MuA zu RHT, 1, 2.2
Select a line for its word-by-word analysis.
अनेन पद्येन कविर्हरजस्य हरेश्च समत्वं सूचयति ॥ (२।०)
anena padyena kavirharajasya hareśca samatvaṃ sūcayati ||
स पुराणकविवर्णितो हरजो जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते हरादीश्वराज्जातो हरजः ॥ (३।०)
sa purāṇakavivarṇito harajo jayati sarvotkarṣeṇa vartate harādīśvarājjāto harajaḥ ||
किंभूतो हरिः पीताम्बरः पीते अम्बरे वस्त्रे यस्य सः दुकूलयुग्मत्वात् ॥ (५।०)
kiṃbhūto hariḥ pītāmbaraḥ pīte ambare vastre yasya saḥ dukūlayugmatvāt ||
पुनः किम्भूतो बलिजित् बलिं बलिनामानं दैत्यविशेषं जयतीति तथोक्तः ॥ (६।०)
punaḥ kimbhūto balijit baliṃ balināmānaṃ daityaviśeṣaṃ jayatīti tathoktaḥ ||
पुनः किंभूतः नागक्षयेत्यादि नागानां शेषादीनां क्षयाय नाशाय बहलरागो बहुप्रीतो यो ऽसौ गरुडः खगेश्वरः तत्र चरति गच्छति तथोक्तः ॥ (७।०)
punaḥ kiṃbhūtaḥ nāgakṣayetyādi nāgānāṃ śeṣādīnāṃ kṣayāya nāśāya bahalarāgo bahuprīto yo 'sau garuḍaḥ khageśvaraḥ tatra carati gacchati tathoktaḥ ||
पुनः किंविशिष्टः विदलितेत्यादिः विशेषणेन दलितो दूरीकृतो भवस्य संसारस्य दुःखभरो येन सः दैन्यं दारिद्र्यं दुःखं व्याधिरूपं तयोर्भरो बाहुल्यम् इति ॥ (८।०)
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ vidalitetyādiḥ viśeṣaṇena dalito dūrīkṛto bhavasya saṃsārasya duḥkhabharo yena saḥ dainyaṃ dāridryaṃ duḥkhaṃ vyādhirūpaṃ tayorbharo bāhulyam iti ||
अधुना हरजं विशेषयति किंविशिष्टः पीताम्बरः पीताम्बरः पूर्वार्थः ॥ (९।०)
adhunā harajaṃ viśeṣayati kiṃviśiṣṭaḥ pītāmbaraḥ pītāmbaraḥ pūrvārthaḥ ||
कथं युक्तः तमर्थे स्पष्टयत्यनेन सूतराजेनापि चत्वारि वासांसि धृतानि विप्रादिवर्णभेदात् ॥ (१०।०)
kathaṃ yuktaḥ tamarthe spaṣṭayatyanena sūtarājenāpi catvāri vāsāṃsi dhṛtāni viprādivarṇabhedāt ||
श्वेतारुणहरिद्राभकृष्णा विप्रादिपारदाः इति ॥ (११।२)
śvetāruṇaharidrābhakṛṣṇā viprādipāradāḥ iti ||
ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः श्वेतरक्तपीतकृष्णवस्त्रधारिणो ज्ञातव्याः न त्व् एषां स्वरूपम् इति ॥ (१२।०)
brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ śvetaraktapītakṛṣṇavastradhāriṇo jñātavyāḥ na tv eṣāṃ svarūpam iti ||
अन्तः सुनीलो बहिरुज्ज्वलो यो मध्याह्नसूर्यप्रतिमप्रकाशः इति ॥ (१३।२)
antaḥ sunīlo bahirujjvalo yo madhyāhnasūryapratimaprakāśaḥ iti ||
अथेति मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकालस्वाधिकारप्रतिज्ञासमुच्चयेष्व् इति ॥ (१६।०)
atheti maṅgalānantarārambhapraśnakālasvādhikārapratijñāsamuccayeṣv iti ||
पुनः किंविशिष्टः बलिजित् बलीन् जयतीति बलिश्चर्म जराकृतम् ॥ (१७।०)
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ balijit balīn jayatīti baliścarma jarākṛtam ||
पुनः किंविशिष्टः नागक्षयेत्यादि ना पुंस्वरूपः पुनः किंविशिष्टः गम्यते ऽनेनेति गः पक्षयोर् गः गक्षये पक्षनाशे सति बहलरागो बहुरागवान् यः स रसः तेन गरुड इव चार्यते इति ॥ (१९।०)
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ nāgakṣayetyādi nā puṃsvarūpaḥ punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ gamyate 'neneti gaḥ pakṣayor gaḥ gakṣaye pakṣanāśe sati bahalarāgo bahurāgavān yaḥ sa rasaḥ tena garuḍa iva cāryate iti ||
किं पारदः पक्षनाशे सति आकाशगमनं ददातीति तात्पर्यार्थः ॥ (२०।०)
kiṃ pāradaḥ pakṣanāśe sati ākāśagamanaṃ dadātīti tātparyārthaḥ ||
हतो हन्ति जरामृत्युं मूर्छितो व्याधिघातकः । (२१।२)
hato hanti jarāmṛtyuṃ mūrchito vyādhighātakaḥ |
दत्ते च खे गतिं बद्धः को ऽन्यः सूतात् क्रियाकरः ॥ (२१।३)
datte ca khe gatiṃ baddhaḥ ko 'nyaḥ sūtāt kriyākaraḥ ||
पुनः किंविशिष्टः विदलितेत्यादिः पूर्वार्थः करुणापरत्वेन दैन्यदुःखहारित्वं सूचयति ॥ (२३।०)
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ vidalitetyādiḥ pūrvārthaḥ karuṇāparatvena dainyaduḥkhahāritvaṃ sūcayati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.