अथातः कियन्तःशिरसीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।१)

कियन्तः शिरसि प्रोक्ता रोगा हृदि च देहिनाम् । (३।१)

कति चाप्यनिलादीनां रोगा मानविकल्पजाः ॥ (३।२)

क्षयाः कति समाख्याताः पिडकाः कति चानघ । (४।१)

गतिः कतिविधा चोक्ता दोषाणां दोषसूदन ॥ (४।२)

हुताशवेशस्य वचस्तच्छ्रुत्वा गुरुरब्रवीत् । (५।१)

पृष्टवानसि यत् सौम्य तन्मे शृणु सविस्तरम् ॥ (५।२)

दृष्टाः पञ्च शिरोरोगाः पञ्चैव हृदयामयाः । (६।१)

व्याधीनां द्व्यधिका षष्टिर्दोषमानविकल्पजा ॥ (६।२)

दशाष्टौ च क्षयाः सप्त पिडका माधुमेहिकाः । (७।१)

दोषाणां त्रिविधा चोक्ता गतिर्विस्तरतः शृणु ॥ (७।२)

संधारणाद्दिवास्वप्नाद्रात्रौ जागरणान्मदात् । (८।१)

उच्चैर्भाष्यादवश्यायात् प्राग्वाताद् अतिमैथुनात् ॥ (८।२)

गन्धाद् असात्म्याद् आघ्राताद् रजोधूमहिमातपात् । (९।१)

गुर्वम्लहरितादानाद् अति शीताम्बुसेवनात् ॥ (९।२)

शिरोऽभिघाताद् दुष्टामाद् रोदनाद् बाष्पनिग्रहात् । (१०।१)

मेघागमान्मनस्तापाद्देशकालविपर्ययात् ॥ (१०।२)

वातादयः प्रकुप्यन्ति शिरस्यस्रं च दुष्यति । (११।१)

ततः शिरसि जायन्ते रोगा विविधलक्षणाः ॥ (११।२)

प्राणाः प्राणभृतां यत्र श्रिताः सर्वेन्द्रियाणि च । (१२।१)

यदुत्तमाङ्गमङ्गानां शिरस्तदभिधीयते ॥ (१२।२)

अर्धावभेदको वा स्यात् सर्वं वा रुज्यते शिरः । (१३।१)

प्रतिश्यामुखनासाक्षिकर्णरोगशिरोभ्रमाः ॥ (१३।२)

अर्दितं शिरसः कम्पो गलमन्याहनुग्रहः । (१४।१)

विविधाश्चापरे रोगा वातादिक्रिमिसंभवाः ॥ (१४।२)

पृथग्दिष्टास्तु ये पञ्च संग्रहे परमर्षिभिः । (१५।१)

शिरोगदांस्ताञ्छृणु मे यथास्वैर्हेतुलक्षणैः ॥ (१५।२)

उच्चैर्भाष्यातिभाष्याभ्यां तीक्ष्णपानात् प्रजागरात् । (१६।१)

शीतमारुतसंस्पर्शाद्व्यवायाद्वेगनिग्रहात् ॥ (१६।२)

उपवासादभीघाताद्विरेकाद्वमनादति । (१७।१)

बाष्पशोकभयत्रासाद् भारमार्गातिकर्शनात् ॥ (१७।२)

शिरोगताः सिरा वृद्धो वायुराविश्य कुप्यति । (१८।१)

ततः शूलं महत्तस्य वातात् समुपजायते ॥ (१८।२)

निस्तुद्येते भृशं शङ्खौ घाटा संभिद्यते तथा । (१९।१)

सभ्रूमध्यं ललाटं च तपतीवातिवेदनम् ॥ (१९।२)

वध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इवाक्षिणी । (२०।१)

घूर्णतीव शिरः सर्वं संधिभ्य इव मुच्यते ॥ (२०।२)

स्फुरत्यति सिराजालं स्तभ्यते च शिरोधरा । (२१।१)

स्निग्धोष्णमुपशेते च शिरोरोगे ऽनिलात्मके ॥ (२१।२)

कट्वम्ललवणक्षारमद्यक्रोधातपानलैः । (२२।१)

पित्तं शिरसि संदुष्टं शिरोरोगाय कल्पते ॥ (२२।२)

