रसरत्नाकरRasaratnākara

RRĀ, 1, 6

6 of 39 · 83 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अभ्र:: अशुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएसशुद्धाभ्रं निहन्त्यायुर् वर्धयेन्मारुतं कफम् । (१।१)

abhra:: aśuddha:: medic. propertiesaśuddhābhraṃ nihantyāyur vardhayenmārutaṃ kapham |

1.2१.२

अहतं छेदयेद्देहं मन्दाग्निक्रिमिदायकम् ॥ (१।२)

ahataṃ chedayeddehaṃ mandāgnikrimidāyakam ||

2.1२.१

अभ्र:: सुब्त्य्पेस्कृष्णं पीतं सितं रक्तं योज्यं योगे रसायने । (२।१)

abhra:: subtypeskṛṣṇaṃ pītaṃ sitaṃ raktaṃ yojyaṃ yoge rasāyane |

2.2२.२

पिनाकं दर्दुरं नागं वज्रं चेति चतुर्विधम् ॥ (२।२)

pinākaṃ darduraṃ nāgaṃ vajraṃ ceti caturvidham ||

3.1३.१

पिनाकाद्यास्त्रयो वर्ज्या वज्रं यत्नात्समाहरेत् । (३।१)

pinākādyāstrayo varjyā vajraṃ yatnātsamāharet |

3.2३.२

पिनाक:: परीक्षामुञ्चत्यग्नौ विनिक्षिप्ते पिनाको दलसंचयम् ॥ (३।२)

pināka:: parīkṣāmuñcatyagnau vinikṣipte pināko dalasaṃcayam ||

4.1४.१

अज्ञानाद्भक्षणं तस्य महाकुष्ठप्रदायकम् । (४।१)

ajñānādbhakṣaṇaṃ tasya mahākuṣṭhapradāyakam |

4.2४.२

दर्दुरदर्दुरो निहितो ह्यग्नौ कुरुते दर्दुरध्वनिम् ॥ (४।२)

darduradarduro nihito hyagnau kurute darduradhvanim ||

5.1५.१

नागनागश्चाग्निगतः शब्दं फूत्कारं च विमुञ्चति । (५।१)

nāganāgaścāgnigataḥ śabdaṃ phūtkāraṃ ca vimuñcati |

5.2५.२

स च देहगतो नित्यं व्याधिं कुर्याद्भगन्दरम् ॥ (५।२)

sa ca dehagato nityaṃ vyādhiṃ kuryādbhagandaram ||

6.1६.१

वज्राभ्रवज्राभ्रकं वह्निसंस्थं न किंचिद् विकृतिं व्रजेत् । (६।१)

vajrābhravajrābhrakaṃ vahnisaṃsthaṃ na kiṃcid vikṛtiṃ vrajet |

6.2६.२

तस्माद्वज्राभ्रकं योज्यं व्याधिवार्द्धक्यमृत्युजित् ॥ (६।२)

tasmādvajrābhrakaṃ yojyaṃ vyādhivārddhakyamṛtyujit ||

7.1७.१

धान्याभ्रक:: प्रोदुच्तिओन्धमेद्वज्राभ्रकं वह्नौ ततः क्षीरे निषेचयेत् । (७।१)

dhānyābhraka:: productiondhamedvajrābhrakaṃ vahnau tataḥ kṣīre niṣecayet |

7.2७.२

भिन्नपत्रं तु तं ज्ञात्वा मेघनादद्रवाम्लयोः ॥ (७।२)

bhinnapatraṃ tu taṃ jñātvā meghanādadravāmlayoḥ ||

8.1८.१

भावयेदष्टयामं तद्धान्याभ्रं कारयेत्सुधीः । (८।१)

bhāvayedaṣṭayāmaṃ taddhānyābhraṃ kārayetsudhīḥ |

8.2८.२

धान्याभ्रक:: प्रोदुच्तिओनथवाभ्रस्य भागौ द्वौ टङ्कश्चैकं जलैः सह ॥ (८।२)

