अथातो दीर्घंजीवितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।०)

दीर्घं जीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत् । (३।१)

इन्द्रमुग्रतपा बुद्ध्वा शरण्यममरेश्वरम् ॥ (३।२)

ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तम् आयुर्वेदं प्रजापतिः । (४।१)

जग्राह निखिलेनादाव् अश्विनौ तु पुनस् ततः ॥ (४।२)

अश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे ह केवलम् । (५।१)

ऋषिप्रोक्तो भरद्वाजस् तस्माच्छक्रम् उपागमत् ॥ (५।२)

विघ्नभूता यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम् । (६।१)

तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुषाम् ॥ (६।२)

तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्षयः । (७।१)

समेताः पुण्यकर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे ॥ (७।२)

अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः । (८।१)

आत्रेयो गौतमः सांख्यः पुलस्त्यो नारदोऽसितः ॥ (८।२)

अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ । (९।१)

पारिक्षिर्भिक्षुर् आत्रेयो भरद्वाजः कपिञ्जलः ॥ (९।२)

विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्च्यवनोऽभिजित् । (१०।१)

गार्ग्यः शाण्डिल्यकौण्डिन्यौ वार्क्षिर् देवलगालवौ ॥ (१०।२)

सांकृत्यो बैजवापिश्च कुशिको बादरायणः । (११।१)

बडिशः शरलोमा च काप्यकात्यायनाव् उभौ ॥ (११।२)

काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचकाश्यपौ । (१२।१)

शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोकाक्षः पैङ्गिरेव च ॥ (१२।२)

शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः । (१३।१)

वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये महर्षयः ॥ (१३।२)

ब्रह्मज्ञानस्य निधयो दमस्य नियमस्य च । (१४।१)

तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः ॥ (१४।२)

सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम् । (१५।१)

धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलम् उत्तमम् ॥ (१५।२)

रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च । (१६।१)

प्रादुर्भूतो मनुष्याणामन्तरायो महान् अयम् ॥ (१६।२)

कः स्यात्तेषां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः । (१७।१)

अथ ते शरणं शक्रं ददृशुर्ध्यानचक्षुषा ॥ (१७।२)

स वक्ष्यति शमोपायं यथावद् अमरप्रभुः । (१८।१)

कः सहस्राक्षभवनं गच्छेत् प्रष्टुं शचीपतिम् ॥ (१८।२)

अहमर्थे नियुज्येयम् अत्रेति प्रथमं वचः । (१९।१)

भरद्वाजोऽब्रवीत् तस्मादृषिभिः स नियोजितः ॥ (१९।२)

स शक्रभवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् । (२०।१)

ददर्श बलहन्तारं दीप्यमानमिवानलम् ॥ (२०।२)

सो ऽभिगम्य जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम् । (२१।१)

प्रोवाच विनयाद्धीमान् ऋषीणां वाक्यम् उत्तमम् ॥ (२१।२)

व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयंकराः । (२२।१)

तद्ब्रूहि मे शमोपायं यथावदमरप्रभो ॥ (२२।२)

तस्मै प्रोवाच भगवानायुर्वेदं शतक्रतुः । (२३।१)

पदैरल्पैर्मतिं बुद्ध्वा विपुलां परमर्षये ॥ (२३।२)

हेतुलिङ्गौषधज्ञानं स्वस्थातुरपरायणम् । (२४।१)

त्रिसूत्रं शाश्वतं पुण्यं बुबुधे यं पितामहः ॥ (२४।२)

सो ऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामतिः । (२५।१)

यथावदचिरात् सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः ॥ (२५।२)

तेनायुर् अमितं लेभे भरद्वाजः सुखान्वितम् । (२६।१)

ऋषिभ्योऽनधिकं तच्च शशंसानवशेषयन् ॥ (२६।२)

ऋषयश्च भरद्वाजाज्जगृहुस् तं प्रजाहितम् । (२७।१)

दीर्घमायुश्चिकीर्षन्तो वेदं वर्धनमायुषः ॥ (२७।२)

महर्षयस् ते ददृशुर्यथावज्ज्ञानचक्षुषा । (२८।१)

सामान्यं च विशेषं च गुणान् द्रव्याणि कर्म च ॥ (२८।२)

समवायं च तज्ज्ञात्वा तन्त्रोक्तं विधिमास्थिताः । (२९।१)

लेभिरे परमं शर्म जीवितं चाप्यनित्वरम् ॥ (२९।२)

