RRĀ, 3, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
महारसैश्चोपरसैः ससूतैर् हेम्नो दलं रञ्जनमत्र युक्त्या । (१।१)
mahārasaiścoparasaiḥ sasūtair hemno dalaṃ rañjanamatra yuktyā |
नानाविधं वर्णविवर्धनं च तत्कथ्यते वार्त्तिकभुक्तियोग्यम् ॥ (१।२)
nānāvidhaṃ varṇavivardhanaṃ ca tatkathyate vārttikabhuktiyogyam ||
गोल्द्:: ड़्रोम् सितस्वर्णवैक्रान्तसत्त्वभागैकं शुद्धवैक्रान्तमेव वा । (२।१)
gold:: from sitasvarṇavaikrāntasattvabhāgaikaṃ śuddhavaikrāntameva vā |
कांस्याख्या विमला वापि हेमाख्या विमलापि वा ॥ (२।२)
kāṃsyākhyā vimalā vāpi hemākhyā vimalāpi vā ||
सिद्धचूर्णेन संयुक्तं मर्दनादिपुटान्तकम् ॥ (३।२)
siddhacūrṇena saṃyuktaṃ mardanādipuṭāntakam ||
स्वर्णं तारं समं द्राव्यं तेन पत्राणि कारयेत् ॥ (४।२)
svarṇaṃ tāraṃ samaṃ drāvyaṃ tena patrāṇi kārayet ||
सितस्वर्णमिदं ख्यातं पूर्वकल्केन लेपयेत् । (५।१)
sitasvarṇamidaṃ khyātaṃ pūrvakalkena lepayet |
लोहसंक्रान्तिनुत्त्यर्थं सेच्यं ब्राह्मीद्रवेण वा ॥ (६।२)
lohasaṃkrāntinuttyarthaṃ secyaṃ brāhmīdraveṇa vā ||
गोल्द्:: ड़्रोम् सितस्वर्णनागवैक्रान्तयोगेन मधूच्छिष्टेन लेपयेत् ॥ (७।२)
gold:: from sitasvarṇanāgavaikrāntayogena madhūcchiṣṭena lepayet ||
सहस्रांशे सिते हेमे दिव्यं भवति काञ्चनम् । (८।१)
sahasrāṃśe site heme divyaṃ bhavati kāñcanam |
सितस्वर्ण => गोल्द्मेषीक्षीराम्लवर्गाभ्यां दरदं घर्मभावितम् ॥ (८।२)
sitasvarṇa => goldmeṣīkṣīrāmlavargābhyāṃ daradaṃ gharmabhāvitam ||
शतधा तत्प्रयत्नेन शोष्यं पेष्यं पुनः पुनः । (९।१)
śatadhā tatprayatnena śoṣyaṃ peṣyaṃ punaḥ punaḥ |
अनेन सितस्वर्णस्य पत्रं लिप्त्वा पुटे पचेत् ॥ (९।२)
anena sitasvarṇasya patraṃ liptvā puṭe pacet ||
एवं त्रिसप्तधा कुर्याद्दिव्यं भवति काञ्चनम् । (१०।१)
evaṃ trisaptadhā kuryāddivyaṃ bhavati kāñcanam |
सितस्वर्ण => गोल्द्नागचूर्णं ताप्यचूर्णं नागवैक्रान्तमेव वा ॥ (१०।२)
sitasvarṇa => goldnāgacūrṇaṃ tāpyacūrṇaṃ nāgavaikrāntameva vā ||
मर्दनं पुटपाकं च पूर्ववत् कारयेत् क्रमात् ॥ (११।२)
mardanaṃ puṭapākaṃ ca pūrvavat kārayet kramāt ||
लिप्त्वा लिप्त्वा पुटैः पच्याद्यावत् कुङ्कुमसंनिभम् ॥ (१२।२)
liptvā liptvā puṭaiḥ pacyādyāvat kuṅkumasaṃnibham ||
एतत्स्वर्णशतांशेन सितस्वर्णं तु वेधयेत् । (१३।१)
etatsvarṇaśatāṃśena sitasvarṇaṃ tu vedhayet |
सितस्वर्ण => गोल्द्वैक्रान्तं नागचूर्णं च पुटान्तं पूर्ववत्कृतम् । (१४।१)