dhānyābhraka:: productionathavābhrasya bhāgau dvau ṭaṅkaścaikaṃ jalaiḥ saha ||

9.1९.१

द्विदिनं स्थापयेत्पात्रे सूक्ष्मं कृत्वा प्रपेषयेत् । (९।१)

dvidinaṃ sthāpayetpātre sūkṣmaṃ kṛtvā prapeṣayet |

9.2९.२

बद्ध्वा धान्ययुतं वस्त्रे मर्दयेत्काञ्जिकैः सह ॥ (९।२)

baddhvā dhānyayutaṃ vastre mardayetkāñjikaiḥ saha ||

10.0१०.०

अधो यद्गालितं सूक्ष्मं शुद्धं धान्याभ्रकं भवेत् ॥ (१०।०)

adho yadgālitaṃ sūkṣmaṃ śuddhaṃ dhānyābhrakaṃ bhavet ||

11.1११.१

अभ्र:: मारण:: निश्चन्द्रपुनर्नवामेघनादद्रवैर् धान्याभ्रकं दिनम् । (११।१)

abhra:: māraṇa:: niścandrapunarnavāmeghanādadravair dhānyābhrakaṃ dinam |

11.2११.२

मर्द्यं गजपुटे पच्यात्पुनश्चिञ्चाथ सूरणैः ॥ (११।२)

mardyaṃ gajapuṭe pacyātpunaściñcātha sūraṇaiḥ ||

12.1१२.१

द्रवैर्मुस्तभवैर्मर्द्यं पृथग्देयं पुटत्रयम् । (१२।१)

dravairmustabhavairmardyaṃ pṛthagdeyaṃ puṭatrayam |

12.2१२.२

एवं मर्कदलैर् वेष्ट्यं देयं वा मोचसम्पुटे ॥ (१२।२)

evaṃ markadalair veṣṭyaṃ deyaṃ vā mocasampuṭe ||

13.1१३.१

निश्चन्द्रं जायते ह्यभ्रं यथा दोषेषु योजयेत् । (१३।१)

niścandraṃ jāyate hyabhraṃ yathā doṣeṣu yojayet |

13.2१३.२

अभ्र:: मारण:: निश्चन्द्रगोघृतैस्त्रिफलां क्वाथैः पक्त्वा च पूर्ववत् पचेत् ॥ (१३।२)

abhra:: māraṇa:: niścandragoghṛtaistriphalāṃ kvāthaiḥ paktvā ca pūrvavat pacet ||

14.1१४.१

पञ्चविंशत्पुटैरेव कासमर्द्याः द्रवैः पचेत् । (१४।१)

pañcaviṃśatpuṭaireva kāsamardyāḥ dravaiḥ pacet |

14.2१४.२

देयं पुटत्रयं क्षीरैर् मर्दयेच्च पुटे पुटे ॥ (१४।२)

deyaṃ puṭatrayaṃ kṣīrair mardayecca puṭe puṭe ||

15.1१५.१

निश्चन्द्रं जायते ह्यभ्रं जरामृत्युरुजापहम् । (१५।१)

niścandraṃ jāyate hyabhraṃ jarāmṛtyurujāpaham |

15.2१५.२

अभ्र:: मारणधान्याभ्रकस्य भागैकं द्वौ भागौ टंकणस्य च ॥ (१५।२)

abhra:: māraṇadhānyābhrakasya bhāgaikaṃ dvau bhāgau ṭaṃkaṇasya ca ||

16.1१६.१

पिष्ट्वा तदन्धमूषायां रुद्ध्वा तीव्राग्निना पचेत् । (१६।१)

piṣṭvā tadandhamūṣāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā pacet |