अथ मैत्रीपरः पुण्यमायुर्वेदं पुनर्वसुः । (३०।१)

शिष्येभ्यो दत्तवान् षड्भ्यः सर्वभूतानुकम्पया ॥ (३०।२)

अग्निवेशश्च भेलश् च जतूकर्णाः पराशरः । (३१।१)

हारीतः क्षारपाणिश्च जगृहुस्तन्मुनेर्वचः ॥ (३१।२)

बुद्धेर् विशेषस् तत्रासीन्नोपदेशान्तरं मुनेः । (३२।१)

तन्त्रस्य कर्ता प्रथमम् अग्निवेशो यतो ऽभवत् ॥ (३२।२)

अथ भेलादयश् चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च । (३३।१)

श्रावयामासुर् आत्रेयं सर्षिसंघं सुमेधसः ॥ (३३।२)

श्रुत्वा सूत्रणम् अर्थानाम् ऋषयः पुण्यकर्मणाम् । (३४।१)

यथावत् सूत्रितम् इति प्रहृष्टास् ते ऽनुमेनिरे ॥ (३४।२)

सर्व एवास्तुवंस् तांश् च सर्वभूतहितैषिणः । (३५।१)

साधु भूतेष्वनुक्रोश इत्युच्चैर् अब्रुवन् समम् ॥ (३५।२)

तं पुण्यं शुश्रुवुः शब्दं दिवि देवर्षयः स्थिताः । (३६।१)

सामराः परमर्षीणां श्रुत्वा मुमुदिरे परम् ॥ (३६।२)

अहो साध्विति निर्घोषो लोकांस् त्रीन् अन्ववादयत् । (३७।१)

नभसि स्निग्धगम्भीरो हर्षाद्भूतैर् उदीरितः ॥ (३७।२)

शिवो वायुर् ववौ सर्वा भाभिर् उन्मीलिता दिशः । (३८।१)

निपेतुः सजलाश् चैव दिव्याः कुसुमवृष्टयः ॥ (३८।२)

अथाग्निवेशप्रमुखान् विविशुर् ज्ञानदेवताः । (३९।१)

बुद्धिः सिद्धिः स्मृतिर् मेधा धृतिः कीर्तिः क्षमादयः ॥ (३९।२)

तानि चानुमतान्येषाम् तन्त्राणि परमर्षिभिः । (४०।१)

भवाय भूतसंघानां प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे ॥ (४०।२)

हिताहितं सुखं दुःखम् आयुस् तस्य हिताहितम् । (४१।१)

मानं च तच्च यत्रोक्तम् आयुर्वेदः स उच्यते ॥ (४१।२)

शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितम् । (४२।१)

नित्यगश् चानुबन्धश् च पर्यायैर् आयुर् उच्यते ॥ (४२।२)

तस्यायुषः पुण्यतमो वेदो वेदविदां मतः । (४३।१)

वक्ष्यते यन् मनुष्याणां लोकयोर् उभयोर् हितम् ॥ (४३।२)

सर्वदा सर्वभावानां सामान्यं वृद्धकारणम् । (४४।१)

ह्रासहेतुर्विशेषश्च प्रवृत्तिरुभयस्य तु ॥ (४४।२)

सामान्यमेकत्वकरं विशेषस्तु पृथक्त्वकृत् । (४५।१)

तुल्यार्थता हि सामान्यं विशेषस्तु विपर्ययः ॥ (४५।२)

सत्त्वमात्मा शरीरं च त्रयमेतत्त्रिदण्डवत् । (४६।१)

लोकस्तिष्ठति संयोगात्तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ (४६।२)

स पुमांश्चेतनं तच्च तच्चाधिकरणं स्मृतम् । (४७।१)

वेदस्यास्य तदर्थं हि वेदो ऽयं संप्रकाशितः ॥ (४७।२)

खादीन्यात्मा मनः कालो दिशश्च द्रव्यसंग्रहः । (४८।१)

सेन्द्रियं चेतनं द्रव्यं निरिन्द्रियमचेतनम् ॥ (४८।२)

सार्था गुर्वादयो बुद्धिः प्रयत्नान्ताः परादयः । (४९।१)

गुणाः प्रोक्ताः प्रयत्नादि कर्म चेष्टितमुच्यते ॥ (४९।२)

समवायो ऽपृथग्भावो भूम्यादीनां गुणैर्मतः । (५०।१)

