YSBhā zu YS, 3, 44.1
Select a line for its word-by-word analysis.
तत्र पार्थिवाद्याः शब्दादयो विशेषाः सहकारादिभिर् धर्मैः स्थूलशब्देन परिभाषिताः ॥ (१।१)
tatra pārthivādyāḥ śabdādayo viśeṣāḥ sahakārādibhir dharmaiḥ sthūlaśabdena paribhāṣitāḥ ||
द्वितीयं रूपं स्वसामान्यं मूर्तिर् भूमिः स्नेहो जलं वह्निर् उष्णता वायुः प्रणामी सर्वतोगतिर् आकाश इत्य् एतत् स्वरूपशब्देनोच्यते ॥ (३।१)
dvitīyaṃ rūpaṃ svasāmānyaṃ mūrtir bhūmiḥ sneho jalaṃ vahnir uṣṇatā vāyuḥ praṇāmī sarvatogatir ākāśa ity etat svarūpaśabdenocyate ||
एकजातिसमन्वितानाम् एषां धर्ममात्रव्यावृत्तिर् इति ॥ (५।२)
ekajātisamanvitānām eṣāṃ dharmamātravyāvṛttir iti ||
प्रत्यस्तमितभेदावयवानुगतः शरीरं वृक्षो यूथं वनम् इति ॥ (८।१)
pratyastamitabhedāvayavānugataḥ śarīraṃ vṛkṣo yūthaṃ vanam iti ||
उभये देवमनुष्याः समूहस्य देवा एको भागो मनुष्या द्वितीयो भागः ॥ (१०।१)
ubhaye devamanuṣyāḥ samūhasya devā eko bhāgo manuṣyā dvitīyo bhāgaḥ ||
आम्राणां वनं ब्राह्मणानां संघ आम्रवणं ब्राह्मणसंघ इति ॥ (१३।१)
āmrāṇāṃ vanaṃ brāhmaṇānāṃ saṃgha āmravaṇaṃ brāhmaṇasaṃgha iti ||
स पुनर् द्विविधो युतसिद्धावयवो ऽयुतसिद्धावयवश्च ॥ (१४।१)
sa punar dvividho yutasiddhāvayavo 'yutasiddhāvayavaśca ||
अयुतसिद्धावयवः संघातः शरीरं वृक्षः परमाणुर् इति ॥ (१६।१)
ayutasiddhāvayavaḥ saṃghātaḥ śarīraṃ vṛkṣaḥ paramāṇur iti ||
अयुतसिद्धावयवभेदानुगतः समूहो द्रव्यम् इति पतञ्जलिः ॥ (१७।१)
ayutasiddhāvayavabhedānugataḥ samūho dravyam iti patañjaliḥ ||
तस्यैको ऽवयवः परमाणुः सामान्यविशेषात्मायुतसिद्धावयवभेदानुगतः समुदाय इत्य् एवं सर्वतन्मात्राण्य् एतत् तृतीयम् ॥ (२१।१)
tasyaiko 'vayavaḥ paramāṇuḥ sāmānyaviśeṣātmāyutasiddhāvayavabhedānugataḥ samudāya ity evaṃ sarvatanmātrāṇy etat tṛtīyam ||
अथ भूतानां चतुर्थं रूपं ख्यातिक्रियास्थितिशीला गुणाः कार्यस्वभावानुपातिनो ऽन्वयशब्देनोक्ताः ॥ (२२।१)
atha bhūtānāṃ caturthaṃ rūpaṃ khyātikriyāsthitiśīlā guṇāḥ kāryasvabhāvānupātino 'nvayaśabdenoktāḥ ||
अथैष पञ्चमं रूपम् अर्थवत्त्वं भोगापवर्गार्थता गुणेष्वन्वयिनी गुणास् तन्मात्रभूतभौतिकेष्व् इति सर्वम् अर्थवत् ॥ (२३।१)
athaiṣa pañcamaṃ rūpam arthavattvaṃ bhogāpavargārthatā guṇeṣvanvayinī guṇās tanmātrabhūtabhautikeṣv iti sarvam arthavat ||
तेष्व् इदानीं भूतेषु पञ्चसु पञ्चरूपेषु संयमात् तस्य तस्य रूपस्य स्वरूपदर्शनं जयश्च प्रादुर्भवति ॥ (२४।१)
teṣv idānīṃ bhūteṣu pañcasu pañcarūpeṣu saṃyamāt tasya tasya rūpasya svarūpadarśanaṃ jayaśca prādurbhavati ||
तत्र पञ्च भूतस्वरूपाणि जित्वा भूतजयी भवति ॥ (२५।१)
tatra pañca bhūtasvarūpāṇi jitvā bhūtajayī bhavati ||
तज्जयाद् वत्सानुसारिण्य इव गावो ऽस्य संकल्पानुविधायिन्यो भूतप्रकृतयो भवन्ति ॥ (२६।१)
tajjayād vatsānusāriṇya iva gāvo 'sya saṃkalpānuvidhāyinyo bhūtaprakṛtayo bhavanti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.