16.2१६.२

स्वभावशीतलं चूर्णं सर्वरोगेषु योजयेत् ॥ (१६।२)

svabhāvaśītalaṃ cūrṇaṃ sarvarogeṣu yojayet ||

17.1१७.१

धान्याभ्रक:: मारणधान्याभ्रकमम्लंपिष्टं पुटे तप्तेऽम्लसेचनम् । (१७।१)

dhānyābhraka:: māraṇadhānyābhrakamamlaṃpiṣṭaṃ puṭe tapte'mlasecanam |

17.2१७.२

तत् पिष्ट्वा धारयेत् खल्वे भाव्यमम्लारनालकैः ॥ (१७।२)

tat piṣṭvā dhārayet khalve bhāvyamamlāranālakaiḥ ||

18.1१८.१

तप्तं तप्तं चारनालैः पाच्यं शोध्यं पुनः पुनः । (१८।१)

taptaṃ taptaṃ cāranālaiḥ pācyaṃ śodhyaṃ punaḥ punaḥ |

18.2१८.२

पुटे वा धमने पाच्यं विंशद्वारं पुनः पुनः ॥ (१८।२)

puṭe vā dhamane pācyaṃ viṃśadvāraṃ punaḥ punaḥ ||

19.1१९.१

तप्तं तप्तं क्षिपेद्दुग्धे पिष्ट्वाथ शोषयेत्पुनः । (१९।१)

taptaṃ taptaṃ kṣipeddugdhe piṣṭvātha śoṣayetpunaḥ |

19.2१९.२

दुग्धतप्तं पुटं पच्यात्तप्तं दुग्धेन सेचयेत् ॥ (१९।२)

dugdhataptaṃ puṭaṃ pacyāttaptaṃ dugdhena secayet ||

20.1२०.१

एवं त्रिसप्तवाराणि शोष्यं पेष्यं पुटे पचेत् । (२०।१)

evaṃ trisaptavārāṇi śoṣyaṃ peṣyaṃ puṭe pacet |

20.2२०.२

पेषयित्वा पचेत्स्थाल्यां लौहदर्व्या विचालयेत् ॥ (२०।२)

peṣayitvā pacetsthālyāṃ lauhadarvyā vicālayet ||

21.1२१.१

दुग्धस्थं च ततो दुग्धैः पुटे पच्यात्पुनः पुनः । (२१।१)

dugdhasthaṃ ca tato dugdhaiḥ puṭe pacyātpunaḥ punaḥ |

21.2२१.२

एवं सप्तदिनं पच्याद्दिवा चैकं पुटे निशि ॥ (२१।२)

evaṃ saptadinaṃ pacyāddivā caikaṃ puṭe niśi ||

22.1२२.१

तण्डुली वज्रवल्ली च तालमूली पुनर्नवा । (२२।१)

taṇḍulī vajravallī ca tālamūlī punarnavā |

22.2२२.२

चाङ्गेरी मरिचं चैव बलायाः पयसा सह ॥ (२२।२)

cāṅgerī maricaṃ caiva balāyāḥ payasā saha ||

23.1२३.१

एभिश्च पेषयेच्चाभ्रं प्रत्येकं तं त्र्यहं त्र्यहम् । (२३।१)

ebhiśca peṣayeccābhraṃ pratyekaṃ taṃ tryahaṃ tryaham |

23.2२३.२

स्थित्वा तप्ते पुटे पश्चात्प्रत्येकेन पुनः पुनः ॥ (२३।२)

sthitvā tapte puṭe paścātpratyekena punaḥ punaḥ ||

24.0२४.०

पिष्ट्वा पुनः पुटे घृष्टं कज्जलाभं मृतं भवेत् ॥ (२४।०)

piṣṭvā punaḥ puṭe ghṛṣṭaṃ kajjalābhaṃ mṛtaṃ bhavet ||

25.1२५.१

अभ्र:: मारण:: निश्चन्द्रधान्याभ्रकस्य शुद्धस्य दशांशं मरिचं क्षिपेत् । (२५।१)

abhra:: māraṇa:: niścandradhānyābhrakasya śuddhasya daśāṃśaṃ maricaṃ kṣipet |

25.2२५.२

पेषयेदम्लवर्गेण चाम्ले भाव्यं दिनत्रयम् ॥ (२५।२)

peṣayedamlavargeṇa cāmle bhāvyaṃ dinatrayam ||

26.1२६.१

तं शुष्कं सम्पुटे धाम्यं खदिराङ्गारकैर् दृढम् । (२६।१)

taṃ śuṣkaṃ sampuṭe dhāmyaṃ khadirāṅgārakair dṛḍham |

26.2२६.२

ऊर्ध्वपात्रं निरूप्याथ सेचयेदम्लकेन तत् ॥ (२६।२)

