अथातः कतिधापुरुषीयं शारीरं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवान् आत्रेयः ॥ (२।१)

अग्निवेशऽस् क़ुएस्तिओन्स् अबोउत् थे पुरुषकतिधा पुरुषो धीमन् धातुभेदेन भिद्यते । (३।१)

पुरुषः कारणं कस्मात् प्रभवः पुरुषस्य कः ॥ (३।२)

किम् अज्ञो ज्ञः स नित्यः किं किम् अनित्यो निदर्शितः । (४।१)

प्रकृतिः का विकाराः के किं लिङ्गं पुरुषस्य च ॥ (४।२)

निष्क्रियं च स्वतन्त्रं च वशिनं सर्वगं विभुम् । (५।१)

वदन्त्य् आत्मानम् आत्मज्ञाः क्षेत्रज्ञं साक्षिणं तथा ॥ (५।२)

निष्क्रियस्य क्रिया तस्य भगवन् विद्यते कथम् । (६।१)

स्वतन्त्रश् चेद् अनिष्टासु कथं योनिषु जायते ॥ (६।२)

वशी यद्य् असुखैः कस्माद् भावैर् आक्रम्यते बलात् । (७।१)

सर्वाः सर्वगतत्वाच् च वेदनाः किं न वेत्ति सः ॥ (७।२)

न पश्यति विभुः कस्माच् छैलकुड्यतिरस्कृतम् । (८।१)

क्षेत्रज्ञः क्षेत्रम् अथवा किं पूर्वम् इति संशयः ॥ (८।२)

ज्ञेयं क्षेत्रं विना पूर्वं क्षेत्रज्ञो हि न युज्यते । (९।१)

क्षेत्रं च यदि पूर्वं स्यात् क्षेत्रज्ञः स्याद् अशाश्वतः ॥ (९।२)

साक्षिभूतश् च कस्यायं कर्ता ह्य् अन्यो न विद्यते । (१०।१)

स्यात् कथं चाविकारस्य विशेषो वेदनाकृतः ॥ (१०।२)

अथ चार्तस्य भगवंस् तिसृणां कां चिकित्सति । (११।१)

अतीतां वेदनां वैद्यो वर्तमानां भविष्यतीम् ॥ (११।२)

भविष्यन्त्या असंप्राप्तिर् अतीताया अनागमः । (१२।१)

सांप्रतिक्या अपि स्थानं नास्त्य् अर्तेः संशयो ह्य् अतः ॥ (१२।२)

कारणं वेदनानां किं किम् अधिष्ठानम् उच्यते । (१३।१)

क्व चैता वेदनाः सर्वा निवृत्तिं यान्त्य् अशेषतः ॥ (१३।२)

सर्ववित् सर्वसंन्यासी सर्वसंयोगनिःसृतः । (१४।१)

एकः प्रशान्तो भूतात्मा कैर् लिङ्गैर् उपलभ्यते ॥ (१४।२)

बेगिन् ओड़् पुनर्वसुऽस् अन्स्wएरित्य् अग्निवेशस्य वचः श्रुत्वा मतिमतां वरः । (१५।१)

सर्वं यथावत् प्रोवाच प्रशान्तात्मा पुनर्वसुः ॥ (१५।२)

अन्स्wएर् ओड़् पुनर्वसुखादयश् चेतनाषष्ठा धातवः पुरुषः स्मृतः । (१६।१)

चेतनाधातुर् अप्य् एकः स्मृतः पुरुषसंज्ञकः ॥ (१६।२)

देड़्। ओड़् पुरुषपुनश् च धातुभेदेन चतुर्विंशतिकः स्मृतः । (१७।१)

मनो दशेन्द्रियाण्य् अर्थाः प्रकृतिश् चाष्टधातुकी ॥ (१७।२)

देड़्। ओड़् मनस्लक्षणं मनसो ज्ञानस्याभावो भाव एव च । (१८।१)

सति ह्य् आत्मेन्द्रियार्थानां सन्निकर्षे न वर्तते ॥ (१८।२)

वैवृत्त्यान् मनसो ज्ञानं सान्निध्यात् तच् च वर्तते । (१९।१)

अणुत्वम् अथ चैकत्वं द्वौ गुणौ मनसः स्मृतौ ॥ (१९।२)

चिन्त्यं विचार्यम् ऊह्यं च ध्येयं संकल्प्यम् एव च । (२०।१)

यत् किंचिन् मनसो ज्ञेयं तत् सर्वं ह्य् अर्थसंज्ञकम् ॥ (२०।२)

बुद्धिइन्द्रियाभिग्रहः कर्म मनसः स्वस्य निग्रहः । (२१।१)

ऊहो विचारश् च ततः परं बुद्धिः प्रवर्तते ॥ (२१।२)

इन्द्रियेणेन्द्रियार्थो हि समनस्केन गृह्यते । (२२।१)

कल्प्यते मनसा तूर्ध्वं गुणतो दोषतोऽथवा ॥ (२२।२)

जायते विषये तत्र या बुद्धिर्निश्चयात्मिका । (२३।१)

व्यवस्यति तया वक्तुं कर्तुं वा बुद्धिपूर्वकम् ॥ (२३।२)

इन्द्रियसेकैकाधिकयुक्तानि खादीनामिन्द्रियाणि तु । (२४।१)

पञ्च कर्मानुमेयानि येभ्यो बुद्धिः प्रवर्तते ॥ (२४।२)

हस्तौ पादौ गुदोपस्थं वागिन्द्रियम् अथापि च । (२५।१)

कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव पादौ गमनकर्मणि ॥ (२५।२)

पायूपस्थं विसर्गार्थं हस्तौ ग्रहणधारणे । (२६।१)

जिह्वावागिन्द्रियं वाक् च सत्या ज्योतिस् तमोऽनृता ॥ (२६।२)

महाभूतमहाभूतानि खं वायुर् अग्निर् आपः क्षितिस्तथा । (२७।१)

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः ॥ (२७।२)

तेषामेकगुणः पूर्वो गुणवृद्धिः परे परे । (२८।१)

पूर्वः पूर्वगुणश्चैव क्रमशो गुणिषु स्मृतः ॥ (२८।२)

खरद्रवचलोष्णत्वं भूजलानिलतेजसाम् । (२९।१)

आकाशस्याप्रतीघातो दृष्टं लिङ्गं यथाक्रमम् ॥ (२९।२)

लक्षणं सर्वमेवैतत् स्पर्शनेन्द्रियगोचरम् । (३०।१)

स्पर्शनेन्द्रियविज्ञेयः स्पर्शो हि सविपर्ययः ॥ (३०।२)

गुणाः शरीरे गुणिनां निर्दिष्टाश्चिह्नमेव च । (३१।१)

अर्थाः शब्दादयो ज्ञेया गोचरा विषया गुणाः ॥ (३१।२)

बुद्धिया यदिन्द्रियमाश्रित्य जन्तोर्बुद्धिः प्रवर्तते । (३२।१)

याति सा तेन निर्देशं मनसा च मनोभवा ॥ (३२।२)

भेदात्कार्येन्द्रियार्थानां बह्व्यो वै बुद्धयः स्मृताः । (३३।१)

आत्मेन्द्रियमनोऽर्थानामेकैका सन्निकर्षजा ॥ (३३।२)

अङ्गुल्यङ्गुष्ठतलजस् तन्त्रीवीणानखोद्भवः । (३४।१)

दृष्टः शब्दो यथा बुद्धिर्दृष्टा संयोगजा तथा ॥ (३४।२)

पुरुषबुद्धीन्द्रियमनोऽर्थानां विद्याद्योगधरं परम् । (३५।१)

चतुर्विंशतिको ह्येष राशिः पुरुषसंज्ञकः ॥ (३५।२)

सत्त्व => मोक्षरजस्तमोभ्यां युक्तस्य संयोगोऽयमनन्तवान् । (३६।१)

ताभ्यां निराकृताभ्यां तु सत्त्ववृद्ध्या निवर्तते ॥ (३६।२)

अत्र कर्म फलं चात्र ज्ञानं चात्र प्रतिष्ठितम् । (३७।१)

अत्र मोहः सुखं दुःखं जीवितं मरणं स्वता ॥ (३७।२)

एवं यो वेद तत्त्वेन स वेद प्रलयोदयौ । (३८।१)

पारम्पर्यं चिकित्सां च ज्ञातव्यं यच्च किंचन ॥ (३८।२)

रेअसोन्स् ड़ोर् थे एxइस्तेन्चे ओड़् पुरुषभास्तमः सत्यमनृतं वेदाः कर्म शुभाशुभम् । (३९।१)

न स्युः कर्ता च बोद्धा च पुरुषो न भवेद्यदि ॥ (३९।२)

नाश्रयो न सुखं नार्तिर्न गतिर्नागतिर्न वाक् । (४०।१)

न विज्ञानं न शास्त्राणि न जन्म मरणं न च ॥ (४०।२)

न बन्धो न च मोक्षः स्यात् पुरुषो न भवेद्यदि । (४१।१)

कारणं पुरुषस्तस्मात् कारणज्ञैरुदाहृतः ॥ (४१।२)

न चेत्कारणमात्मा स्याद्भादयः स्युरहेतुकाः । (४२।१)

न चैषु सम्भवेज्ज्ञानं न च तैः स्यात्प्रयोजनम् ॥ (४२।२)

कृतं मृद्दण्डचक्रैश्च कुम्भकारादृते घटम् । (४३।१)

कृतं मृत्तृणकाष्ठैश्च गृहकाराद्विना गृहम् ॥ (४३।२)

यो वदेत् स वदेद्देहं सम्भूय करणैः कृतम् । (४४।१)

विना कर्तारमज्ञानाद्युक्त्यागमबहिष्कृतः ॥ (४४।२)

कारणं पुरुषः सर्वैः प्रमाणैरुपलभ्यते । (४५।१)

येभ्यः प्रमेयं सर्वेभ्य आगमेभ्यः प्रमीयते ॥ (४५।२)

(रेड़ुततिओन् ओड़् थे) बुद्धिस्त् थेओर्य् ओड़् संतानन ते तत्सदृशास्त्वन्ये पारंपर्यसमुत्थिताः । (४६।१)

सारूप्याद्ये त एवेति निर्दिश्यन्ते नवा नवाः ॥ (४६।२)

भावास्तेषां समुदयो निरीशः सत्त्वसंज्ञकः । (४७।१)

कर्ता भोक्ता न स पुमानिति केचिद्व्यवस्थिताः ॥ (४७।२)

तेषामन्यैः कृतस्यान्ये भावा भावैर्नवाः फलम् । (४८।१)

भुञ्जते सदृशाः प्राप्तं यैरात्मा नोपदिश्यते ॥ (४८।२)

करणान्यान्यता दृष्टा कर्तुः कर्ता स एव तु । (४९।१)

कर्ता हि करणैर्युक्तः कारणं सर्वकर्मणाम् ॥ (४९।२)

निमेषकालाद्भावानां कालः शीघ्रतरोऽत्यये । (५०।१)

भग्नानां न पुनर्भावः कृतं नान्यमुपैति च ॥ (५०।२)

मतं तत्त्वविदामेतद् यस्मात् तस्मात् स कारणम् । (५१।१)

क्रियोपभोगे भूतानां नित्यः पुरुषसंज्ञकः ॥ (५१।२)

अहङ्कारः फलं कर्म देहान्तरगतिः स्मृतिः । (५२।१)

विद्यते सति भूतानां कारणे देहमन्तरा ॥ (५२।२)

प्रभवो न ह्यनादित्वाद्विद्यते परमात्मनः । (५३।१)

पुरुषो राशिसंज्ञस्तु मोहेच्छाद्वेषकर्मजः ॥ (५३।२)

आत्मा ज्ञः करणैर्योगाज्ज्ञानं त्वस्य प्रवर्तते । (५४।१)

करणानाम् अवैमल्याद् अयोगाद्वा न वर्तते ॥ (५४।२)

पश्यतोऽपि यथादर्शे संक्लिष्टे नास्ति दर्शनम् । (५५।१)

तत्त्वं जले वा कलुषे चेतस्युपहते तथा ॥ (५५।२)

करणानि मनो बुद्धिर्बुद्धिकर्मेन्द्रियाणि च । (५६।१)

कर्तुः संयोगजं कर्म वेदना बुद्धिरेव च ॥ (५६।२)

नैकः प्रवर्तते कर्तुं भूतात्मा नाश्नुते फलम् । (५७।१)

संयोगाद्वर्तते सर्वं तमृते नास्ति किंचन ॥ (५७।२)

न ह्येको वर्तते भावो वर्तते नाप्यहेतुकः । (५८।१)

शीघ्रगत्वात्स्वभावात् त्वभावो न व्यतिवर्तते ॥ (५८।२)

अनादिः पुरुषो नित्यो विपरीतस्तु हेतुजः । (५९।१)

सद् अकारणवन् नित्यं दृष्टं हेतुजमन्यथा ॥ (५९।२)

क्षेत्रज्ञतदेव भावादग्राह्यं नित्यत्वं न कुतश्चन । (६०।१)

भावाज्ज्ञेयं तदव्यक्तम् अचिन्त्यं व्यक्तमन्यथा ॥ (६०।२)

अव्यक्तमात्मा क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विभुरव्ययः । (६१।१)

तस्माद्यदन्यत्तद्व्यक्तं वक्ष्यते चापरं द्वयम् ॥ (६१।२)

व्यक्तमैन्द्रियकं चैव गृह्यते तद्यदिन्द्रियैः । (६२।१)

अतोऽन्यत्पुनरव्यक्तं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥ (६२।२)

भूतप्रकृति (८ एलेमेन्त्स्)खादीनि बुद्धिर् अव्यक्तमहङ्कारस्तथाष्टमः । (६३।१)

भूतप्रकृतिरुद्दिष्टा विकाराश्चैव षोडश ॥ (६३।२)

१६ विकारस्बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । (६४।१)

समनस्काश्च पञ्चार्था विकारा इति संज्ञिताः ॥ (६४।२)

इति क्षेत्रं समुद्दिष्टं सर्वम् अव्यक्तवर्जितम् । (६५।१)

अव्यक्तमस्य क्षेत्रस्य क्षेत्रज्ञमृषयो विदुः ॥ (६५।२)

जायते बुद्धिर् अव्यक्ताद् बुद्ध्याहमिति मन्यते । (६६।१)

परं खादीन्यहङ्कारादुत्पद्यन्ते यथाक्रमम् ॥ (६६।२)

ततः सम्पूर्णसर्वाङ्गो जातोऽभ्युदित उच्यते । (६७।१)

पुरुषः प्रलये चेष्टैः पुनर्भावैर्वियुज्यते ॥ (६७।२)

अव्यक्ताद् व्यक्ततां याति व्यक्ताद् अव्यक्ततां पुनः । (६८।१)

रजस्तमोभ्याम् आविष्टश्चक्रवत् परिवर्तते ॥ (६८।२)

येषां द्वन्द्वे परा सक्तिरहङ्कारपराश्च ये । (६९।१)

उदयप्रलयौ तेषां न तेषां ये त्वतोऽन्यथा ॥ (६९।२)

आत्मलिङ्गस्प्राणापानौ निमेषाद्या जीवनं मनसो गतिः । (७०।१)

इन्द्रियान्तरसंचारः प्रेरणं धारणं च यत् ॥ (७०।२)

देशान्तरगतिः स्वप्ने पञ्चत्वग्रहणं तथा । (७१।१)

दृष्टस्य दक्षिणेनाक्ष्णा सव्येनावगमस्तथा ॥ (७१।२)

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं प्रयत्नश्चेतना धृतिः । (७२।१)

बुद्धिः स्मृतिरहङ्कारो लिङ्गानि परमात्मनः ॥ (७२।२)

यस्मात् समुपलभ्यन्ते लिङ्गान्येतानि जीवतः । (७३।१)

न मृतस्यात्मलिङ्गानि तस्माद् आहुर् महर्षयः ॥ (७३।२)

शरीरं हि गते तस्मिञ्शून्यागारमचेतनम् । (७४।१)

पञ्चभूतावशेषत्वात् पञ्चत्वं गतमुच्यते ॥ (७४।२)

मनस् अन्द् आत्मनचेतनं क्रियावच्च मनश्चेतयिता परः । (७५।१)

युक्तस्य मनसा तस्य निर्दिश्यन्ते विभोः क्रियाः ॥ (७५।२)

चेतनावान् यतश्चात्मा ततः कर्ता निरुच्यते । (७६।१)

अचेतनत्वाच्च मनः क्रियावदपि नोच्यते ॥ (७६।२)

यथास्वेनात्मनात्मानं सर्वः सर्वासु योनिषु । (७७।१)

प्राणैस् तन्त्रयते प्राणी नह्यन्योऽस्त्यस्य तन्त्रकः ॥ (७७।२)

वशी तत्कुरुते कर्म यत्कृत्वा फलमश्नुते । (७८।१)

वशी चेतः समाधत्ते वशी सर्वं निरस्यति ॥ (७८।२)

देही सर्वगतोऽप्यात्मा स्वे स्वे संस्पर्शनेन्द्रिये । (७९।१)

सर्वाः सर्वाश्रयस्थास्तु नात्मातो वेत्ति वेदनाः ॥ (७९।२)

विभुत्वमत एवास्य यस्मात् सर्वगतो महान् । (८०।१)

मनसश्च समाधानात् पश्यत्यात्मा तिरस्कृतम् ॥ (८०।२)

नित्यानुबन्धं मनसा देहकर्मानुपातिना । (८१।१)

सर्वयोनिगतं विद्यादेकयोनावपि स्थितम् ॥ (८१।२)

आदिर्नास्त्यात्मनः क्षेत्रपारंपर्यमनादिकम् । (८२।१)

अतस्तयोरनादित्वात् किं पूर्वमिति नोच्यते ॥ (८२।२)

ज्ञः साक्षीत्युच्यते नाज्ञः साक्षी त्वात्मा यतः स्मृतः । (८३।१)

सर्वे भावा हि सर्वेषां भूतानामात्मसाक्षिकाः ॥ (८३।२)

नैकः कदाचिद्भूतात्मा लक्षणैरुपलक्ष्यते । (८४।१)

विशेषोऽनुपलभ्यस्य तस्य नैकस्य विद्यते ॥ (८४।२)

संयोगपुरुषस्येष्टो विशेषो वेदनाकृतः । (८५।१)

वेदना यत्र नियता विशेषस्तत्र तत्कृतः ॥ (८५।२)

फ्य्सिचिअन् स्होउल्द् चरे ड़ोर् ड़ुतुरे दिसेअसेस्चिकित्सति भिषक् सर्वास्त्रिकाला वेदना इति । (८६।१)

यया युक्त्या वदन्त्येके सा युक्तिरुपधार्यताम् ॥ (८६।२)

पुनस्तच्छिरसः शूलं ज्वरः स पुनरागतः । (८७।१)

पुनः स कासो बलवांश्छर्दिः सा पुनरागता ॥ (८७।२)

एभिः प्रसिद्धवचनैरतीतागमनं मतम् । (८८।१)

कालश्चायम् अतीतानाम् अर्तीनां पुनरागतः ॥ (८८।२)

तमर्तिकालमुद्दिश्य भेषजं यत् प्रयुज्यते । (८९।१)

अतीतानां प्रशमनं वेदनानां तदुच्यते ॥ (८९।२)

आपस्ताः पुनरागुर्मा याभिः शस्यं पुरा हतम् । (९०।१)

यथा प्रक्रियते सेतुः प्रतिकर्म तथाश्रये ॥ (९०।२)

पूर्वरूपं विकाराणां दृष्ट्वा प्रादुर्भविष्यताम् । (९१।१)

या क्रिया क्रियते सा च वेदनां हन्त्यनागताम् ॥ (९१।२)

पारम्पर्यानुबन्धस्तु दुःखानां विनिवर्तते । (९२।१)

सुखहेतूपचारेण सुखं चापि प्रवर्तते ॥ (९२।२)

न समा यान्ति वैषम्यं विषमाः समतां न च । (९३।१)

हेतुभिः सदृशा नित्यं जायन्ते देहधातवः ॥ (९३।२)

युक्तिमेतां पुरस्कृत्य त्रिकालां वेदनां भिषक् । (९४।१)

हन्तीत्युक्तं चिकित्सा तु नैष्ठिकी या विनोपधाम् ॥ (९४।२)

उपधा = तृष्णाउपधा हि परो हेतुर्दुःखदुःखाश्रयप्रदः । (९५।१)

त्यागः सर्वोपधानां च सर्वदुःखव्यपोहकः ॥ (९५।२)

कोशकारो यथा ह्यंशूनुपादत्ते वधप्रदान् । (९६।१)

उपादत्ते तथार्थेभ्यस् तृष्णामज्ञः सदातुरः ॥ (९६।२)

यस्त्वग्निकल्पानर्थाञ् ज्ञो ज्ञात्वा तेभ्यो निवर्तते । (९७।१)

अनारम्भादसंयोगात्तं दुःखं नोपतिष्ठते ॥ (९७।२)

ओरिगिन्स् ओड़् दिसेअसेस्धीधृतिस्मृतिविभ्रंशः संप्राप्तिः कालकर्मणाम् । (९८।१)

असात्म्यार्थागमश्चेति ज्ञातव्या दुःखहेतवः ॥ (९८।२)

प्रज्ञापराधविषमाभिनिवेशो यो नित्यानित्ये हिताहिते । (९९।१)

ज्ञेयः स बुद्धिविभ्रंशः समं बुद्धिर्हि पश्यति ॥ (९९।२)

धृतिभ्रंशविषयप्रवणं सत्त्वं धृतिभ्रंशान्न शक्यते । (१००।१)

नियन्तुमहितादर्थाद्धृतिर्हि नियमात्मिका ॥ (१००।२)

स्मृतिभ्रंशतत्त्वज्ञाने स्मृतिर्यस्य रजोमोहावृतात्मनः । (१०१।१)

भ्रश्यते स स्मृतिभ्रंशः स्मर्तव्यं हि स्मृतौ स्थितम् ॥ (१०१।२)

प्रज्ञापराधधीधृतिस्मृतिविभ्रष्टः कर्म यत्कुरुतेऽशुभम् । (१०२।१)

प्रज्ञापराधं तं विद्यात्सर्वदोषप्रकोपणम् ॥ (१०२।२)

उदीरणं गतिमतामुदीर्णानां च निग्रहः । (१०३।१)

सेवनं साहसानां च नारीणां चातिसेवनम् ॥ (१०३।२)

कर्मकालातिपातश्च मिथ्यारम्भश्च कर्मणाम् । (१०४।१)

विनयाचारलोपश्च पूज्यानां चाभिधर्षणम् ॥ (१०४।२)

ज्ञातानां स्वयमर्थानामहितानां निषेवणम् । (१०५।१)

परमौन्मादिकानां च प्रत्ययानां निषेवणम् ॥ (१०५।२)

अकालादेशसंचारौ मैत्री संक्लिष्टकर्मभिः । (१०६।१)

इन्द्रियोपक्रमोक्तस्य सद्वृत्तस्य च वर्जनम् ॥ (१०६।२)

ईर्ष्यामानभयक्रोधलोभमोहमदभ्रमाः । (१०७।१)

तज्जं वा कर्म यत्क्लिष्टं क्लिष्टं यद्देहकर्म च ॥ (१०७।२)

यच्चान्यदीदृशं कर्म रजोमोहसमुत्थितम् । (१०८।१)

प्रज्ञापराधं तं शिष्टा ब्रुवते व्याधिकारणम् ॥ (१०८।२)

चौसेस् ड़ोर् प्रज्ञापराधबुद्ध्या विषमविज्ञानं विषमं च प्रवर्तनम् । (१०९।१)

प्रज्ञापराधं जानीयान्मनसो गोचरं हि तत् ॥ (१०९।२)

तिमे अस् चौसे ड़ोर् दिसेअसेस्निर्दिष्टा कालसंप्राप्तिर्व्याधीनां व्याधिसंग्रहे । (११०।१)

चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथा पुरा ॥ (११०।२)

मिथ्यातिहीनलिङ्गाश्च वर्षान्ता रोगहेतवः । (१११।१)

जीर्णभुक्तप्रजीर्णान्नकालाकालस्थितिश्च या ॥ (१११।२)

पूर्वमध्यापराह्णाश्च रात्र्या यामास्त्रयश्च ये । (११२।१)

एषु कालेषु नियता ये रोगास्ते च कालजाः ॥ (११२।२)

एxअम्प्ले ड़ोर् काल।दिसेअसेअन्येद्युष्को द्व्यग्राही तृतीयकचतुर्थकौ । (११३।१)

स्वे स्वे काले प्रवर्तन्ते काले ह्येषां बलागमः ॥ (११३।२)

एते चान्ये च ये केचित् कालजा विविधा गदाः । (११४।१)

अनागते चिकित्स्यास्ते बलकालौ विजानता ॥ (११४।२)

कालस्य परिणामेन जरामृत्युनिमित्तजाः । (११५।१)

रोगाः स्वाभाविका दृष्टाः स्वभावो निष्प्रतिक्रियः ॥ (११५।२)

कर्मन्निर्दिष्टं दैवशब्देन कर्म यत् पौर्वदेहिकम् । (११६।१)

हेतुस्तदपि कालेन रोगाणामुपलभ्यते ॥ (११६।२)

न हि कर्म महत्किंचित् फलं यस्य न भुज्यते । (११७।१)

क्रियाघ्नाः कर्मजा रोगाः प्रशमं यान्ति तत्क्षयात् ॥ (११७।२)

असात्म्यार्थअत्युग्रशब्दश्रवणाच्छ्रवणात् सर्वशो न च । (११८।१)

शब्दानां चातिहीनानां भवन्ति श्रवणाज्जडाः ॥ (११८।२)

परुषोद्भीषणाशस्ताप्रियव्यसनसूचकैः । (११९।१)

शब्दैः श्रवणसंयोगो मिथ्यासंयोग उच्यते ॥ (११९।२)

असंस्पर्शोऽतिसंस्पर्शो हीनसंस्पर्श एव च । (१२०।१)

स्पृश्यानां संग्रहेणोक्तः स्पर्शनेन्द्रियबाधकः ॥ (१२०।२)

यो भूतविषवातानाम् अकालेनागतश्च यः । (१२१।१)

स्नेहशीतोष्णसंस्पर्शो मिथ्यायोगः स उच्यते ॥ (१२१।२)

रूपाणां भास्वतां दृष्टिर्विनश्यत्यतिदर्शनात् । (१२२।१)

दर्शनाच्चातिसूक्ष्माणां सर्वशश्चाप्यदर्शनात् ॥ (१२२।२)

द्विष्टभैरवबीभत्सदूरातिश्लिष्टदर्शनात् । (१२३।१)

तामसानां च रूपाणां मिथ्यासंयोग उच्यते ॥ (१२३।२)

अत्यादानम् अनादानम् ओकसात्म्यादिभिश्च यत् । (१२४।१)

रसानां विषमादानम् अल्पादानं च दूषणम् ॥ (१२४।२)

अतिमृद्वतितीक्ष्णानां गन्धानाम् उपसेवनम् । (१२५।१)

असेवनं सर्वशश्च घ्राणेन्द्रियविनाशनम् ॥ (१२५।२)

पूतिभूतविषद्विष्टा गन्धा ये चाप्यनार्तवाः । (१२६।१)

तैर्गन्धैर्घ्राणसंयोगो मिथ्यायोगः स उच्यते ॥ (१२६।२)

इत्यसात्म्यार्थसंयोगस्त्रिविधो दोषकोपनः । (१२७।१)

असात्म्यअसात्म्यम् इति तद्विद्याद्यन्न याति सहात्मताम् ॥ (१२७।२)

मिथ्यातिहीनयोगेभ्यो यो व्याधिरुपजायते । (१२८।१)

शब्दादीनां स विज्ञेयो व्याधिर् ऐन्द्रियको बुधैः ॥ (१२८।२)

वेदनानामशान्तानामित्येते हेतवः स्मृताः । (१२९।१)

सुख।दुःख, चौसेद् ब्य् तोउछ्सुखहेतुः समस्त्वेकः समयोगः सुदुर्लभः ॥ (१२९।२)

चोन्नेच्तिओन् ओड़् सेन्सेस् अन्द् ओब्जेच्त्स् = सुड़्ड़ेरिन्ग्नेन्द्रियाणि न चैवार्थाः सुखदुःखस्य हेतवः । (१३०।१)

हेतुस्तु सुखदुःखस्य योगो दृष्टश्चतुर्विधः ॥ (१३०।२)

सन्तीन्द्रियाणि सन्त्यर्था योगो न च न चास्ति रुक् । (१३१।१)

न सुखं कारणं तस्माद् योग एव चतुर्विधः ॥ (१३१।२)

नात्मेन्द्रियं मनो बुद्धिं गोचरं कर्म वा विना । (१३२।१)

सुखदुःखं यथा यच्च बोद्धव्यं तत्तथोच्यते ॥ (१३२।२)

स्पर्शनेन्द्रियसंस्पर्शः स्पर्शो मानस एव च । (१३३।१)

द्विविधः सुखदुःखानां वेदनानां प्रवर्तकः ॥ (१३३।२)

इच्छाद्वेषात्मिका तृष्णा सुखदुःखात्प्रवर्तते । (१३४।१)

तृष्णा च सुखदुःखानां कारणं पुनरुच्यते ॥ (१३४।२)

उपादत्ते हि सा भावान् वेदनाश्रयसंज्ञकान् । (१३५।१)

स्पृश्यते नानुपादाने नास्पृष्टो वेत्ति वेदनाः ॥ (१३५।२)

वेदनानामधिष्ठानं मनो देहश्च सेन्द्रियः । (१३६।१)

केशलोमनखाग्रान्नमलद्रवगुणैर् विना ॥ (१३६।२)

रेलेअसे चौसेद् ब्य् योगयोगे मोक्षे च सर्वासां वेदनानाम् अवर्तनम् । (१३७।१)

मोक्षे निवृत्तिर्निःशेषा योगो मोक्षप्रवर्तकः ॥ (१३७।२)

आत्मेन्द्रियमनोऽर्थानां सन्निकर्षात्प्रवर्तते । (१३८।१)

सुखदुःखम् अनारम्भादात्मस्थे मनसि स्थिरे ॥ (१३८।२)

निवर्तते तदुभयं वशित्वं चोपजायते । (१३९।१)

सशरीरस्य योगज्ञास्तं योगमृषयो विदुः ॥ (१३९।२)

ऐश्वरबलआवेशश्चेतसो ज्ञानमर्थानां छन्दतः क्रिया । (१४०।१)

दृष्टिः श्रोत्रं स्मृतिः कान्तिर् इष्टतश्चाप्यदर्शनम् ॥ (१४०।२)

इत्यष्टविधम् आख्यातं योगिनां बलमैश्वरम् । (१४१।१)

शुद्धसत्त्वसमाधानात् तत्सर्वम् उपजायते ॥ (१४१।२)

wअय् तो देलिवेरन्चेमोक्षो रजस्तमोऽभावात् बलवत्कर्मसंक्षयात् । (१४२।१)

वियोगः सर्वसंयोगैरपुनर्भव उच्यते ॥ (१४२।२)

सताम् उपासनं सम्यगसतां परिवर्जनम् । (१४३।१)

व्रतचर्योपवासौ च नियमाश्च पृथग्विधाः ॥ (१४३।२)

धारणं धर्मशास्त्राणां विज्ञानं विजने रतिः । (१४४।१)

विषयेष्वरतिर् मोक्षे व्यवसायः परा धृतिः ॥ (१४४।२)

कर्मणाम् असमारम्भः कृतानां च परिक्षयः । (१४५।१)

नैष्क्रम्यम् अनहंकारः संयोगे भयदर्शनम् ॥ (१४५।२)

मनोबुद्धिसमाधानम् अर्थतत्त्वपरीक्षणम् । (१४६।१)

तत्त्वस्मृतेर् उपस्थानात् सर्वमेतत् प्रवर्तते ॥ (१४६।२)

स्मृतिः सत्सेवनाद्यैश्च धृत्यन्तैरुपजायते । (१४७।१)

स्मृत्वा स्वभावं भावानां स्मरन्दुःखात्प्रमुच्यते ॥ (१४७।२)

वक्ष्यन्ते कारणान्यष्टौ स्मृतिर्यैरुपजायते । (१४८।१)

निमित्तरूपग्रहणात् सादृश्यात् सविपर्ययात् ॥ (१४८।२)

सत्त्वानुबन्धाद् अभ्यासाज्ज्ञानयोगात् पुनः श्रुतात् । (१४९।१)

दृष्टश्रुतानुभूतानां स्मरणात्स्मृतिरुच्यते ॥ (१४९।२)

एतत्तदेकमयनं मुक्तैर्मोक्षस्य दर्शितम् । (१५०।१)

तत्त्वस्मृतिबलं येन गता न पुनरागताः ॥ (१५०।२)

अयनं पुनराख्यातमेतद्योगस्य योगिभिः । (१५१।१)

संख्यासधर्मैः सांख्यैश्च मुक्तैर् मोक्षस्य चायनम् ॥ (१५१।२)

सर्वं कारणवद्दुःखम् अस्वं चानित्यमेव च । (१५२।१)

न चात्मकृतकं तद्धि तत्र चोत्पद्यते स्वता ॥ (१५२।२)

यावन्नोत्पद्यते सत्या बुद्धिर्नैतदहं यया । (१५३।१)

नैतन्ममेति विज्ञाय ज्ञः सर्वम् अतिवर्तते ॥ (१५३।२)

तस्मिंश्चरमसंन्यासे समूलाः सर्ववेदनाः । (१५४।१)

ससंज्ञाज्ञानविज्ञाना निवृत्तिं यान्त्यशेषतः ॥ (१५४।२)

अतः परं ब्रह्मभूतो भूतात्मा नोपलभ्यते । (१५५।१)

निःसृतः सर्वभावेभ्यश्चिह्नं यस्य न विद्यते । (१५५।२)

ज्ञानं ब्रह्मविदां चात्र नाज्ञस्तज्ज्ञातुम् अर्हति ॥ (१५५।३)

प्रश्नाः पुरुषमाश्रित्य त्रयोविंशतिरुत्तमाः । (१५६।१)

कतिधापुरुषीयेऽस्मिन्निर्णीतास्तत्त्वदर्शिना ॥ (१५६।२)