MuA zu RHT, 1, 1.2
Select a line for its word-by-word analysis.
भवभयरक्षणदक्षं नत्वा मुग्धावबोधिनीं तनुते । (१।२)
bhavabhayarakṣaṇadakṣaṃ natvā mugdhāvabodhinīṃ tanute |
गुणवारिधिकुरलकुले हरिहरमिश्रः प्रतीतमहिमाख्यः । (२।१)
guṇavāridhikuralakule hariharamiśraḥ pratītamahimākhyaḥ |
तत्पुत्रो भुवि महितो महेश इति नामविख्यातः ॥ (२।२)
tatputro bhuvi mahito maheśa iti nāmavikhyātaḥ ||
तदन्वये भारतीभावसंयुतस् तदात्मजः प्रस्तुतवाग्भिरीश्वरः । (३।१)
tadanvaye bhāratībhāvasaṃyutas tadātmajaḥ prastutavāgbhirīśvaraḥ |
चतुर्भुजो भावितभावमानसः स्वलोकजातस्य कुलानुभावतः ॥ (३।२)
caturbhujo bhāvitabhāvamānasaḥ svalokajātasya kulānubhāvataḥ ||
ज्येष्ठोऽभूद् भुवि पारिजातकतरुः खण्डेलवालान्वये तत्पुत्रः किल नाथबल्लवसुदः प्राणैर् यशोऽर्थान्वितः । (४।१)
jyeṣṭho'bhūd bhuvi pārijātakataruḥ khaṇḍelavālānvaye tatputraḥ kila nāthaballavasudaḥ prāṇair yaśo'rthānvitaḥ |
तत्पुत्रेण च सावरेण पतिना बन्धस्य धर्मार्थिना गीर्वाणाशु रुगोञ्चजेन सततं तेनात्र यत्नः कृतः ॥ (४।२)
tatputreṇa ca sāvareṇa patinā bandhasya dharmārthinā gīrvāṇāśu rugoñcajena satataṃ tenātra yatnaḥ kṛtaḥ ||
इह शास्त्रारम्भे आचार्यश्रीमद्गोविन्दपादाः शिष्टसमयपरिपालनार्थे शास्त्रस्य देशयतो गुरुपादस्य भगवतो वस्तुनिर्देशरूपं मङ्गलम् आचरन्ति जयतीत्यादि ॥ (५।०)
iha śāstrārambhe ācāryaśrīmadgovindapādāḥ śiṣṭasamayaparipālanārthe śāstrasya deśayato gurupādasya bhagavato vastunirdeśarūpaṃ maṅgalam ācaranti jayatītyādi ||
मङ्गललक्षणं यथा आशीर् नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो मङ्गल इति ॥ (६।०)
maṅgalalakṣaṇaṃ yathā āśīr namaskriyā vastunirdeśo maṅgala iti ||
वस्तुनिर्देशः पञ्चधा यथास्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चकम् ॥ (७।०)
vastunirdeśaḥ pañcadhā yathāsti bhāti priyaṃ rūpaṃ nāma cetyaṃśapañcakam ||
आद्यं त्रयं ब्रह्मरूपं शक्तिरूपं ततो द्वयम् इति ॥ (८।०)
ādyaṃ trayaṃ brahmarūpaṃ śaktirūpaṃ tato dvayam iti ||
अखिलं जगत् पश्यत इति वस्तुनिर्देशाब्जयद्द्रष्टा ॥ (१०।०)
akhilaṃ jagat paśyata iti vastunirdeśābjayaddraṣṭā ||
स वेत्ति वेद्यं न च तस्य वेत्ता तमाहुर् अग्र्यं पुरुषं पुराणम् इति ॥ (१२।२)
sa vetti vedyaṃ na ca tasya vettā tamāhur agryaṃ puruṣaṃ purāṇam iti ||
यस्य हृदयस्यैव रसरूपिणी करुणा घृणा जाता प्रादुर्भूता ॥ (१३।०)
yasya hṛdayasyaiva rasarūpiṇī karuṇā ghṛṇā jātā prādurbhūtā ||
किंभूत्वा गलित्वा द्रवित्वा गलितस्य स्थानाच्च्युतिर् इति युक्तम् ॥ (१४।०)
kiṃbhūtvā galitvā dravitvā galitasya sthānāccyutir iti yuktam ||
रसरूपिणीति रसः पारदस्तत्स्वरूपं यस्याः सा ॥ (१७।०)
rasarūpiṇīti rasaḥ pāradastatsvarūpaṃ yasyāḥ sā ||
स्वाद्वादिषु च निर्यासे पारदेऽपि रसो विषे । (१८।३)
svādvādiṣu ca niryāse pārade'pi raso viṣe |
सामान्यतस्तद्रूपं द्रवत्वं विशेषतो रसरूपं सर्वोपकारित्वम् ॥ (१९।०)
sāmānyatastadrūpaṃ dravatvaṃ viśeṣato rasarūpaṃ sarvopakāritvam ||
आजन्मपापकृतनिर्दहनैकवह्निर् दारिद्र्यदुःखगजवारणसिंहरूपः इति ॥ (२०।२)
ājanmapāpakṛtanirdahanaikavahnir dāridryaduḥkhagajavāraṇasiṃharūpaḥ iti ||
किंभूतस्य हरस्य दैन्यगदाकुलं जगत् संसारं पश्यतः दैन्ययं च गदाश्च तैर् आकुलं व्याप्तं दैन्यं दीनभावो दारिद्र्यं गदा व्याधय इति ॥ (२१।०)
kiṃbhūtasya harasya dainyagadākulaṃ jagat saṃsāraṃ paśyataḥ dainyayaṃ ca gadāśca tair ākulaṃ vyāptaṃ dainyaṃ dīnabhāvo dāridryaṃ gadā vyādhaya iti ||
अनुक्तमपि विज्ञेयं तत्र तत्राङ्गशान्तये ॥ (२५।३)
anuktamapi vijñeyaṃ tatra tatrāṅgaśāntaye ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.