ūrdhvapātraṃ nirūpyātha secayedamlakena tat ||

27.1२७.१

अगस्त्यशिग्रुवर्षाभूमूलैस्तं पत्रजै रसैः । (२७।१)

agastyaśigruvarṣābhūmūlaistaṃ patrajai rasaiḥ |

27.2२७.२

पिष्ट्वाभ्रं सेचयेत्तेन यद् वान्याम्लरसेन च ॥ (२७।२)

piṣṭvābhraṃ secayettena yad vānyāmlarasena ca ||

28.1२८.१

सितामध्वाज्यगोक्षीरैर् दध्नाम्लं पेष्यम् अभ्रकम् । (२८।१)

sitāmadhvājyagokṣīrair dadhnāmlaṃ peṣyam abhrakam |

28.2२८.२

मत्स्याक्ष्याः करवीरायाः द्रवैः पिष्ट्वा त्रिधा पचेत् ॥ (२८।२)

matsyākṣyāḥ karavīrāyāḥ dravaiḥ piṣṭvā tridhā pacet ||

29.1२९.१

ततो गजपुरे पाच्यं निश्चन्द्रं जायतेऽभ्रकम् । (२९।१)

tato gajapure pācyaṃ niścandraṃ jāyate'bhrakam |

29.2२९.२

अभ्र:: मारण:: निश्चन्द्रधान्याभ्रकं द्रवैर्मर्द्यं मत्स्याक्षीतुलसीद्रवैः ॥ (२९।२)

abhra:: māraṇa:: niścandradhānyābhrakaṃ dravairmardyaṃ matsyākṣītulasīdravaiḥ ||

30.1३०.१

मूलजैः कोकिलाक्षस्य कुमारीश्वेतदूर्वयोः । (३०।१)

mūlajaiḥ kokilākṣasya kumārīśvetadūrvayoḥ |

30.2३०.२

व्याघ्रीकन्दपुनर्नवया दिनम् एतैर् विमर्दयेत् ॥ (३०।२)

vyāghrīkandapunarnavayā dinam etair vimardayet ||

31.1३१.१

कुञ्जराख्यैः पुटैः सप्त पिष्ट्वा पिष्ट्वा पचेत् पुनः । (३१।१)

kuñjarākhyaiḥ puṭaiḥ sapta piṣṭvā piṣṭvā pacet punaḥ |

31.2३१.२

तद्वत्पञ्चामृतैः पाच्यं पिष्ट्वा पिष्ट्वा तु सप्तधा ॥ (३१।२)

tadvatpañcāmṛtaiḥ pācyaṃ piṣṭvā piṣṭvā tu saptadhā ||

32.0३२.०

एवं निश्चन्द्रतां याति सर्वरोगेषु योजयेत् ॥ (३२।०)

evaṃ niścandratāṃ yāti sarvarogeṣu yojayet ||

33.1३३.१

अभ्र:: मारण:: निश्चन्द्रधान्याभ्रं टंकणं तुल्यं गोमूत्रैस्तुलसीदलैः । (३३।१)

abhra:: māraṇa:: niścandradhānyābhraṃ ṭaṃkaṇaṃ tulyaṃ gomūtraistulasīdalaiḥ |

33.2३३.२

वाकुच्याः सूरणैर् अल्पैर् दिनं पिष्ट्वा पुटे पचेत् ॥ (३३।२)

vākucyāḥ sūraṇair alpair dinaṃ piṣṭvā puṭe pacet ||

34.1३४.१

जयन्त्याश्च द्रवैः पश्चान्मर्द्यं मर्द्य त्रिधा पुटेत् । (३४।१)

jayantyāśca dravaiḥ paścānmardyaṃ mardya tridhā puṭet |

34.2३४.२

चतुर्गजपुटेनैवं निश्चन्द्रं सर्वरोगजित् ॥ (३४।२)

caturgajapuṭenaivaṃ niścandraṃ sarvarogajit ||

35.1३५.१

अभ्र:: मारणधान्याभ्रकं रविक्षीरैः रविमूलद्रवैश्च वा । (३५।१)