दह्यते रुज्यते तेन शिरः शीतं सुषूयते । (२३।१)

दह्येते चक्षुषी तृष्णा भ्रमः स्वेदश्च जायते ॥ (२३।२)

आस्यासुखैः स्वप्नसुखैर्गुरुस्निग्धातिभोजनैः । (२४।१)

श्लेष्मा शिरसि संदुष्टः शिरोरोगाय कल्पते ॥ (२४।२)

शिरो मन्दरुजं तेन सुप्तं स्तिमितभारिकम् । (२५।१)

भवत्युत्पद्यते तन्द्रा तथालस्यम् अरोचकः ॥ (२५।२)

वाताच्छूलं भ्रमः कम्पः पित्ताद्दाहो मदस्तृषा । (२६।१)

कफाद्गुरुत्वं तन्द्रा च शिरोरोगे त्रिदोषजे ॥ (२६।२)

तिलक्षीरगुडाजीर्णपूतिसंकीर्णभोजनात् । (२७।१)

क्लेदो ऽसृक्कफमांसानां दोषलस्योपजायते ॥ (२७।२)

ततः शिरसि संक्लेदात् क्रिमयः पापकर्मणः । (२८।१)

जनयन्ति शिरोरोगं जाता बीभत्सलक्षणम् ॥ (२८।२)

व्यधच्छेदरुजाकण्डूशोफदौर्गत्यदुःखितम् । (२९।१)

क्रिमिरोगातुरं विद्यात् क्रिमीणां दर्शनेन च ॥ (२९।२)

शोकोपवासव्यायामरूक्षशुष्काल्पभोजनैः । (३०।१)

वायुराविश्य हृदयं जनयत्युत्तमां रुजम् ॥ (३०।२)

वेपथुर्वेष्टनं स्तम्भः प्रमोहः शून्यता दरः । (३१।१)

हृदि वातातुरे रूपं जीर्णे चात्यर्थवेदना ॥ (३१।२)

उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनैः । (३२।१)

मद्यक्रोधातपैश्चाशु हृदि पित्तं प्रकुप्यति ॥ (३२।२)

हृद्दाहस्तिक्तता वक्त्रे तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः । (३३।१)

तृष्णा मूर्च्छा भ्रमः स्वेदः पित्तहृद्रोगकारणम् ॥ (३३।२)

अत्यादानं गुरुस्निग्धम् अचिन्तनम् अचेष्टनम् । (३४।१)

निद्रासुखं चाभ्यधिकं कफहृद्रोगकारणम् ॥ (३४।२)

हृदयं कफहृद्रोगे सुप्तं स्तिमितभारिकम् । (३५।१)

तन्द्रारुचिपरीतस्य भवत्यश्मावृतं यथा ॥ (३५।२)

हेतुलक्षणसंसर्गादुच्यते सान्निपातिकः । (३६।१)

त्रिदोषजे तु हृद्रोगे यो दुरात्मा निषेवते ॥ (३६।२)

तिलक्षीरगुडादीनि ग्रन्थिस्तस्योपजायते । (३७।१)

मर्मैकदेशे संक्लेदं रसश्चास्योपगच्छति ॥ (३७।२)

संक्लेदात् क्रिमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः । (३८।१)

मर्मैकदेशे ते जाताः सर्पन्तो भक्षयन्ति च ॥ (३८।२)

तुद्यमानं स हृदयं सूचीभिरिव मन्यते । (३९।१)

छिद्यमानं यथा शस्त्रैर्जातकण्डूं महारुजम् ॥ (३९।२)

हृद्रोगं क्रिमिजं त्वेतैर्लिङ्गैर्बुद्ध्वा सुदारुणम् । (४०।१)

त्वरेत जेतुं तं विद्वान् विकारं शीघ्रकारिणम् ॥ (४०।२)

द्व्युल्बणैकोल्बणैः षट् स्युर्हीनमध्याधिकैश्च षट् । (४१।१)

समैश्चैको विकारास्ते सन्निपातास्त्रयोदश ॥ (४१।२)

संसर्गे नव षट् तेभ्य एकवृद्ध्या समैस्त्रयः । (४२।१)

पृथक् त्रयश्च तैर्वृद्धैर्व्याधयः पञ्चविंशतिः ॥ (४२।२)

यथा वृद्धैस्तथा क्षीणैर्दोषैः स्युः पञ्चविंशतिः । (४३।१)

वृद्धिक्षयकृतश्चान्यो विकल्प उपदेक्ष्यते ॥ (४३।२)

वृद्धिरेकस्य समता चैकस्यैकस्य संक्षयः । (४४।१)

द्वन्द्ववृद्धिः क्षयश्चैकस्यैकवृद्धिर्द्वयोः क्षयः ॥ (४४।२)

प्रकृतिस्थं यदा पित्तं मारुतः श्लेष्मणः क्षये । (४५।१)

स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति ॥ (४५।२)

तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितः । (४६।१)

गात्रदेशे भवत्यस्य श्रमो दौर्बल्यमेव च ॥ (४६।२)

प्रकृतिस्थं कफं वायुः क्षीणे पित्ते यदा बली । (४७।१)

कर्षेत् कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम् ॥ (४७।२)

यदानिलं प्रकृतिगं पित्तं कफपरिक्षये । (४८।१)

संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते ॥ (४८।२)

श्लेष्माणं हि समं पित्तं यदा वातपरिक्षये । (४९।१)

सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात् सतन्द्रागौरवं ज्वरम् ॥ (४९।२)

प्रवृद्धो हि यदा श्लेष्मा पित्ते क्षीणे समीरणम् । (५०।१)

रुन्ध्यात्तदा प्रकुर्वीत शीतकं गौरवं रुजम् ॥ (५०।२)

समीरणे परिक्षीणे कफः पित्तं समत्वगम् । (५१।१)

कुर्वीत संनिरुन्धानो मृद्वग्नित्वं शिरोग्रहम् ॥ (५१।२)

निद्रां तन्द्राम् प्रलापं च हृद्रोगं गात्रगौरवम् । (५२।१)

नखादीनां च पीतत्वं ष्ठीवनं कफपित्तयोः ॥ (५२।२)

हीनवातस्य तु श्लेष्मा पित्तेन सहितश्चरन् । (५३।१)

करोत्यरोचकापाकौ सदनं गौरवं तथा ॥ (५३।२)

हृल्लासमास्यस्रवणं पाण्डुतां दूयनं मदम् । (५४।१)

विरेकस्य च वैषम्यं वैषम्यमनलस्य च ॥ (५४।२)

हीनपित्तस्य तु श्लेष्मा मारुतेनोपसंहितः । (५५।१)

स्तम्भं शैत्यं च तोदं च जनयत्यनवस्थितम् ॥ (५५।२)

गौरवं मृदुतामग्नेर्भक्ताश्रद्धां प्रवेपनम् । (५६।१)

नखादीनां च शुक्लत्वं गात्रपारुष्यमेव च ॥ (५६।२)

मारुतस्तु कफे हीने पित्तं च कुपितं द्वयम् । (५७।१)

करोति यानि लिङ्गानि शृणु तानि समासतः ॥ (५७।२)

भ्रममुद्वेष्टनं तोदं दाहं स्फुटनवेपने । (५८।१)

अङ्गमर्दं परीशोषं दूयनं धूपनं तथा ॥ (५८।२)

वातपित्तक्षये श्लेष्मा स्रोतांस्यपिदधद्भृशम् । (५९।१)

चेष्टाप्रणाशं मूर्च्छां च वाक्सङ्गं च करोति हि ॥ (५९।२)

वातश्लेष्मक्षये पित्तं देहौजः स्रंसयच्चरेत् । (६०।१)

ग्लानिमिन्द्रियदौर्बल्यं तृष्णां मूर्च्छां क्रियाक्षयम् ॥ (६०।२)

पित्तश्लेष्मक्षये वायुर्मर्माण्यतिनिपीडयन् । (६१।१)

प्रणाशयति संज्ञां च वेपयत्यथवा नरम् ॥ (६१।२)

दोषाः प्रवृद्धाः स्वं लिङ्गं दर्शयन्ति यथाबलम् । (६२।१)

क्षीणा जहति लिङ्गं स्वं समाः स्वं कर्म कुर्वते ॥ (६२।२)

वातादीनां रसादीनां मलानामोजसस्तथा । (६३।१)

क्षयास्तत्रानिलादीनामुक्तं संक्षीणलक्षणम् ॥ (६३।२)

घट्टते सहते शब्दं नोच्चैर्द्रवति शूल्यते । (६४।१)

हृदयं ताम्यति स्वल्पचेष्टस्यापि रसक्षये ॥ (६४।२)

परुषा स्फुटिता म्लाना त्वग्रूक्षा रक्तसंक्षये । (६५।१)

मांसक्षये विशेषेण स्फिग्ग्रीवोदरशुष्कता ॥ (६५।२)

सन्धीनां स्फुटनं ग्लानिर् अक्ष्णोर् आयास एव च । (६६।१)

लक्षणं मेदसि क्षीणे तनुत्वं चोदरस्य च ॥ (६६।२)

केशलोमनखश्मश्रुद्विजप्रपतनं श्रमः । (६७।१)

ज्ञेयमस्थिक्षये लिङ्गं सन्धिशैथिल्यमेव च ॥ (६७।२)

शीर्यन्त इव चास्थीनि दुर्बलानि लघूनि च । (६८।१)

प्रततं वातरोगीणि क्षीणे मज्जनि देहिनाम् ॥ (६८।२)

दौर्बल्यं मुखशोषश्च पाण्डुत्वं सदनं श्रमः । (६९।१)

क्लैब्यं शुक्राविसर्गश्च क्षीणशुक्रस्य लक्षणम् ॥ (६९।२)

क्षीणे शकृति चान्त्राणि पीडयन्निव मारुतः । (७०।१)

रूक्षस्योन्नमयन् कुक्षीं तिर्यगूर्ध्वं च गच्छति ॥ (७०।२)

मूत्रक्षये मूत्रकृच्छ्रं मूत्रवैवर्ण्यमेव च । (७१।१)

पिपासा बाधते चास्य मुखं च परिशुष्यति ॥ (७१।२)

मलायनानि चान्यानि शून्यानि च लघूनि च । (७२।१)

विशुष्काणि च लक्ष्यन्ते यथास्वं मलसंक्षये ॥ (७२।२)

बिभेति दुर्बलो ऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः । (७३।१)

दुश्छायो दुर्मना रूक्षः क्षामश्चैवौजसः क्षये ॥ (७३।२)

हृदि तिष्ठति यच्छुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम् । (७४।१)

ओजः शरीरे संख्यातं तन्नाशान्ना विनश्यति ॥ (७४।२)

प्रथमं जायते ह्योजः शरीरे ऽस्मिञ्छरीरिणाम् । (७५।१)

सर्पिर्वर्णं मधुरसं लाजगन्धि प्रजायते ॥ (७५।२)

व्यायामो ऽनशनं चिन्ता रूक्षाल्पप्रमिताशनम् । (७६।१)

वातातपौ भयं शोको रूक्षपानं प्रजागरः ॥ (७६।२)

कफशोणितशुक्राणां मलानां चातिवर्तनम् । (७७।१)

कालो भूतोपघातश्च ज्ञातव्याः क्षयहेतवः ॥ (७७।२)

गुरुस्निग्धाम्ललवणान्यतिमात्रं समश्नताम् । (७८।१)

नवमन्नं च पानं च निद्राम् आस्यासुखानि च ॥ (७८।२)

त्यक्तव्यायामचिन्तानां संशोधनमकुर्वताम् । (७९।१)

श्लेष्मा पित्तं च मेदश्च मांसं चातिप्रवर्धते ॥ (७९।२)

तैरावृतगतिर्वायुरोज आदाय गच्छति । (८०।१)

यदा बस्तिं तदा कृच्छ्रो मधुमेहः प्रवर्तते ॥ (८०।२)

स मारुतस्य पित्तस्य कफस्य च मुहुर्मुहुः । (८१।१)

दर्शयत्याकृतिं गत्वा क्षयमाप्यायते पुनः ॥ (८१।२)

उपेक्षयास्य जायन्ते पिडकाः सप्त दारुणाः । (८२।१)

मांसलेष्ववकाशेषु मर्मस्वपि च संधिषु ॥ (८२।२)

शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षपी तथा । (८३।१)

अलजी विनताख्या च विद्रधी चेति सप्तमी ॥ (८३।२)

अन्तोन्नता मध्यनिम्ना श्यावा क्लेदरुगन्विता । (८४।१)

शराविका स्यात् पिडका शरावाकृतिसंस्थिता ॥ (८४।२)

अवगाढार्तिनिस्तोदा महावास्तुपरिग्रहा । (८५।१)

श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठाभा पिडका कच्छपी मता ॥ (८५।२)

स्तब्धा सिराजालवती स्निग्धास्रावा महाशया । (८६।१)

रुजानिस्तोदबहुला सूक्ष्मच्छिद्रा च जालिनी ॥ (८६।२)

पिडका नातिमहतीक्षिप्रपाका महारुजा । (८७।१)

सर्षपी सर्षपाभाभिः पिडकाभिश्चिता भवेत् ॥ (८७।२)

दहति त्वचमुत्थाने तृष्णामोहज्वरप्रदा । (८८।१)

विसर्पत्यनिशं दुःखाद्दहत्यग्निरिवालजी ॥ (८८।२)

अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाप्युदरे ऽपि वा । (८९।१)

महती विनता नीला पिडका विनता मता ॥ (८९।२)

विद्रधिं द्विविधाम् आहुर् बाह्याम् आभ्यन्तरीं तथा । (९०।१)

बाह्या त्वक्स्नायुमांसोत्था कण्डराभा महारुजा ॥ (९०।२)

शीतकान्नविदाह्युष्णरूक्षशुष्कातिभोजनात् । (९१।१)

विरुद्धाजीर्णसंक्लिष्टविषमासात्म्यभोजनात् ॥ (९१।२)

व्यापन्नबहुमद्यत्वाद्वेगसंधारणाच्छ्रमात् । (९२।१)

जिह्मव्यायामशयनादतिभाराध्वमैथुनात् ॥ (९२।२)

अन्तःशरीरे मांसासृगाविशन्ति यदा मलाः । (९३।१)

तदा संजायते ग्रन्थिर्गम्भीरस्थः सुदारुणः ॥ (९३।२)

हृदये क्लोम्नि यकृति प्लीह्नि कुक्षौ च वृक्कयोः । (९४।१)

नाभ्यां वङ्क्षणयोर्वापि बस्तौ वा तीव्रवेदनः ॥ (९४।२)

दुष्टरक्तातिमात्रत्वात् स वै शीघ्रं विदह्यते । (९५।१)

ततः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधीत्यभिधीयते ॥ (९५।२)

व्यधच्छेदभ्रमानाहशब्दस्फुरणसर्पणैः । (९६।१)

वातिकीं पैत्तिकीं तृष्णादाहमोहमदज्वरैः ॥ (९६।२)

जृम्भोत्क्लेशारुचिस्तम्भशीतकैः श्लैष्मिकीं विदुः । (९७।१)

सर्वासु च महच्छूलं विद्रधीषूपजायते ॥ (९७।२)

शस्त्रास्त्रैर्भिद्यत इव चोल्मुकैरिव दह्यते । (९८।१)

विद्रधी व्यम्लता याता वृश्चिकैरिव दश्यते ॥ (९८।२)

तनु रूक्षारुणं श्यावं फेनिलं वातविद्रधी । (९९।१)

तिलमाषकुलत्थोदसन्निभं पित्तविद्रधी ॥ (९९।२)

श्लैष्मिकी स्रवति श्वेतं पिच्छिलं बहलं बहु । (१००।१)

लक्षणं सर्वमेवैतद्भजते सान्निपातिकी ॥ (१००।२)

अथासां विद्रधीनां साध्यासाध्यत्वविशेषज्ञानार्थं स्थानकृतं लिङ्गविशेषमुपदेक्ष्यामः तत्र प्रधानमर्मजायां विद्रध्यां हृद्घट्टनतमकप्रमोहकासश्वासाः क्लोमजायां पिपासामुखशोषगलग्रहाः यकृज्जायां श्वासः प्लीहजायामुच्छ्वासोपरोधः कुक्षिजायां कुक्षिपार्श्वान्तरांसशूलं वृक्कजायां पृष्ठकटिग्रहः नाभिजायां हिक्का वङ्क्षणजायां सक्थिसादः बस्तिजायां कृच्छ्रपूतिमूत्रवर्चस्त्वं चेति ॥ (१०१।१)

पक्वप्रभिन्नासूर्ध्वजासु मुखात् स्रावः स्रवति अधोजासु गुदात् उभयतस्तु नाभिजासु ॥ (१०२।१)

आसां हृन्नाभिबस्तिजाः परिपक्वाः सान्निपातिकी च मरणाय शेषाः पुनः कुशलम् आशुप्रतिकारिणं चिकित्सकमासाद्योपशाम्यन्ति । (१०३।१)

तस्मादचिरोत्थितां विद्रधीं शस्त्रसर्पविद्युदग्नितुल्यां स्नेहविरेचनैराश्वेवोपक्रमेत् सर्वशो गुल्मवच्चेति ॥ (१०३।२)

भवन्ति चात्र । (१०४।१)

विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः । (१०४।२)

तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहः ॥ (१०४।३)

शराविका कच्छपिका जालिनी चेति दुःसहाः । (१०५।१)

जायन्ते ता ह्यतिबलाः प्रभूतश्लेष्ममेदसः ॥ (१०५।२)

सर्षपी चालजी चैव विनता विद्रधी च याः । (१०६।१)

साध्याः पित्तोल्बणास्तास्तु सम्भवन्त्यल्पमेदसः ॥ (१०६।२)

मर्मस्वंसे गुदे पाण्योः स्तने सन्धिषु पादयोः । (१०७।१)

जायन्ते यस्य पिडकाः स प्रमेही न जीवति ॥ (१०७।२)

तथान्याः पिडकाः सन्ति रक्तपीतासितारुणाः । (१०८।१)

पाण्डुराः पाण्डुवर्णाश्च भस्माभा मेचकप्रभाः ॥ (१०८।२)

मृद्व्यश्च कठिनाश्चान्याः स्थूलाः सूक्ष्मास्तथापराः । (१०९।१)

मन्दवेगा महावेगाः स्वल्पशूला महारुजः ॥ (१०९।२)

ता बुद्ध्वा मारुतादीनां यथास्वैर्हेतुलक्षणैः । (११०।१)

ब्रूयादुपचरेच्चाशु प्रागुपद्रवदर्शनात् ॥ (११०।२)

तृट्श्वासमांससंकोथमोहहिक्कामदज्वराः । (१११।१)

वीसर्पमर्मसंरोधाः पिडकानामुपद्रवाः ॥ (१११।२)

क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च दोषाणां त्रिविधा गतिः । (११२।१)

ऊर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च विज्ञेया त्रिविधापरा ॥ (११२।२)

त्रिविधा चापरा कोष्ठशाखामर्मास्थिसन्धिषु । (११३।१)

इत्युक्ता विधिभेदेन दोषाणां त्रिविधा गतिः ॥ (११३।२)

चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथाक्रमम् । (११४।१)

भवन्त्येकैकशःषट्सु कालेष्वभ्रागमादिषु ॥ (११४।२)

गतिः कालकृता चैषा चयाद्या पुनरुच्यते । (११५।१)

गतिश्च द्विविधा दृष्टा प्राकृती वैकृती च या ॥ (११५।२)

पित्तादेवोष्मणः पक्तिर्नराणामुपजायते । (११६।१)

तच्च पित्तं प्रकुपितं विकारान् कुरुते बहून् ॥ (११६।२)

प्राकृतस्तु बलं श्लेष्मा विकृतो मल उच्यते । (११७।१)

स चैवौजः स्मृतः काये स च पाप्मोपदिश्यते ॥ (११७।२)

सर्वा हि चेष्टा वातेन स प्राणः प्राणिनां स्मृतः । (११८।१)

तेनैव रोगा जायन्ते तेन चैवोपरुध्यते ॥ (११८।२)

नित्यं संनिहितामित्रं समीक्ष्यात्मानमात्मवान् । (११९।१)

नित्यं युक्तः परिचरेदिच्छन्नायुरनित्वरम् ॥ (११९।२)

तत्र श्लोकौ । (१२०।१)

शिरोरोगाः सहृद्रोगा रोगा मानविकल्पजाः । (१२०।२)

क्षयाः सपिडकाश्चोक्ता दोषाणां गतिरेव च ॥ (१२०।३)

कियन्तःशिरसीये ऽस्मिन्नध्याये तत्त्वदर्शिना । (१२१।१)

ज्ञानार्थं भिषजा प्रजानां च हितैषिणा ॥ (१२१।२)