YSBhā zu YS, 2, 23.1
Select a line for its word-by-word analysis.
पुरुषः स्वामी दृश्येन स्वेन दर्शनार्थं संयुक्तः ॥ (१।१)
puruṣaḥ svāmī dṛśyena svena darśanārthaṃ saṃyuktaḥ ||
तस्मात् संयोगाद् दृश्यस्योपलब्धिर् या स भोगः या तु द्रष्टुः स्वरूपोपलब्धिः सो ऽपवर्गः ॥ (२।१)
tasmāt saṃyogād dṛśyasyopalabdhir yā sa bhogaḥ yā tu draṣṭuḥ svarūpopalabdhiḥ so 'pavargaḥ ||
दर्शनकार्यावसानः संयोग इति दर्शनं वियोगस्य कारणम् उक्तम् ॥ (३।१)
darśanakāryāvasānaḥ saṃyoga iti darśanaṃ viyogasya kāraṇam uktam ||
दर्शनम् अदर्शनस्य प्रतिद्वंद्वीत्य् अदर्शनं संयोगनिमित्तम् उक्तम् ॥ (४।१)
darśanam adarśanasya pratidvaṃdvīty adarśanaṃ saṃyoganimittam uktam ||
नात्र दर्शनं मोक्षकारणम् अदर्शनाभावाद् एव बन्धाभावः स मोक्ष इति ॥ (५।१)
nātra darśanaṃ mokṣakāraṇam adarśanābhāvād eva bandhābhāvaḥ sa mokṣa iti ||
दर्शनस्य भावे बन्धकारणस्यादर्शनस्य नाश इत्य् अतो दर्शनज्ञानं कैवल्यकारणम् उक्तम् ॥ (६।१)
darśanasya bhāve bandhakāraṇasyādarśanasya nāśa ity ato darśanajñānaṃ kaivalyakāraṇam uktam ||
आहोस्विद् दृशिरूपस्य स्वामिनो दर्शितविषयस्य प्रधानचित्तस्यानुत्पादः स्वस्मिन् दृश्ये विद्यमाने दर्शनाभावः ॥ (९।१)
āhosvid dṛśirūpasya svāmino darśitaviṣayasya pradhānacittasyānutpādaḥ svasmin dṛśye vidyamāne darśanābhāvaḥ ||
अथाविद्या स्वचित्तेन सह निरुद्धा स्वचित्तस्योत्पत्तिबीजम् ॥ (११।१)
athāvidyā svacittena saha niruddhā svacittasyotpattibījam ||
किं स्थितिसंस्कारक्षये गतिसंस्काराभिव्यक्तिः ॥ (१२।१)
kiṃ sthitisaṃskārakṣaye gatisaṃskārābhivyaktiḥ ||
प्रधानं स्थित्यैव वर्तमानं विकाराकरणाद् अप्रधानं स्यात् तथा गत्यैव वर्तमानं विकारनित्यत्वाद् अप्रधानं स्यात् ॥ (१४।१)
pradhānaṃ sthityaiva vartamānaṃ vikārākaraṇād apradhānaṃ syāt tathā gatyaiva vartamānaṃ vikāranityatvād apradhānaṃ syāt ||
उभयथा चास्य प्रवृत्तिः प्रधानव्यवहारं लभते नान्यथा ॥ (१५।१)
ubhayathā cāsya pravṛttiḥ pradhānavyavahāraṃ labhate nānyathā ||
कारणान्तरेष्व् अपि कल्पितेष्व् अपि समानश्चर्चः ॥ (१६।१)
kāraṇāntareṣv api kalpiteṣv api samānaścarcaḥ ||
प्रधानस्यात्मख्यापनार्था प्रवृत्तिर् इति श्रुतेः ॥ (१८।१)
pradhānasyātmakhyāpanārthā pravṛttir iti śruteḥ ||
सर्वबोध्यबोधसमर्थः प्राक्प्रवृत्तेः पुरुषो न पश्यति सर्वकार्यकरणसमर्थं दृश्यं तदा न दृश्यत इति ॥ (१९।१)
sarvabodhyabodhasamarthaḥ prākpravṛtteḥ puruṣo na paśyati sarvakāryakaraṇasamarthaṃ dṛśyaṃ tadā na dṛśyata iti ||
तत्रेदं दृश्यस्य स्वात्मभूतम् अपि पुरुषप्रत्ययापेक्षं दर्शनं दृश्यधर्मत्वेन भवति तथा पुरुषस्यानात्मभूतम् अपि दृश्यप्रत्ययापेक्षं पुरुषधर्मत्वेनेव दर्शनम् अवभासते ॥ (२१।१)
tatredaṃ dṛśyasya svātmabhūtam api puruṣapratyayāpekṣaṃ darśanaṃ dṛśyadharmatvena bhavati tathā puruṣasyānātmabhūtam api dṛśyapratyayāpekṣaṃ puruṣadharmatveneva darśanam avabhāsate ||
दर्शनज्ञानम् एवादर्शनम् इति केचिद् अभिदधति ॥ (२२।१)
darśanajñānam evādarśanam iti kecid abhidadhati ||
तत्र विकल्पबहुत्वम् एतत् सर्वपुरुषाणाम् गुणानां संयोगे साधारणविषयम् ॥ (२४।१)
tatra vikalpabahutvam etat sarvapuruṣāṇām guṇānāṃ saṃyoge sādhāraṇaviṣayam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.