स नित्यो यत्र हि द्रव्यं न तत्रानियतो गुणः ॥ (५०।२)

द्रव्ययत्राश्रिताः कर्मगुणाः कारणं समवायि यत् । (५१।१)

तद्द्रव्यं समवायी तु निश्चेष्टः कारणं गुणः ॥ (५१।२)

संयोगे च विभागे च कारणं द्रव्यमाश्रितम् । (५२।१)

कर्तव्यस्य क्रिया कर्म कर्म नान्यदपेक्षते ॥ (५२।२)

इत्युक्तं कारणं कार्यं धातुसाम्यमिहोच्यते । (५३।१)

धातुसाम्यधातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम् ॥ (५३।२)

कालबुद्धीन्द्रियार्थानां योगो मिथ्या न चाति च । (५४।१)

द्वयाश्रयाणां व्याधीनां त्रिविधो हेतुसंग्रहः ॥ (५४।२)

शरीरं सत्त्वसंज्ञं च व्याधीनामाश्रयो मतः । (५५।१)

तथा सुखानां योगस्तु सुखानां कारणं समः ॥ (५५।२)

निर्विकारः परस्त्वात्मा सत्त्वभूतगुणेन्द्रियैः । (५६।१)

चैतन्ये कारणं नित्यो द्रष्टा पश्यति हि क्रियाः ॥ (५६।२)

वायुः पित्तं कफश्चोक्तः शारीरो दोषसंग्रहः । (५७।१)

मानसः पुनरुद्दिष्टो रजश्च तम एव च ॥ (५७।२)

प्रशाम्यत्यौषधैः पूर्वो दैवयुक्तिव्यपाश्रयैः । (५८।१)

मानसो ज्ञानविज्ञानधैर्यस्मृतिसमाधिभिः ॥ (५८।२)

रूक्षः शीतो लघुः सूक्ष्मश्चलो ऽथ विशदः खरः । (५९।१)

विपरीतगुणैर्द्रव्यैर्मारुतः संप्रशाम्यति ॥ (५९।२)

सस्नेहमुष्णं तीक्ष्णं च द्रवमम्लं सरं कटु । (६०।१)

विपरीतगुणैः पित्तं द्रव्यैराशु प्रशाम्यति ॥ (६०।२)

गुरुशीतमृदुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः । (६१।१)

श्लेष्मणः प्रशमं यान्ति विपरीतगुणैर्गुणाः ॥ (६१।२)

विपरीतगुणैर्देशमात्राकालोपपादितैः । (६२।१)

भेषजैर्विनिवर्तन्ते विकाराः साध्यसंमताः ॥ (६२।२)

साधनं न त्वसाध्यानां व्याधीनामुपदिश्यते । (६३।१)

भूयश्चातो यथाद्रव्यं गुणकर्माणि वक्ष्यते ॥ (६३।२)

रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा । (६४।१)

निर्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः ॥ (६४।२)

षड्रसाःस्वादुरम्लो ऽथ लवणः कटुकस्तिक्त एव च । (६५।१)

कषायश्चेति षट्को ऽयं रसानां संग्रहः स्मृतः ॥ (६५।२)

स्वाद्वम्ललवणा वायुं कषायस्वादुतिक्तकाः । (६६।१)

जयन्ति पित्तं श्लेष्माणं कषायकटुतिक्तकाः । (६६।२)

कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वाद्वम्ललवणाः कफम् । (६६।३)

कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम् ॥ (६६।४)

किंचिद्दोषप्रशमनं किंचिद्धातुप्रदूषणम् । (६७।१)

स्वस्थवृत्तौ मतं किंचित्त्रिविधं द्रव्यमुच्यते ॥ (६७।२)

तत् पुनस्त्रिविधं प्रोक्तं जङ्गमौद्भिदपार्थिवम् । (६८।१)

मधूनि गोरसाः पित्तं वसा मज्जासृगामिषम् ॥ (६८।२)

विण्मूत्रचर्मरेतोऽस्थिस्नायुशृङ्गनखाः खुराः । (६९।१)

जङ्गमेभ्यः प्रयुज्यन्ते केशा लोमानि रोचनाः ॥ (६९।२)

सुवर्णं समलाः पञ्च लोहाः ससिकताः सुधा । (७०।१)

मनःशिलाले मणयो लवणं गैरिकाञ्जने ॥ (७०।२)

भौममौषधमुद्दिष्टमौद्भिदं तु चतुर्विधम् । (७१।१)

वनस्पतिस्तथा वीरुद्वानस्पत्यस्तथौषधिः ॥ (७१।२)

फलैर्वनस्पतिः पुष्पैर्वानस्पत्यः फलैरपि । (७२।१)

ओषध्यः फलपाकान्ताः प्रतानैर्वीरुधः स्मृताः ॥ (७२।२)

मूलत्वक्सारनिर्यासनालस्वरसपल्लवाः । (७३।१)

क्षाराः क्षीरं फलं पुष्पं भस्म तैलानि कण्टकाः ॥ (७३।२)

पत्राणि शुङ्गाः कन्दाश्च प्ररोहाश्चौद्भिदो गणः । (७४।१)

मूलिन्यः षोडशैकोना फलिन्यो विंशतिः स्मृताः ॥ (७४।२)

महास्नेहाश्च चत्वारः पञ्चैव लवणानि च । (७५।१)

अष्टौ मूत्राणि संख्यातान्यष्टावेव पयांसि च ॥ (७५।२)

शोधनार्थाश्च षड् वृक्षाः पुनर्वसुनिदर्शिताः । (७६।१)

य एतान् वेत्ति संयोक्तुं विकारेषु स वेदवित् ॥ (७६।२)

हस्तिदन्ती हैमवती श्यामा त्रिवृद् अधोगुडा । (७७।१)

सप्तला श्वेतनामा च प्रत्यक्श्रेणी गवाक्ष्यपि ॥ (७७।२)

ज्योतिष्मती च बिम्बी च शणपुष्पी विषाणिका । (७८।१)

अजगन्धा द्रवन्ती च क्षीरिणी चात्र षोडशी ॥ (७८।२)

शणपुष्पी च बिम्बी च छर्दने हैमवत्यपि । (७९।१)

श्वेता ज्योतिष्मती चैव योज्या शीर्षविरेचने ॥ (७९।२)

एकादशावशिष्टा याः प्रयोज्यास्ता विरेचने । (८०।१)

इत्युक्ता नामकर्मभ्यां मूलिन्यः फलिनीः शृणु ॥ (८०।२)

फलिनी प्लन्त्स्शङ्खिन्यथ विडङ्गानि त्रपुषं मदनानि च । (८१।१)

धामार्गवम् अथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम् । (८१।२)

आनूपं स्थलजं चैव क्लीतकं द्विविधं स्मृतम् ॥ (८१।३)

प्रकीर्या चोदकीर्या च प्रत्यक्पुष्पा तथाभया । (८२।१)

अन्तःकोटरपुष्पी च हस्तिपर्ण्याश्च शारदम् ॥ (८२।२)

कम्पिल्लकारग्वधयोः फलं यत् कुटजस्य च । (८३।१)

धामार्गवम् अथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम् ॥ (८३।२)

मदनं कुटजं चैव त्रपुषं हस्तिपर्णिनी । (८४।१)

एतानि वमने चैव योज्यान्यास्थापनेषु च ॥ (८४।२)

नस्तः प्रच्छर्दने चैव प्रत्यक्पुष्पा विधीयते । (८५।१)

दश यान्यवशिष्टानि तान्युक्तानि विरेचने ॥ (८५।२)

नामकर्मभिरुक्तानि फलान्येकोनविंशतिः । (८६।१)

सर्पिस्तैलं वसा मज्जा स्नेहो दिष्टश्चतुर्विधः ॥ (८६।२)

पानाभ्यञ्जनबस्त्यर्थं नस्यार्थं चैव योगतः । (८७।१)

स्नेहना जीवना वर्ण्या बलोपचयवर्धनाः ॥ (८७।२)

स्नेहा ह्येते च विहिता वातपित्तकफापहाः । (८८।१)

पञ्चलवणसौवर्चलं सैन्धवं च विडमौद्भिदमेव च ॥ (८८।२)

सामुद्रेण सहैतानि पञ्च स्युर्लवणानि च । (८९।१)

स्निग्धान्युष्णानि तीक्ष्णानि दीपनीयतमानि च ॥ (८९।२)

आलेपनार्थे युज्यन्ते स्नेहस्वेदविधौ तथा । (९०।१)

अधोभागोर्ध्वभागेषु निरूहेष्वनुवासने ॥ (९०।२)

अभ्यञ्जने भोजनार्थे शिरसश्च विरेचने । (९१।१)

शस्त्रकर्मणि वर्त्यर्थमञ्जनोत्सादनेषु च ॥ (९१।२)

अजीर्णानाहयोर्वाते गुल्मे शूले तथोदरे । (९२।१)

उरिनेउक्तानि लवणान्यूर्ध्वं मूत्राण्यष्टौ निबोध मे ॥ (९२।२)

मुख्यानि यानि दिष्टानि सर्वाण्यात्रेयशासने । (९३।१)

अविमूत्रमजामूत्रं गोमूत्रं माहिषं च यत् ॥ (९३।२)

हस्तिमूत्रमथोष्ट्रस्य हयस्य च खरस्य च । (९४।१)

उष्णं तीक्ष्णमथो ऽरूक्षं कटुकं लवणान्वितम् ॥ (९४।२)

मूत्रमुत्सादने युक्तं युक्तमालेपनेषु च । (९५।१)

युक्तमास्थापने मूत्रं युक्तं चापि विरेचने ॥ (९५।२)

स्वेदेष्वपि च तद्युक्तमानाहेष्वगदेषु च । (९६।१)

उदरेष्वथ चार्शःसु गुल्मिकुष्ठिकिलासिषु ॥ (९६।२)

तद्युक्तमुपनाहेषु परिषेके तथैव च । (९७।१)

दीपनीयं विषघ्नं च क्रिमिघ्नं चोपदिश्यते ॥ (९७।२)

पाण्डुरोगोपसृष्टानाम् उत्तमं शर्म चोच्यते । (९८।१)

श्लेष्माणं शमयेत् पीतं मारुतं चानुलोमयेत् ॥ (९८।२)

कर्षेत् पित्तमधोभागमित्यस्मिन् गुणसंग्रहः । (९९।१)

सामान्येन मयोक्तस्तु पृथक्त्वेन प्रवक्ष्यते ॥ (९९।२)

अविमूत्रं सतिक्तं स्यात् स्निग्धं पित्ताविरोधि च । (१००।१)

आजं कषायमधुरं पथ्यं दोषान्निहन्ति च ॥ (१००।२)

गव्यं समधुरं किंचिद्दोषघ्नं क्रिमिकुष्ठनुत् । (१०१।१)

कण्डूं च शमयेत् पीतं सम्यग्दोषोदरे हितम् ॥ (१०१।२)

अर्शःशोफोदरघ्नं तु सक्षारं माहिषं सरम् । (१०२।१)

हास्तिकं लवणं मूत्रं हितं तु क्रिमिकुष्ठिनाम् ॥ (१०२।२)

प्रशस्तं बद्धविण्मूत्रविषश्लेष्मामयार्शसाम् । (१०३।१)

सतिक्तं श्वासकासघ्नम् अर्शोघ्नं चौष्ट्रमुच्यते ॥ (१०३।२)

वाजिनां तिक्तकटुकं कुष्ठव्रणविषापहम् । (१०४।१)

खरमूत्रमपस्मारोन्मादग्रहविनाशनम् ॥ (१०४।२)

इतीहोक्तानि मूत्राणि यथासामर्थ्ययोगतः । (१०५।१)

मिल्कतः क्षीराणि वक्ष्यन्ते कर्म चैषां गुणाश्च ये ॥ (१०५।२)

अविक्षीरमजाक्षीरं गोक्षीरं माहिषं च यत् । (१०६।१)

उष्ट्रीणामथ नागीनां वडवायाः स्त्रियास्तथा ॥ (१०६।२)

प्रायशो मधुरं स्निग्धं शीतं स्तन्यं पयो मतम् । (१०७।१)

प्रीणनं बृंहणं वृष्यं मेध्यं बल्यं मनस्करम् ॥ (१०७।२)

जीवनीयं श्रमहरं श्वासकासनिबर्हणम् । (१०८।१)

हन्ति शोणितपित्तं च सन्धानं विहतस्य च ॥ (१०८।२)

सर्वप्राणभृतां सात्म्यं शमनं शोधनं तथा । (१०९।१)

तृष्णाघ्नं दीपनीयं च श्रेष्ठं क्षीणक्षतेषु च ॥ (१०९।२)

पाण्डुरोगे ऽम्लपित्ते च शोषे गुल्मे तथोदरे । (११०।१)

अतीसारे ज्वरे दाहे श्वयथौ च विशेषतः ॥ (११०।२)

योनिशुक्रप्रदोषेषु मूत्रेष्वप्रचुरेषु च । (१११।१)

पुरीषे ग्रथिते पथ्यं वातपित्तविकारिणाम् ॥ (१११।२)

नस्यालेपावगाहेषु वमनास्थापनेषु च । (११२।१)

विरेचने स्नेहने च पयः सर्वत्र युज्यते ॥ (११२।२)

यथाक्रमं क्षीरगुणानेकैकस्य पृथक् पृथक् । (११३।१)

अन्नपानादिके ऽध्याये भूयो वक्ष्याम्यशेषतः ॥ (११३।२)

३ त्रेएसथापरे त्रयो वृक्षाः पृथग्ये फलमूलिभिः । (११४।१)

स्नुह्यर्काश्मन्तकास्तेषामिदं कर्म पृथक् पृथक् ॥ (११४।२)

वमने ऽश्मन्तकं विद्यात् स्नुहीक्षीरं विरेचने । (११५।१)

क्षीरमर्कस्य विज्ञेयं वमने सविरेचने ॥ (११५।२)

इमांस्त्रीनपरान् वृक्षानाहुर्येषां हितास्त्वचः । (११६।१)

पूतीकः कृष्णगन्धा च तिल्वकश्च तथा तरुः ॥ (११६।२)

विरेचने प्रयोक्तव्यः पूतीकस्तिल्वकस्तथा । (११७।१)

कृष्णगन्धा परीसर्पे शोथेष्वर्शःसु चोच्यते ॥ (११७।२)

दद्रुविद्रधिगण्डेषु कुष्ठेष्वप्यलजीषु च । (११८।१)

षड्वृक्षाञ्छोधनानेतानपि विद्याद्विचक्षणः ॥ (११८।२)

इत्युक्ताः फलमूलिन्यः स्नेहाश्च लवणानि च । (११९।१)

मूत्रं क्षीराणि वृक्षाश्च षड् ये दिष्टपयस्त्वचः ॥ (११९।२)

रिघ्त् क्नोwलेद्गे ओड़् प्लन्त्स्; चोwबोय्स् एत्च्। अस् प्लन्त् स्पेचिअलिस्त्सोषधीर्नामरूपाभ्यां जानते ह्यजपा वने । (१२०।१)

अविपाश्चैव गोपाश्च ये चान्ये वनवासिनः ॥ (१२०।२)

न नामज्ञानमात्रेण रूपज्ञानेन वा पुनः । (१२१।१)

ओषधीनां परां प्राप्तिं कश्चिद्वेदितुमर्हति ॥ (१२१।२)

योगवित् त्वप्यरूपज्ञस् तासां तत्त्वविदुच्यते । (१२२।१)

किं पुनर्यो विजानीयादोषधीः सर्वथा भिषक् ॥ (१२२।२)

योगमासां तु यो विद्याद्देशकालोपपादितम् । (१२३।१)

पुरुषं पुरुषं वीक्ष्य स ज्ञेयो भिषगुत्तमः ॥ (१२३।२)

यथा विषं यथा शस्त्रं यथाग्निरशनिर्यथा । (१२४।१)

तथौषधमविज्ञातं विज्ञातममृतं यथा ॥ (१२४।२)

औषधं ह्यनभिज्ञातं नामरूपगुणैस्त्रिभिः । (१२५।१)

विज्ञातं चापि दुर्युक्तम् अनर्थायोपपद्यते ॥ (१२५।२)

चौतिओन् wहेन् अद्मिनिस्तेरिन्ग् मेदिचिनेयोगादपि विषं तीक्ष्णमुत्तमं भेषजं भवेत् । (१२६।१)

भेषजं चापि दुर्युक्तं तीक्ष्णं संपद्यते विषम् ॥ (१२६।२)

तस्मान्न भिषजा युक्तं युक्तिबाह्येन भेषजम् । (१२७।१)

धीमता किंचिदादेयं जीवितारोग्यकाङ्क्षिणा ॥ (१२७।२)

कुर्यान्निपतितो मूर्ध्नि सशेषं वासवाशनिः । (१२८।१)

सशेषमातुरं कुर्यान्नत्वज्ञमतम् औषधम् ॥ (१२८।२)

दुःखिताय शयानाय श्रद्दधानाय रोगिणे । (१२९।१)

यो भेषजमविज्ञाय प्राज्ञमानी प्रयच्छति ॥ (१२९।२)

त्यक्तधर्मस्य पापस्य मृत्युभूतस्य दुर्मतेः । (१३०।१)

नरो नरकपाती स्यात्तस्य संभाषणादपि ॥ (१३०।२)