannāgo druto bhavet |

32.2३२.२

न धमेच्च पुनस्तावद्यावत् कठिनतां व्रजेत् ॥ (३२।२)

na dhamecca punastāvadyāvat kaṭhinatāṃ vrajet ||

33.1३३.१

एवं पुनः पुनर्ध्मातस्त्रियामैर् म्रियते रसः । (३३।१)

evaṃ punaḥ punardhmātastriyāmair mriyate rasaḥ |

33.2३३.२

नियामकौषध्यःनियामकास्ततो वक्ष्ये सूतस्य मारकर्मणि ॥ (३३।२)

niyāmakauṣadhyaḥniyāmakāstato vakṣye sūtasya mārakarmaṇi ||

34.1३४.१

सर्पाक्षी क्षीरिणी वन्ध्या मत्स्याक्षी शरपुङ्खिका । (३४।१)

sarpākṣī kṣīriṇī vandhyā matsyākṣī śarapuṅkhikā |

34.2३४.२

काकजङ्घा शिखिशिखा ब्रह्मदण्ड्य् आखुपर्णिका ॥ (३४।२)

kākajaṅghā śikhiśikhā brahmadaṇḍy ākhuparṇikā ||

35.1३५.१

वर्षाभूः कञ्चुकी मूर्वा पद्मकोत्पलचिञ्चिका । (३५।१)

varṣābhūḥ kañcukī mūrvā padmakotpalaciñcikā |

35.2३५.२

शतावरी वज्रलता वज्रकन्दा त्रिपर्णिका ॥ (३५।२)

śatāvarī vajralatā vajrakandā triparṇikā ||

36.1३६.१

मण्डूकपर्णी पाटली चित्रको ग्रीष्मसुन्दरः । (३६।१)

maṇḍūkaparṇī pāṭalī citrako grīṣmasundaraḥ |

36.2३६.२

काकमाची महाराष्ट्री हरिद्रा तिलकर्णिका ॥ (३६।२)

kākamācī mahārāṣṭrī haridrā tilakarṇikā ||

37.1३७.१

श्वेतार्कशिग्रुधत्तूरमृगदूर्वाहरीतकी । (३७।१)

śvetārkaśigrudhattūramṛgadūrvāharītakī |

37.2३७.२

गुडूची मूषली पुङ्खा भृङ्गराड्रक्तचित्रकम् ॥ (३७।२)

guḍūcī mūṣalī puṅkhā bhṛṅgarāḍraktacitrakam ||

38.1३८.१

तगरं शूरणं मुण्डी मयङ्का पोतकोकिलम् । (३८।१)

tagaraṃ śūraṇaṃ muṇḍī mayaṅkā potakokilam |

38.2३८.२

सैन्धवं श्वेतवर्षाभूः साम्भरं हिंगु माक्षिकम् ॥ (३८।२)

saindhavaṃ śvetavarṣābhūḥ sāmbharaṃ hiṃgu mākṣikam ||

39.1३९.१

विष्णुकान्ता सोमवल्ली व्रणघ्नी यक्षलोचनम् । (३९।१)

viṣṇukāntā somavallī vraṇaghnī yakṣalocanam |

39.2३९.२

व्याघ्रपादी हंसपदी वृश्चिकाली कुरण्टकम् ॥ (३९।२)

vyāghrapādī haṃsapadī vṛścikālī kuraṇṭakam ||

40.1४०.१

स्वयम्भूकुसुमं कुञ्ची हस्तिशुण्डीन्द्रवारुणी । (४०।१)

svayambhūkusumaṃ kuñcī hastiśuṇḍīndravāruṇī |

40.2४०.२

बीजान्यहस्करस्यापि सर्वत्रैते नियामकाः ॥ (४०।२)

bījānyahaskarasyāpi sarvatraite niyāmakāḥ ||

41.1४१.१

एताः समस्ता व्यस्ता वा देया ह्यष्टादशाधिकाः । (४१।१)

etāḥ samastā vyastā vā deyā hyaṣṭādaśādhikāḥ |

41.2४१.२

मारणे मूर्च्छने बन्धे रसस्यैतानि योजयेत् ॥ (४१।२)

māraṇe mūrcchane bandhe rasasyaitāni yojayet ||

42.1४२.१

रसस्य जारणमारणविधिःअप्रसूतगवां मूत्रैः पिष्ट्वा पूर्वनियामिकाः । (४२।१)

rasasya jāraṇamāraṇavidhiḥaprasūtagavāṃ mūtraiḥ piṣṭvā pūrvaniyāmikāḥ |

42.2४२.२

तद्द्रवैर्मर्दयेत् सूतं यथा पूर्वोदितं क्रमात् ॥ (४२।२)

taddravairmardayet sūtaṃ yathā pūrvoditaṃ kramāt ||

43.1४३.१

इत्येवं जारणं प्रोक्तं मारणं परिकीर्तितम् । (४३।१)

ityevaṃ jāraṇaṃ proktaṃ māraṇaṃ parikīrtitam |

43.2४३.२

रसभस्मपरीक्षापरीक्षा मारिते सूते कर्तव्या च यथोदिता ॥ (४३।२)

rasabhasmaparīkṣāparīkṣā mārite sūte kartavyā ca yathoditā ||

44.1४४.१

अधस्तुषाग्निना तप्तो ह्यक्षीणस्तिष्ठते यदा । (४४।१)

adhastuṣāgninā tapto hyakṣīṇastiṣṭhate yadā |

44.2४४.२

तदा भस्म विजानीयाच्चुल्ल्यां यामं निरीक्षयेत् ॥ (४४।२)

tadā bhasma vijānīyāccullyāṃ yāmaṃ nirīkṣayet ||

45.1४५.१

मूलिकामारितं सूतं सर्वयोगेषु योजयेत् । (४५।१)

mūlikāmāritaṃ sūtaṃ sarvayogeṣu yojayet |

45.2४५.२

जारितो याति सूतोऽसौ जरादारिद्र्यरोगनुत् ॥ (४५।२)

jārito yāti sūto'sau jarādāridryaroganut ||

46.0४६.०

मूर्छितो व्याधिनाशाय बद्धः सर्वत्र योजयेत् ॥ (४६।०)

mūrchito vyādhināśāya baddhaḥ sarvatra yojayet ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

RRĀ, 1, 3

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit