चरकसंहिताCarakasaṃhitā

Ca, 5, 2

56 of 82 · 45 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

अथातः पुष्पितकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

athātaḥ puṣpitakamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

2.0२.०

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।०)

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ ||

3.1३.१

पुष्पितपुष्पं यथा पूर्वरूपं फलस्येह भविष्यतः । (३।१)

puṣpitapuṣpaṃ yathā pūrvarūpaṃ phalasyeha bhaviṣyataḥ |

3.2३.२

तथा लिङ्गम् अरिष्टाख्यं पूर्वरूपं मरिष्यतः ॥ (३।२)

tathā liṅgam ariṣṭākhyaṃ pūrvarūpaṃ mariṣyataḥ ||

4.1४.१

अप्येवं तु भवेत् पुष्पं फलेनाननुबन्धि यत् । (४।१)

apyevaṃ tu bhavet puṣpaṃ phalenānanubandhi yat |

4.2४.२

फलं चापि भवेत् किंचिद् यस्य पुष्पं न पूर्वजम् ॥ (४।२)

phalaṃ cāpi bhavet kiṃcid yasya puṣpaṃ na pūrvajam ||

5.1५.१

न त्वरिष्टस्य जातस्य नाशोऽस्ति मरणादृते । (५।१)

na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti maraṇādṛte |

5.2५.२

मरणं चापि तन्नास्ति यन्नारिष्टपुरःसरम् ॥ (५।२)

maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram ||

6.1६.१

मिथ्यादृष्टम् अरिष्टाभम् अनरिष्टम् अजानता । (६।१)

mithyādṛṣṭam ariṣṭābham anariṣṭam ajānatā |

6.2६.२

अरिष्टं वाप्यसंबुद्धम् एतत् प्रज्ञापराधजम् ॥ (६।२)

ariṣṭaṃ vāpyasaṃbuddham etat prajñāparādhajam ||

7.1७.१

ज्ञानसम्बोधनार्थं तु लिङ्गैर्मरणपूर्वजैः । (७।१)

jñānasambodhanārthaṃ tu liṅgairmaraṇapūrvajaiḥ |

7.2७.२

पुष्पितान् उपदेक्ष्यामो नरान् बहुविधैर् बहून् ॥ (७।२)

puṣpitān upadekṣyāmo narān bahuvidhair bahūn ||

8.1८.१

नानापुष्पोपमो गन्धो यस्य भाति दिवानिशम् । (८।१)

nānāpuṣpopamo gandho yasya bhāti divāniśam |

8.2८.२

पुष्पितस्य वनस्येव नानाद्रुमलतावतः ॥ (८।२)

puṣpitasya vanasyeva nānādrumalatāvataḥ ||

9.1९.१

तमाहुः पुष्पितं धीरा नरं मरणलक्षणैः । (९।१)

tamāhuḥ puṣpitaṃ dhīrā naraṃ maraṇalakṣaṇaiḥ |

9.2९.२

स ना संवत्सराद्देहं जहातीति विनिश्चयः ॥ (९।२)

sa nā saṃvatsarāddehaṃ jahātīti viniścayaḥ ||

10.1१०.१

एवम् एकैकशः पुष्पैर्यस्य गन्धः समो भवेत् । (१०।१)

evam ekaikaśaḥ puṣpairyasya gandhaḥ samo bhavet |

10.2१०.२

इष्टैर्वा यदि वानिष्टैः स च पुष्पित उच्यते ॥ (१०।२)

iṣṭairvā yadi vāniṣṭaiḥ sa ca puṣpita ucyate ||

11.1११.१

समासेनाशुभान् गन्धानेकत्वेनाथवा पुनः । (११।१)

samāsenāśubhān gandhānekatvenāthavā punaḥ |

11.2११.२

आजिघ्रेद्यस्य गात्रेषु तं विद्यात्पुष्पितं भिषक् ॥ (११।२)

ājighredyasya gātreṣu taṃ vidyātpuṣpitaṃ bhiṣak ||

12.1१२.१

आप्लुतानाप्लुते काये यस्य गन्धाः शुभाशुभाः । (१२।१)

āplutānāplute kāye yasya gandhāḥ śubhāśubhāḥ |

12.2१२.२

व्यत्यासेनानिमित्ताः स्युः स च पुष्पित उच्यते ॥ (१२।२)

vyatyāsenānimittāḥ syuḥ sa ca puṣpita ucyate ||

13.1१३.१

तद्यथा चन्दनं कुष्ठं तगरागुरुणी मधु । (१३।१)

tadyathā candanaṃ kuṣṭhaṃ tagarāguruṇī madhu |

13.2१३.२

माल्यं मूत्रपुरीषे च मृतानि कुणपानि च ॥ (१३।२)

mālyaṃ mūtrapurīṣe ca mṛtāni kuṇapāni ca ||

14.1१४.१

ये चान्ये विविधात्मानो गन्धा विविधयोनयः । (१४।१)

ye cānye vividhātmāno gandhā vividhayonayaḥ |

14.2१४.२

तेऽप्यनेनानुमानेन विज्ञेया विकृतिं गताः ॥ (१४।२)

te'pyanenānumānena vijñeyā vikṛtiṃ gatāḥ ||

15.1१५.१

इदं चाप्यतिदेशार्थं लक्षणं गन्धसंश्रयम् । (१५।१)

idaṃ cāpyatideśārthaṃ lakṣaṇaṃ gandhasaṃśrayam |

15.2१५.२

वक्ष्यामो यद् अभिज्ञाय भिषङ्मरणमादिशेत् ॥ (१५।२)

vakṣyāmo yad abhijñāya bhiṣaṅmaraṇamādiśet ||

16.1१६.१

वियोनिर् विदुरो गन्धो यस्य गात्रेषु जायते । (१६।१)

viyonir viduro gandho yasya gātreṣu jāyate |

16.2१६.२

इष्टो वा यदि वानिष्टो न स जीवति तां समाम् ॥ (१६।२)

iṣṭo vā yadi vāniṣṭo na sa jīvati tāṃ samām ||

17.0१७.०

एतावद्गन्धविज्ञानं रसज्ञानमतः परम् । (१७।०)

etāvadgandhavijñānaṃ rasajñānamataḥ param |

17.1१७.१

आतुराणां शरीरेषु वक्ष्यते विधिपूर्वकम् ॥ (१७।१)

āturāṇāṃ śarīreṣu vakṣyate vidhipūrvakam ||

18.1१८.१

यो रसः प्रकृतिस्थानां नराणां देहसंभवः । (१८।१)

yo rasaḥ prakṛtisthānāṃ narāṇāṃ dehasaṃbhavaḥ |

18.2१८.२

स एषां चरमे काले विकारं भजते द्वयम् ॥ (१८।२)

sa eṣāṃ carame kāle vikāraṃ bhajate dvayam ||

19.1१९.१

कश्चिद् एवास्यवैरस्यम् अत्यर्थम् उपपद्यते । (१९।१)

kaścid evāsyavairasyam atyartham upapadyate |

19.2१९.२

स्वादुत्वम् अपरश्चापि विपुलं भजते रसः ॥ (१९।२)

svādutvam aparaścāpi vipulaṃ bhajate rasaḥ ||

20.1२०.१

तम् अनेनानुमानेन विद्याद् विकृतिमागतम् । (२०।१)

tam anenānumānena vidyād vikṛtimāgatam |

20.2२०.२

मनुष्यो हि मनुष्यस्य कथं रसमवाप्नुयात् ॥ (२०।२)

manuṣyo hi manuṣyasya kathaṃ rasamavāpnuyāt ||

21.1२१.१

मक्षिकाश्चैव यूकाश्च दंशाश्च मशकैः सह । (२१।१)

makṣikāścaiva yūkāśca daṃśāśca maśakaiḥ saha |

21.2२१.२

विरसाद् अपसर्पन्ति जन्तोः कायान्मुमूर्षतः ॥ (२१।२)

virasād apasarpanti jantoḥ kāyānmumūrṣataḥ ||

22.1२२.१

अत्यर्थरसिकं कायं कालपक्वस्य मक्षिकाः । (२२।१)

atyartharasikaṃ kāyaṃ kālapakvasya makṣikāḥ |

22.2२२.२

अपि स्नातानुलिप्तस्य भृशमायान्ति सर्वशः ॥ (२२।२)

api snātānuliptasya bhṛśamāyānti sarvaśaḥ ||

23.1२३.१

तत्र श्लोकः । (२३।१)

tatra ślokaḥ |

23.2२३.२

सामान्येन मयोक्तानि लिङ्गानि रसगन्धयोः । (२३।२)

sāmānyena mayoktāni liṅgāni rasagandhayoḥ |

23.3२३.३

पुष्पितस्य नरस्यैतत् मरणमादिशेत् ॥ (२३।३)

puṣpitasya narasyaitat maraṇamādiśet ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Ca, 5, 2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit