YSBhā zu YS, 2, 4.1
Select a line for its word-by-word analysis.
अत्राविद्या क्षेत्रं प्रसवभूमिर् उत्तरेषाम् अस्मितादीनां चतुर्विधविकल्पानां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् ॥ (१।१)
atrāvidyā kṣetraṃ prasavabhūmir uttareṣām asmitādīnāṃ caturvidhavikalpānāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇām ||
चेतसि शक्तिमात्रप्रतिष्ठानां बीजभावोपगमः ॥ (३।१)
cetasi śaktimātrapratiṣṭhānāṃ bījabhāvopagamaḥ ||
प्रसंख्यानवतो दग्धक्लेशबीजस्य संमुखीभूते ऽप्य् आलम्बने नासौ पुनर् अस्ति दग्धबीजस्य कुतः प्ररोह इति अतः क्षीणक्लेशः कुशलश्चरमदेह इत्य् उच्यते ॥ (५।१)
prasaṃkhyānavato dagdhakleśabījasya saṃmukhībhūte 'py ālambane nāsau punar asti dagdhabījasya kutaḥ praroha iti ataḥ kṣīṇakleśaḥ kuśalaścaramadeha ity ucyate ||
तत्रैव सा दग्धबीजभावा पञ्चमी क्लेशावस्था नान्यत्रेति ॥ (६।१)
tatraiva sā dagdhabījabhāvā pañcamī kleśāvasthā nānyatreti ||
सतां क्लेशानां तदा बीजसामर्थ्यं दग्धम् इति ॥ (७।१)
satāṃ kleśānāṃ tadā bījasāmarthyaṃ dagdham iti ||
विषयस्य संमुखीभावे ऽपि सति न भवत्य् एषां प्रबोध इति उक्ता प्रसुप्तिः दग्धबीजानाम् अप्ररोहश्च ॥ (८।१)
viṣayasya saṃmukhībhāve 'pi sati na bhavaty eṣāṃ prabodha iti uktā prasuptiḥ dagdhabījānām aprarohaśca ||
तनुत्वम् उच्यते प्रतिपक्षभावनोपहताः क्लेशास् तनवो भवन्ति ॥ (९।१)
tanutvam ucyate pratipakṣabhāvanopahatāḥ kleśās tanavo bhavanti ||
तथा विच्छिद्य विच्छिद्य तेन तेनात्मना पुनः पुनः समुदाचरन्ति इति विच्छिन्नाः ॥ (१०।१)
tathā vicchidya vicchidya tena tenātmanā punaḥ punaḥ samudācaranti iti vicchinnāḥ ||
रागकाले क्रोधस्यादर्शनात् न हि रागकाले क्रोधः समुदाचरति ॥ (१२।१)
rāgakāle krodhasyādarśanāt na hi rāgakāle krodhaḥ samudācarati ||
रागश्च क्वचिद् दृश्यमानो न विषयान्तरे नास्ति ॥ (१३।१)
rāgaśca kvacid dṛśyamāno na viṣayāntare nāsti ||
नैकस्यां स्त्रियां चैत्रो रक्त इत्य् अन्यासु स्त्रीषु विरक्तः किंतु तत्र रागो लब्धवृत्तिर् अन्यत्र तु भविष्यद्वृत्तिर् इति ॥ (१४।१)
naikasyāṃ striyāṃ caitro rakta ity anyāsu strīṣu viraktaḥ kiṃtu tatra rāgo labdhavṛttir anyatra tu bhaviṣyadvṛttir iti ||
कस् तर्हि विच्छिन्नः प्रसुप्तस् तनुर् उदारो वा क्लेश इति ॥ (१८।१)
kas tarhi vicchinnaḥ prasuptas tanur udāro vā kleśa iti ||
किंतु विशिष्टानाम् एवैतेषां विच्छिन्नादित्वम् ॥ (२०।१)
kiṃtu viśiṣṭānām evaiteṣāṃ vicchinnāditvam ||
यथैव प्रतिपक्षभावनातो विवृत्तस् तथैव स्वव्यञ्जकाञ्जनेनाभिव्यक्त इति ॥ (२१।१)
yathaiva pratipakṣabhāvanāto vivṛttas tathaiva svavyañjakāñjanenābhivyakta iti ||
यद् अविद्यया वस्त्व् आकार्यते तद् एवानुशेरते क्लेशा विपर्यासप्रत्ययकाल उपलभ्यन्ते क्षीयमाणां चाविद्याम् अनुक्षीयन्त इति ॥ (२५।१)
yad avidyayā vastv ākāryate tad evānuśerate kleśā viparyāsapratyayakāla upalabhyante kṣīyamāṇāṃ cāvidyām anukṣīyanta iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.