abhra:: māraṇadhānyābhrakaṃ ravikṣīraiḥ ravimūladravaiśca vā |

35.2३५.२

मर्द्यं मर्द्यं पुटे पच्यात्सप्तधा म्रियते ध्रुवम् ॥ (३५।२)

mardyaṃ mardyaṃ puṭe pacyātsaptadhā mriyate dhruvam ||

36.1३६.१

अभ्र:: मारणधान्याभ्रकं तुषाम्लाम्लैरातपे स्थापयेद्दिनम् । (३६।१)

abhra:: māraṇadhānyābhrakaṃ tuṣāmlāmlairātape sthāpayeddinam |

36.2३६.२

यामं मर्द्यं चतुर्गोलं रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ॥ (३६।२)

yāmaṃ mardyaṃ caturgolaṃ ruddhvā gajapuṭe pacet ||

37.1३७.१

एवं गोक्षीरमध्यस्थं स्थाप्यं मर्द्य पुटे पचेत् । (३७।१)

evaṃ gokṣīramadhyasthaṃ sthāpyaṃ mardya puṭe pacet |

37.2३७.२

एवं कार्पासतोयेन स्थाप्यं पेष्यं पुटे पचेत् ॥ (३७।२)

evaṃ kārpāsatoyena sthāpyaṃ peṣyaṃ puṭe pacet ||

38.1३८.१

ततोऽम्लैश्चैव कार्पासैर् गवां क्षीरैः पुनः पुनः । (३८।१)

tato'mlaiścaiva kārpāsair gavāṃ kṣīraiḥ punaḥ punaḥ |

38.2३८.२

घर्मपाकं मर्दनं च पुटं चैवम् अनुक्रमात् ॥ (३८।२)

gharmapākaṃ mardanaṃ ca puṭaṃ caivam anukramāt ||

39.0३९.०

एवं विंशत्पुटे प्राप्ते मृतो भवति निश्चितम् ॥ (३९।०)

evaṃ viṃśatpuṭe prāpte mṛto bhavati niścitam ||

40.1४०.१

अभ्र:: मृत:: अमृतीकरणसर्वेषां घातिताभ्राणाममृतीकरणं शृणु । (४०।१)

abhra:: mṛta:: amṛtīkaraṇasarveṣāṃ ghātitābhrāṇāmamṛtīkaraṇaṃ śṛṇu |

40.2४०.२

त्रिफलोत्थकषायस्य पलान्यादाय षोडश ॥ (४०।२)

triphalotthakaṣāyasya palānyādāya ṣoḍaśa ||

41.1४१.१

गोमूत्रस्य पलान्यष्टौ मृताभ्रस्य पलान्दश । (४१।१)

gomūtrasya palānyaṣṭau mṛtābhrasya palāndaśa |

41.2४१.२

एकीकृत्य लौहपात्रे पाचयेन्मृदुवह्निना ॥ (४१।२)

ekīkṛtya lauhapātre pācayenmṛduvahninā ||

42.1४२.१

द्रवे जीर्णे समादाय सर्वं रोगेषु योजयेत् । (४२।१)

drave jīrṇe samādāya sarvaṃ rogeṣu yojayet |

42.2४२.२

अभ्र:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएसनुपानं विना ह्यभ्रं जरामृत्युरुजापहम् ॥ (४२।२)

abhra:: medic. propertiesanupānaṃ vinā hyabhraṃ jarāmṛtyurujāpaham ||

43.1४३.१

योजयेदनुपानैर्वा तत्तद्रोगहरं क्षणात् । (४३।१)

yojayedanupānairvā tattadrogaharaṃ kṣaṇāt |

43.2४३.२

मृतं चाभ्रं हरेद् रोगान् जरामृत्युमनेकधा ॥ (४३।२)

mṛtaṃ cābhraṃ hared rogān jarāmṛtyumanekadhā ||

44.0४४.०

सेवितं देहदार्ढ्यं च रूपवीर्यं विवर्धयेत् ॥ (४४।०)

sevitaṃ dehadārḍhyaṃ ca rūpavīryaṃ vivardhayet ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

RRĀ, 1, 6

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit