YSBhā zu YS, 2, 5.1
Select a line for its word-by-word analysis.
तद् यथा ध्रुवा पृथिवी ध्रुवा सचन्द्रतारका द्यौः अमृता दिवौकस इति ॥ (२।१)
tad yathā dhruvā pṛthivī dhruvā sacandratārakā dyauḥ amṛtā divaukasa iti ||
स्थानाद् बीजाद् उपष्टम्भान् निःस्यन्दान् निधनाद् अपि ॥ (५।१)
sthānād bījād upaṣṭambhān niḥsyandān nidhanād api ||
कायम् आधेयशौचत्वात् पण्डिता ह्य् अशुचिं विदुः ॥ (६।१)
kāyam ādheyaśaucatvāt paṇḍitā hy aśuciṃ viduḥ ||
नवेव शशाङ्कलेखा कमनीयेयं कन्या मध्वमृतावयवनिर्मितेव चन्द्रं भित्त्वा निःसृतेव ज्ञायते नीलोत्पलपत्रायताक्षी हावगर्भाभ्यां लोचनाभ्यां जीवलोकम् आश्वासयन्तीवेति कस्य केनाभिसंबन्धः भवति चैवम् अशुचौ शुचिविपर्यासप्रत्यय इति ॥ (८।१)
naveva śaśāṅkalekhā kamanīyeyaṃ kanyā madhvamṛtāvayavanirmiteva candraṃ bhittvā niḥsṛteva jñāyate nīlotpalapatrāyatākṣī hāvagarbhābhyāṃ locanābhyāṃ jīvalokam āśvāsayantīveti kasya kenābhisaṃbandhaḥ bhavati caivam aśucau śuciviparyāsapratyaya iti ||
एतेनापुण्ये पुण्यप्रत्ययस् तथैवानर्थे चार्थप्रत्ययो व्याख्यातः ॥ (९।१)
etenāpuṇye puṇyapratyayas tathaivānarthe cārthapratyayo vyākhyātaḥ ||
परिणामतापसंस्कारदुःखैर् गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखम् एव सर्वं विवेकिनः इति ॥ (११।१)
pariṇāmatāpasaṃskāraduḥkhair guṇavṛttivirodhācca duḥkham eva sarvaṃ vivekinaḥ iti ||
तथानात्मन्य् आत्मख्यातिर् बाह्योपकरणेषु चेतनाचेतनेषु भोगाधिष्ठाने वा शरीरे पुरुषोपकरणे वा मनस्य् अनात्मन्य् आत्मख्यातिर् इति ॥ (१३।१)
tathānātmany ātmakhyātir bāhyopakaraṇeṣu cetanācetaneṣu bhogādhiṣṭhāne vā śarīre puruṣopakaraṇe vā manasy anātmany ātmakhyātir iti ||
व्यक्तम् अव्यक्तं वा सत्त्वम् आत्मत्वेनाभिप्रतीत्य तस्य संपदम् अनुनन्दत्य् आत्मसंपदं मन्वानस् तस्य व्यापदम् अनुशोचत्य् आत्मव्यापदं मन्यमानः स सर्वो ऽप्रतिबुद्ध इति ॥ (१५।१)
vyaktam avyaktaṃ vā sattvam ātmatvenābhipratītya tasya saṃpadam anunandaty ātmasaṃpadaṃ manvānas tasya vyāpadam anuśocaty ātmavyāpadaṃ manyamānaḥ sa sarvo 'pratibuddha iti ||
एषा चतुष्पदा भवत्य् अविद्या मूलम् अस्य क्लेशसंतानस्य कर्माशयस्य च सविपाकस्येति ॥ (१६।१)
eṣā catuṣpadā bhavaty avidyā mūlam asya kleśasaṃtānasya karmāśayasya ca savipākasyeti ||
तस्याश्चामित्रागोष्पदवद् वस्तु सतत्त्वं विज्ञेयम् ॥ (१७।१)
tasyāścāmitrāgoṣpadavad vastu satattvaṃ vijñeyam ||
यथा नामित्रो मित्राभावो न मित्रमात्रं किंतु तद्विरुद्धः सपत्नः ॥ (१८।१)
yathā nāmitro mitrābhāvo na mitramātraṃ kiṃtu tadviruddhaḥ sapatnaḥ ||
तथागोष्पदं न गोष्पदाभावो न गोष्पदमात्रं किंतु देश एव ताभ्याम् अन्यद् वस्त्वन्तरम् ॥ (१९।१)
tathāgoṣpadaṃ na goṣpadābhāvo na goṣpadamātraṃ kiṃtu deśa eva tābhyām anyad vastvantaram ||
एवम् अविद्या न प्रमाणं न प्रमाणाभावः किंतु विद्याविपरीतं ज्ञानान्तरम् अविद्येति ॥ (२०।१)
evam avidyā na pramāṇaṃ na pramāṇābhāvaḥ kiṃtu vidyāviparītaṃ jñānāntaram avidyeti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.