YSBhā zu YS, 2, 13.1
Select a line for its word-by-word analysis.
सत्सु क्लेशेषु कर्माशयो विपाकारम्भी भवति नोच्छिन्नक्लेशमूलः ॥ (१।१)
satsu kleśeṣu karmāśayo vipākārambhī bhavati nocchinnakleśamūlaḥ ||
यथा तुषावनद्धाः शालितण्डुला अदग्धबीजभावाः प्ररोहसमर्था भवन्ति नापनीततुषा दग्धबीजभावा वा तथा क्लेशावनद्धः कर्माशयो विपाकप्ररोही भवति नापनीतक्लेशो न प्रसंख्यानदग्धक्लेशबीजभावो वेति ॥ (२।१)
yathā tuṣāvanaddhāḥ śālitaṇḍulā adagdhabījabhāvāḥ prarohasamarthā bhavanti nāpanītatuṣā dagdhabījabhāvā vā tathā kleśāvanaddhaḥ karmāśayo vipākaprarohī bhavati nāpanītakleśo na prasaṃkhyānadagdhakleśabījabhāvo veti ||
स च विपाकस् त्रिविधो जातिर् आयुर् भोग इति ॥ (३।१)
sa ca vipākas trividho jātir āyur bhoga iti ||
किम् एकं कर्मैकस्य जन्मनः कारणम् अथैकं कर्मानेकं जन्माक्षिपतीति ॥ (५।१)
kim ekaṃ karmaikasya janmanaḥ kāraṇam athaikaṃ karmānekaṃ janmākṣipatīti ||
द्वितीया विचारणा किम् अनेकं कर्मानेकं जन्म निर्वर्तयत्य् अथानेकं कर्मैकं जन्म निर्वर्तयतीति ॥ (६।१)
dvitīyā vicāraṇā kim anekaṃ karmānekaṃ janma nirvartayaty athānekaṃ karmaikaṃ janma nirvartayatīti ||
अनादिकालप्रचितस्यासंख्येयस्याविशिष्टकर्मणः सांप्रतिकस्य च फलक्रमानियमाद् अनाश्वासो लोकस्य प्रसक्तः स चानिष्ट इति ॥ (९।१)
anādikālapracitasyāsaṃkhyeyasyāviśiṣṭakarmaṇaḥ sāṃpratikasya ca phalakramāniyamād anāśvāso lokasya prasaktaḥ sa cāniṣṭa iti ||
अनेकेषु कर्मस्व् एकैकम् एव कर्मानेकस्य जन्मनः कारणम् इत्य् अवशिष्टस्य विपाककालाभावः प्रसक्तः स चाप्य् अनिष्ट इति ॥ (१२।१)
anekeṣu karmasv ekaikam eva karmānekasya janmanaḥ kāraṇam ity avaśiṣṭasya vipākakālābhāvaḥ prasaktaḥ sa cāpy aniṣṭa iti ||
तद् अनेकं जन्म युगपन् न सम्भवति इति क्रमेणैव वाच्यम् तथा च पूर्वदोषानुषङ्गः ॥ (१५।१)
tad anekaṃ janma yugapan na sambhavati iti krameṇaiva vācyam tathā ca pūrvadoṣānuṣaṅgaḥ ||
तस्माज्जन्मप्रायणान्तरे कृतः पुण्यापुण्यकर्माशयप्रचयो विचित्रः प्रधानोपसर्जनभावेनावस्थितः प्रायणाभिव्यक्त एकप्रघट्टकेन तच् च जन्म तेनैव कर्मणा लब्धायुष्कं भवति ॥ (१६।१)
tasmājjanmaprāyaṇāntare kṛtaḥ puṇyāpuṇyakarmāśayapracayo vicitraḥ pradhānopasarjanabhāvenāvasthitaḥ prāyaṇābhivyakta ekapraghaṭṭakena tac ca janma tenaiva karmaṇā labdhāyuṣkaṃ bhavati ||
तस्मिन्न् आयुषि तेनैव कर्मणा भोगः सम्पद्यत इति ॥ (१७।१)
tasminn āyuṣi tenaiva karmaṇā bhogaḥ sampadyata iti ||
असौ कर्माशयो जन्मायुर्भोगहेतुत्वात् त्रिविपाको ऽभिधीयत इति ॥ (१८।१)
asau karmāśayo janmāyurbhogahetutvāt trivipāko 'bhidhīyata iti ||
दृष्टजन्मवेदनीयस् त्व् एकविपाकारम्भी भोगहेतुत्वाद् द्विविपाकारम्भी वा भोगायुर्हेतुत्वान् नन्दीश्वरवन् नहुषवद् वेति ॥ (२०।१)
dṛṣṭajanmavedanīyas tv ekavipākārambhī bhogahetutvād dvivipākārambhī vā bhogāyurhetutvān nandīśvaravan nahuṣavad veti ||
क्लेशकर्मविपाकानुभवनिर्वर्तिताभिस् तु वासनाभिर् अनादिकालसंमूर्छितम् इदं चित्तं विचित्रीकृतम् इव सर्वतो मत्स्यजालं ग्रन्थिभिर् इवाततम् इत्य् एता अनेकभवपूर्विका वासनाः ॥ (२१।१)
kleśakarmavipākānubhavanirvartitābhis tu vāsanābhir anādikālasaṃmūrchitam idaṃ cittaṃ vicitrīkṛtam iva sarvato matsyajālaṃ granthibhir ivātatam ity etā anekabhavapūrvikā vāsanāḥ ||
यस् त्वयं कर्माशय एष एवैकभविक उक्त इति ॥ (२२।१)
yas tvayaṃ karmāśaya eṣa evaikabhavika ukta iti ||
ये संस्काराः स्मृतिहेतवस् ता वासनास् ताश्चानादिकालीना इति ॥ (२३।१)
ye saṃskārāḥ smṛtihetavas tā vāsanās tāścānādikālīnā iti ||
यस् त्व् असाव् एकभविकः कर्माशयः स नियतविपाकश्चानियतविपाकश्च ॥ (२४।१)
yas tv asāv ekabhavikaḥ karmāśayaḥ sa niyatavipākaścāniyatavipākaśca ||
तत्र दृष्टजन्मवेदनीयस्य नियतविपाकस्यैवायं नियमो न त्व् अदृष्टजन्मवेदनीयस्यानियतविपाकस्य ॥ (२५।१)
tatra dṛṣṭajanmavedanīyasya niyatavipākasyaivāyaṃ niyamo na tv adṛṣṭajanmavedanīyasyāniyatavipākasya ||
यो ह्यदृष्टजन्मवेदनीयो ऽनियतविपाकस् तस्य त्रयी गतिः ॥ (२७।१)
yo hyadṛṣṭajanmavedanīyo 'niyatavipākas tasya trayī gatiḥ ||
कृतस्याविपक्वस्य विनाशः प्रधानकर्मण्य् आवापगमनं वा नियतविपाकप्रधानकर्मणाभिभूतस्य वा चिरम् अवस्थानम् इति ॥ (२८।१)
kṛtasyāvipakvasya vināśaḥ pradhānakarmaṇy āvāpagamanaṃ vā niyatavipākapradhānakarmaṇābhibhūtasya vā ciram avasthānam iti ||
तत्र कृतस्याविपक्वस्य नाशो यथा शुक्लकर्मोदयाद् इहैव नाशः कृष्णस्य ॥ (२९।१)
tatra kṛtasyāvipakvasya nāśo yathā śuklakarmodayād ihaiva nāśaḥ kṛṣṇasya ||
द्वे द्वे ह वै कर्मणी वेदितव्ये पापकस्यैको राशिः पुण्यकृतो ऽपहन्ति ॥ (३१।१)
dve dve ha vai karmaṇī veditavye pāpakasyaiko rāśiḥ puṇyakṛto 'pahanti ||
तद् इच्छस्व कर्माणि सुकृतानि कर्तुम् इहैव ते कर्म कवयो वेदयन्ते ॥ (३२।१)
tad icchasva karmāṇi sukṛtāni kartum ihaiva te karma kavayo vedayante ||
स्यात् स्वल्पः संकरः सपरिहारः सप्रत्यवमर्षः कुशलस्य नापकर्षायालम् ॥ (३५।१)
syāt svalpaḥ saṃkaraḥ saparihāraḥ sapratyavamarṣaḥ kuśalasya nāpakarṣāyālam ||
कुशलं हि मे बह्वन्यद् अस्ति यत्रायम् आवापं गतः स्वर्गे ऽप्य् अपकर्षम् अल्पं करिष्यतीति ॥ (३७।१)
kuśalaṃ hi me bahvanyad asti yatrāyam āvāpaṃ gataḥ svarge 'py apakarṣam alpaṃ kariṣyatīti ||
नियतविपाकप्रधानकर्मणाभिभूतस्य वा चिरम् अवस्थानम् ॥ (३८।१)
niyatavipākapradhānakarmaṇābhibhūtasya vā ciram avasthānam ||
अदृष्टजन्मवेदनीयस्य नियतविपाकस्य न त्वदृष्टजन्मवेदनीयस्यानियतविपाकस्य ॥ (४०।१)
adṛṣṭajanmavedanīyasya niyatavipākasya na tvadṛṣṭajanmavedanīyasyāniyatavipākasya ||
यत् त्वदृष्टजन्मवेदनीयं कर्मानियतविपाकं तन् नश्येद् आवापं वा गच्छेद् अभिभूतं वा चिरम् अप्युपासीत यावत् समानं कर्माभिव्यञ्जकं निमित्तम् अस्य न विपाकाभिमुखं करोतीति ॥ (४१।१)
yat tvadṛṣṭajanmavedanīyaṃ karmāniyatavipākaṃ tan naśyed āvāpaṃ vā gacched abhibhūtaṃ vā ciram apyupāsīta yāvat samānaṃ karmābhivyañjakaṃ nimittam asya na vipākābhimukhaṃ karotīti ||
तद्विपाकस्यैव देशकालनिमित्तानवधारणाद् इयं कर्मगतिर् विचित्रा दुर्विज्ञाना चेति ॥ (४२।१)
tadvipākasyaiva deśakālanimittānavadhāraṇād iyaṃ karmagatir vicitrā durvijñānā ceti ||
न चोत्सर्गस्यापवादान् निवृत्तिर् इत्येकभविकः कर्माशयो ऽनुज्ञायत इति ॥ (४३।१)
na cotsargasyāpavādān nivṛttir ityekabhavikaḥ karmāśayo 'nujñāyata iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.