sitasvarṇa => goldvaikrāntaṃ nāgacūrṇaṃ ca puṭāntaṃ pūrvavatkṛtam |
सितस्वर्ण => गोल्द्माक्षिकस्य समांशेन राजावर्तं दिनत्रयम् ॥ (१५।२)
sitasvarṇa => goldmākṣikasya samāṃśena rājāvartaṃ dinatrayam ||
मातुलुङ्गद्रवैर्मर्द्य तेन पत्राणि लेपयेत् । (१६।१)
mātuluṅgadravairmardya tena patrāṇi lepayet |
पूर्वाक्तसितस्वर्णस्य रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ॥ (१६।२)
pūrvāktasitasvarṇasya ruddhvā gajapuṭe pacet ||
पुनर्लेप्यं पुनः पाच्यं सप्तधा कांचनं भवेत् । (१७।१)
punarlepyaṃ punaḥ pācyaṃ saptadhā kāṃcanaṃ bhavet |
सिल्वेर् => गोल्द्राजावर्तं च सिन्दूरं पारावतमलं समम् ॥ (१७।२)
silver => goldrājāvartaṃ ca sindūraṃ pārāvatamalaṃ samam ||
अशीत्यंशेन कुरुते स्वर्णं रौप्यं च पूर्ववत् । (१८।१)
aśītyaṃśena kurute svarṇaṃ raupyaṃ ca pūrvavat |
मिxतुरे ओड़् गोल्द् अन्द् सिल्वेर् => गोल्द्रसैः शिरीषपुष्पस्य आर्द्रकस्य रसैः समैः ॥ (१८।२)
mixture of gold and silver => goldrasaiḥ śirīṣapuṣpasya ārdrakasya rasaiḥ samaiḥ ||
तेनैव शतमांशेन स्वर्णतारं द्रुतं समम् ॥ (१९।२)
tenaiva śatamāṃśena svarṇatāraṃ drutaṃ samam ||
वेधयेत्पूर्ववत् सिद्धं दिव्यं भवति काञ्चनम् । (२०।१)
vedhayetpūrvavat siddhaṃ divyaṃ bhavati kāñcanam |
मिxतुरे ओड़् गोल्द् अन्द् सिल्वेर् => गोल्द्कङ्कुष्ठं विमला ताप्यं रसकं दरदं शिला ॥ (२०।२)
mixture of gold and silver => goldkaṅkuṣṭhaṃ vimalā tāpyaṃ rasakaṃ daradaṃ śilā ||
राजावर्तं प्रवालं च काङ्क्षीगैरिकटङ्कणम् । (२१।१)
rājāvartaṃ pravālaṃ ca kāṅkṣīgairikaṭaṅkaṇam |
सैन्धवं चूर्णयेत्तुल्यमशीत्यंशेन वापयेत् ॥ (२१।२)
saindhavaṃ cūrṇayettulyamaśītyaṃśena vāpayet ||
द्रुते समे स्वर्णतारे पूर्ववत् सेचयेत् क्रमात् । (२२।१)
drute same svarṇatāre pūrvavat secayet kramāt |
त्रिवारं वापयेदेवं दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥ (२२।२)
trivāraṃ vāpayedevaṃ divyaṃ bhavati kāñcanam ||
बीज:: पक्व:: प्रोदुच्तिओन्गैरिकं च प्रवालं च काकमाच्या द्रवैः समम् । (२३।१)
bīja:: pakva:: productiongairikaṃ ca pravālaṃ ca kākamācyā dravaiḥ samam |
यामं मर्द्यं तु तद्रुद्ध्वा आरण्योत्पलकैः पुटेत् ॥ (२३।२)
yāmaṃ mardyaṃ tu tadruddhvā āraṇyotpalakaiḥ puṭet ||
इत्येवं तु त्रिधा कुर्यान्मर्दनं पुटपाचनम् । (२४।१)
ityevaṃ tu tridhā kuryānmardanaṃ puṭapācanam |
तदर्धं हिङ्गुलं शुद्धं क्षिप्त्वा तस्मिन्विमर्दयेत् ॥ (२४।२)
tadardhaṃ hiṅgulaṃ śuddhaṃ kṣiptvā tasminvimardayet ||
काञ्जिकैर्याममात्रं तु पुटेनैकेन पाचयेत् । (२५।१)
kāñjikairyāmamātraṃ tu puṭenaikena pācayet |
अस्य कल्कस्य भागैकं भागाश्चत्वारि हाटकम् ॥ (२५।२)
asya kalkasya bhāgaikaṃ bhāgāścatvāri hāṭakam ||
पूर्ववत् पूर्वकल्केन रुद्ध्वा देयं पुटं पुनः ॥ (२६।२)
pūrvavat pūrvakalkena ruddhvā deyaṃ puṭaṃ punaḥ ||
एवं चतुःपुटैः पक्वं स्वर्णं गुञ्जानिभं भवेत् । (२७।१)
evaṃ catuḥpuṭaiḥ pakvaṃ svarṇaṃ guñjānibhaṃ bhavet |
पक्वबीजमिदं सिद्धं तत्तत्कर्मणि योजयेत् ॥ (२७।२)
pakvabījamidaṃ siddhaṃ tattatkarmaṇi yojayet ||
सितस्वर्ण => गोल्दनेन षोडशांशेन सितस्वर्णं तु वेधयेत् । (२८।१)
sitasvarṇa => goldanena ṣoḍaśāṃśena sitasvarṇaṃ tu vedhayet |
सेचयेत् कुङ्कुणीतैले रक्तवर्गेण वापितम् ॥ (२८।२)
secayet kuṅkuṇītaile raktavargeṇa vāpitam ||
पुनर्वेध्यं पुनः सेच्यं षोडशांशेन बुद्धिमान् । (२९।१)
punarvedhyaṃ punaḥ secyaṃ ṣoḍaśāṃśena buddhimān |
एवं वारत्रयं वेध्यं दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥ (२९।२)
evaṃ vāratrayaṃ vedhyaṃ divyaṃ bhavati kāñcanam ||
गोल्द्:: रञ्जन:: दशवर्णपूर्वोक्तपक्वबीजेन वेधयेदष्टवर्गकम् । (३०।१)
gold:: rañjana:: daśavarṇapūrvoktapakvabījena vedhayedaṣṭavargakam |
तत्स्वर्णं दशवर्णं स्यात्पुटे दत्ते न हीयते ॥ (३०।२)
tatsvarṇaṃ daśavarṇaṃ syātpuṭe datte na hīyate ||
गोल्द्:: रक्ती (रञ्जन)निष्काः षोडश तुत्थस्य सूतहिङ्गुलगन्धकम् । (३१।१)
gold:: raktī (rañjana)niṣkāḥ ṣoḍaśa tutthasya sūtahiṅgulagandhakam |
टङ्कणं च तथैकैकं योज्यं निष्कचतुष्टयम् ॥ (३१।२)
ṭaṅkaṇaṃ ca tathaikaikaṃ yojyaṃ niṣkacatuṣṭayam ||
सर्वमेतद्दिनं मर्द्यं त्रिधारस्नुक्पयोऽन्वितम् । (३२।१)
sarvametaddinaṃ mardyaṃ tridhārasnukpayo'nvitam |
निष्कमात्रां वटीं कृत्वा श्रेष्ठे स्वर्णे द्रुते क्षिपेत् ॥ (३२।२)
niṣkamātrāṃ vaṭīṃ kṛtvā śreṣṭhe svarṇe drute kṣipet ||
एकैकं निष्कमात्रं तु मूषामध्ये दिनं धमेत् । (३३।१)
ekaikaṃ niṣkamātraṃ tu mūṣāmadhye dinaṃ dhamet |
जीर्णे जीर्णे पुनर्देया एवं सर्वाः प्रदापयेत् ॥ (३३।२)
jīrṇe jīrṇe punardeyā evaṃ sarvāḥ pradāpayet ||
गुञ्जावर्णं भवेत्स्वर्णं ख्यातेयं हेमरक्तिका । (३४।१)
guñjāvarṇaṃ bhavetsvarṇaṃ khyāteyaṃ hemaraktikā |
गोल्द्:: रञ्जन:: अष्टवर्ण => दशवर्णअष्टवर्णसुवर्णस्य द्रावितस्य दशांशतः ॥ (३४।२)
gold:: rañjana:: aṣṭavarṇa => daśavarṇaaṣṭavarṇasuvarṇasya drāvitasya daśāṃśataḥ ||
क्षिपेत्तज्जायते सत्यं दशवर्णं तु शोभनम् । (३५।१)
kṣipettajjāyate satyaṃ daśavarṇaṃ tu śobhanam |
गोल्द्:: रञ्जन:: अष्टवर्ण => दशवर्णताम्रतुल्येन नागेन शोधयेद्धमनेन च ॥ (३५।२)
gold:: rañjana:: aṣṭavarṇa => daśavarṇatāmratulyena nāgena śodhayeddhamanena ca ||
ताम्रतुल्यं शुद्धहेम समावर्त्य तु पत्त्रयेत् । (३६।१)
tāmratulyaṃ śuddhahema samāvartya tu pattrayet |
तेन लिप्त्वा पूर्वपत्रं रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ॥ (३७।२)
tena liptvā pūrvapatraṃ ruddhvā gajapuṭe pacet ||
एवं पुनः पुनः पाच्यं यावत्स्वर्णावशेषितम् । (३८।१)
evaṃ punaḥ punaḥ pācyaṃ yāvatsvarṇāvaśeṣitam |
तत्स्वर्णं ताम्रसंयुक्तं समावर्त्य तु पत्त्रयेत् ॥ (३८।२)
tatsvarṇaṃ tāmrasaṃyuktaṃ samāvartya tu pattrayet ||
इत्येवं षड्गुणं ताम्रं स्वर्णे बाह्यं क्रमेण तु ॥ (३९।२)
ityevaṃ ṣaḍguṇaṃ tāmraṃ svarṇe bāhyaṃ krameṇa tu ||
तत्सर्वं जायते दिव्यं पद्मरागसमप्रभम् । (४०।१)
tatsarvaṃ jāyate divyaṃ padmarāgasamaprabham |
षट्त्रिंशांशेन तेनैव अष्टवर्णं तु वेधयेत् ॥ (४०।२)
ṣaṭtriṃśāṃśena tenaiva aṣṭavarṇaṃ tu vedhayet ||
तत्स्वर्णं जायते दिव्यं दशवर्णं न संशयः । (४१।१)
tatsvarṇaṃ jāyate divyaṃ daśavarṇaṃ na saṃśayaḥ |
गोल्द्:: रञ्जन:: अष्टवर्ण => दशवर्णसमं ताप्यं ताम्रचूर्णं ताप्यार्धं लोहचूर्णकम् ॥ (४१।२)
gold:: rañjana:: aṣṭavarṇa => daśavarṇasamaṃ tāpyaṃ tāmracūrṇaṃ tāpyārdhaṃ lohacūrṇakam ||
कन्याद्रावैः क्षणं मर्द्य घर्मे तेनैव भावयेत् । (४२।१)
kanyādrāvaiḥ kṣaṇaṃ mardya gharme tenaiva bhāvayet |
एवं वारांश्चतुःषष्टिस् ततः शुष्कं विचूर्णयेत् ॥ (४२।२)
evaṃ vārāṃścatuḥṣaṣṭis tataḥ śuṣkaṃ vicūrṇayet ||
तत्स्वर्णं जायते दिव्यं दशवर्णं न संशयः ॥ (४३।२)
tatsvarṇaṃ jāyate divyaṃ daśavarṇaṃ na saṃśayaḥ ||
गोल्द्:: रञ्जन:: अष्टवर्ण => दशवर्णरसकं घोषताम्रं च काचं श्वेतं नृकेशकम् । (४४।१)
gold:: rañjana:: aṣṭavarṇa => daśavarṇarasakaṃ ghoṣatāmraṃ ca kācaṃ śvetaṃ nṛkeśakam |
पलानि पञ्चपञ्चैव प्रत्येकं चूर्णयेत् पृथक् ॥ (४४।२)
palāni pañcapañcaiva pratyekaṃ cūrṇayet pṛthak ||
रसकात्त्रिगुणं योज्यं तीक्ष्णचूर्णं पुनस्ततः । (४५।१)
rasakāttriguṇaṃ yojyaṃ tīkṣṇacūrṇaṃ punastataḥ |
गन्धकं रसकं कांस्यमाक्षिकं चाष्टनिष्ककम् ॥ (४५।२)
gandhakaṃ rasakaṃ kāṃsyamākṣikaṃ cāṣṭaniṣkakam ||
मर्द्यं जम्बीरजैर्द्रावैः कर्षांशं वटकीकृतम् ॥ (४६।२)
mardyaṃ jambīrajairdrāvaiḥ karṣāṃśaṃ vaṭakīkṛtam ||
कोष्ठीयन्त्रे हठाद्धाम्यं यावत्ताम्रावशेषितम् । (४७।१)
koṣṭhīyantre haṭhāddhāmyaṃ yāvattāmrāvaśeṣitam |
षड्गुणम् तस्य ताम्रस्य सीसे वाह्यं धमन्धमन् ॥ (४७।२)
ṣaḍguṇam tasya tāmrasya sīse vāhyaṃ dhamandhaman ||
षट्त्रिंशांशेन तेनैव अष्टवर्णं तु वेधयेत् । (४८।१)
ṣaṭtriṃśāṃśena tenaiva aṣṭavarṇaṃ tu vedhayet |
दशवर्णं भवेत्तत्तु नात्र कार्या विचारणा ॥ (४८।२)
daśavarṇaṃ bhavettattu nātra kāryā vicāraṇā ||
चोप्पेर्:: रेमोविन्ग् कालिकाअथान्यस्य च ताम्रस्य नागशुद्धस्य कारयेत् । (४९।१)
copper:: removing kālikāathānyasya ca tāmrasya nāgaśuddhasya kārayet |
कुष्माण्डस्य रसेनैव सप्तवारं तु ढालनम् । (५०।१)
kuṣmāṇḍasya rasenaiva saptavāraṃ tu ḍhālanam |
एवं ताम्रं द्रुतं ढाल्यं कालिकारहितं भवेत् ॥ (५०।३)
evaṃ tāmraṃ drutaṃ ḍhālyaṃ kālikārahitaṃ bhavet ||
चोप्पेर्, सिल्वेर्, गोल्द् => गोल्देतत्ताम्रं त्रिभागं स्याद्भागाः पञ्चैव हाटकम् । (५१।१)
copper, silver, gold => goldetattāmraṃ tribhāgaṃ syādbhāgāḥ pañcaiva hāṭakam |
रौप्यं भागद्वयं शुद्धं सर्वमावर्तयेत्ततः ॥ (५१।२)
raupyaṃ bhāgadvayaṃ śuddhaṃ sarvamāvartayettataḥ ||
गोल्द्:: रञ्जन:: वेर्बेस्सेरुन्ग् उम् ज़्wएइ ड़र्ब्स्तुड़ेनङ्कोल्लकाष्ठं प्रज्वाल्य आरण्योपलचूर्णकम् ॥ (५२।२)
gold:: rañjana:: Verbesserung um zwei Farbstufenaṅkollakāṣṭhaṃ prajvālya āraṇyopalacūrṇakam ||
अङ्कोल्लबीजचूर्णं तु ज्वलत्काष्ठोपरि क्षिपेत् । (५३।१)
aṅkollabījacūrṇaṃ tu jvalatkāṣṭhopari kṣipet |
तदङ्गारान् समादाय शीतलांश्च पुनर्धमेत् ॥ (५३।२)
tadaṅgārān samādāya śītalāṃśca punardhamet ||
अङ्कोल्लबीजचूर्णं तु क्षिप्त्वा वस्त्रेण बन्धयेत् । (५४।१)
aṅkollabījacūrṇaṃ tu kṣiptvā vastreṇa bandhayet |
तद्धूमैः स्वर्णपत्राणि दशवर्णानि धूपयेत् ॥ (५४।२)
taddhūmaiḥ svarṇapatrāṇi daśavarṇāni dhūpayet ||
द्रावयित्वा क्षिपेत्तैले पुत्रजीवोत्थिते पुनः । (५५।१)
drāvayitvā kṣipettaile putrajīvotthite punaḥ |
एवं वारद्वये क्षिप्ते वर्धते वर्णकद्वयम् ॥ (५५।२)
evaṃ vāradvaye kṣipte vardhate varṇakadvayam ||
अल्पाल्पयुक्ति विभवैः सुखसाध्ययोगैर् अल्पाल्पकर्मविधिना बहुभिर्विशेषैः । (५६।१)
alpālpayukti vibhavaiḥ sukhasādhyayogair alpālpakarmavidhinā bahubhirviśeṣaiḥ |
लाभार्थपाददशमांशकरोपदेशः प्रोक्तो मया सकललोकहिताय सत्यम् ॥ (५६।२)
lābhārthapādadaśamāṃśakaropadeśaḥ prokto mayā sakalalokahitāya satyam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.