MuA zu RHT, 3, 9.2
Select a line for its word-by-word analysis.
आरनालं स्वेदनसंस्कारे यदुक्तं काञ्जिकं तत् ॥ (२।०)
āranālaṃ svedanasaṃskāre yaduktaṃ kāñjikaṃ tat ||
त्रिदिनं यावत्तावत्पर्युषितं संधानीकरणं कुर्यात् ॥ (४।०)
tridinaṃ yāvattāvatparyuṣitaṃ saṃdhānīkaraṇaṃ kuryāt ||
कीदृग्विधम् आरनालं सर्जीक्षितिखगटङ्कणलवणान्वितं सर्जी प्रतीता साजीति लोके क्षितिः स्फटिका खगः कासीसं टङ्कणं सौभाग्यं सोहागा इति लोके लवणं सैन्धवं तदभावे लवणाष्टकेषु यत्र यल्लभ्यं तदेव योज्यं लवणोद्देशः । (५।१)
kīdṛgvidham āranālaṃ sarjīkṣitikhagaṭaṅkaṇalavaṇānvitaṃ sarjī pratītā sājīti loke kṣitiḥ sphaṭikā khagaḥ kāsīsaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ sohāgā iti loke lavaṇaṃ saindhavaṃ tadabhāve lavaṇāṣṭakeṣu yatra yallabhyaṃ tadeva yojyaṃ lavaṇoddeśaḥ |
सैन्धवं रुचकं कृष्णं विडं सामुद्रम् औद्भिदम् । (५।२)
saindhavaṃ rucakaṃ kṛṣṇaṃ viḍaṃ sāmudram audbhidam |
तदारनालं गगनादिकभावने अभ्रकादिप्लावने शस्तं प्रधानम् अभ्रकादिका अग्रे वक्ष्यमाणाः ॥ (७।०)
tadāranālaṃ gaganādikabhāvane abhrakādiplāvane śastaṃ pradhānam abhrakādikā agre vakṣyamāṇāḥ ||
निर्मुखा समुखा चेति द्विविधा चारणा मता निर्मुखा चारणा प्रोक्ता बीजाधानेन भागतः ॥ (८।०)
nirmukhā samukhā ceti dvividhā cāraṇā matā nirmukhā cāraṇā proktā bījādhānena bhāgataḥ ||
शुद्धं स्वर्णं च रूप्यं च बीजम् इत्यभिधीयते ॥ (९।०)
śuddhaṃ svarṇaṃ ca rūpyaṃ ca bījam ityabhidhīyate ||
चतुःषष्ट्यंशतो बीजप्रक्षेपो मुखम् उच्यते ॥ (१०।०)
catuḥṣaṣṭyaṃśato bījaprakṣepo mukham ucyate ||
इयं हि समुखा प्रोक्ता चारणा वरवार्त्तिकैः । (१२।१)
iyaṃ hi samukhā proktā cāraṇā varavārttikaiḥ |
अभ्रकाद्यपधातूनां निर्मुखचारणं हेमादिधातूनां समुखचारणम् इति विवेको ज्ञेयः ॥ (१३।०)
abhrakādyapadhātūnāṃ nirmukhacāraṇaṃ hemādidhātūnāṃ samukhacāraṇam iti viveko jñeyaḥ ||
रसायने शरीरकार्ये नागवङ्गौ न चारणीयौ किंतु स्वर्णादिकं बीजं चारणीयम् इति भावः ॥ (१४।०)
rasāyane śarīrakārye nāgavaṅgau na cāraṇīyau kiṃtu svarṇādikaṃ bījaṃ cāraṇīyam iti bhāvaḥ ||
आदिशब्देन नागवङ्गयोर् अधिकारविशेषम् आह तस्मिन्नित्यादि ॥ (१५।०)
ādiśabdena nāgavaṅgayor adhikāraviśeṣam āha tasminnityādi ||
तस्मिन् पूर्वोक्तसंधाने शुद्धं निर्मलीकृतं नागं सीसकं प्रद्राव्य जलरूपं विधाय वह्नियोगात् इति शेषः निषेचयेत् निषेकः कर्तव्यः वा तत्रैव संधाने वङ्गं रङ्गं प्रद्राव्य निषेचयेत् ॥ (१६।०)
tasmin pūrvoktasaṃdhāne śuddhaṃ nirmalīkṛtaṃ nāgaṃ sīsakaṃ pradrāvya jalarūpaṃ vidhāya vahniyogāt iti śeṣaḥ niṣecayet niṣekaḥ kartavyaḥ vā tatraiva saṃdhāne vaṅgaṃ raṅgaṃ pradrāvya niṣecayet ||
कतिवारान् शतं वारान् प्रतिशतम् इत्यर्थः ॥ (१७।०)
kativārān śataṃ vārān pratiśatam ityarthaḥ ||
तद्वङ्गं तारविधौ रूप्यविधाने योज्यं रसेन सह मिलितं कार्यम् इत्यर्थः ॥ (१८।०)
tadvaṅgaṃ tāravidhau rūpyavidhāne yojyaṃ rasena saha militaṃ kāryam ityarthaḥ ||
आस्याम् आर्यायां स्वर्णाधिकारेऽनुक्तमपि नागं ग्रन्थान्तरात् समायोज्यम् इति विशेषार्थः ॥ (१९।०)
āsyām āryāyāṃ svarṇādhikāre'nuktamapi nāgaṃ granthāntarāt samāyojyam iti viśeṣārthaḥ ||
तन्नागं वङ्गं च रसायने शरीरसिद्धिनिमित्तं न योज्यमिति यतो नागवङ्गप्रभवाव् औपाधिकौ दोषौ गलबन्धगुल्मदौ कथितौ एतन्नागं वङ्गं च ग्रासार्थे योज्यमिति युक्तं यत एतेनान्तर्गतेनान्यदपि ग्राह्यं द्रव्यं ग्रसतीति भावः ॥ (२०।०)
tannāgaṃ vaṅgaṃ ca rasāyane śarīrasiddhinimittaṃ na yojyamiti yato nāgavaṅgaprabhavāv aupādhikau doṣau galabandhagulmadau kathitau etannāgaṃ vaṅgaṃ ca grāsārthe yojyamiti yuktaṃ yata etenāntargatenānyadapi grāhyaṃ dravyaṃ grasatīti bhāvaḥ ||
खुरकं मिश्रकं चेति द्विविधं वङ्गम् उच्यते । (२१।२)
khurakaṃ miśrakaṃ ceti dvividhaṃ vaṅgam ucyate |
खुरकं गुणतः श्रेष्ठं मिश्रकं न रसे हितम् ॥ (२१।३)
khurakaṃ guṇataḥ śreṣṭhaṃ miśrakaṃ na rase hitam ||
अनेन पूर्वोक्तसंधानेन सर्वं सकलं भाव्यं भावितं कुर्यात् ॥ (२४।०)
anena pūrvoktasaṃdhānena sarvaṃ sakalaṃ bhāvyaṃ bhāvitaṃ kuryāt ||
सर्वमिति किं गगनरसोपरसामृतलोहरसायसादिचूर्णानि ॥ (२५।०)
sarvamiti kiṃ gaganarasoparasāmṛtaloharasāyasādicūrṇāni ||
गगनमभ्रकं वज्रसंज्ञिकं रसा महारसा हिङ्गुलस्वर्णमाक्षिकरूप्यमाक्षिकशिलाजतुचपलचुम्बकवैक्रान्तखर्परगैरिकस्फटिककासीससंज्ञका अमृतं विषं वा अमृतलोहा न मृता अमृता अमृताश्च ते लोहाश् च धावत इति रसाः पूर्वोक्ताः आयसा लोहास् तेषां संयोगजानि यानि चूर्णानि कल्कानि शुल्बाभ्रादीनि ॥ (२६।०)
gaganamabhrakaṃ vajrasaṃjñikaṃ rasā mahārasā hiṅgulasvarṇamākṣikarūpyamākṣikaśilājatucapalacumbakavaikrāntakharparagairikasphaṭikakāsīsasaṃjñakā amṛtaṃ viṣaṃ vā amṛtalohā na mṛtā amṛtā amṛtāśca te lohāś ca dhāvata iti rasāḥ pūrvoktāḥ āyasā lohās teṣāṃ saṃyogajāni yāni cūrṇāni kalkāni śulbābhrādīni ||
न केवलमेतान्येव संधानेन भाव्यानि किंत्वन्यद् अपि यत् किंचिच् चारणावस्तु चारणयोग्यं द्रव्यरत्नादिकं तदप्येतेन संधानेन भाव्यं चारणार्थम् ॥ (२८।०)
na kevalametānyeva saṃdhānena bhāvyāni kiṃtvanyad api yat kiṃcic cāraṇāvastu cāraṇayogyaṃ dravyaratnādikaṃ tadapyetena saṃdhānena bhāvyaṃ cāraṇārtham ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.