अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।१)

मात्राशी स्यात् । (३।१)

आहारमात्रा पुनरग्निबलापेक्षिणी ॥ (३।२)

यावद्ध्यस्याशनमशितमनुपहत्य प्रकृतिं यथाकालं जरां गच्छति तावदस्य मात्राप्रमाणं वेदितव्यं भवति ॥ (४।१)

तत्र शालिषष्टिकमुद्गलावकपिञ्जलैणशशशरभशम्बरादीन्याहारद्रव्याणि प्रकृतिलघून्यपि मात्रापेक्षीणि भवन्ति । (५।१)

तथा पिष्टेक्षुक्षीरविकृतितिलमाषानूपौदकपिशितादीन्याहारद्रव्याणि प्रकृतिगुरूण्यपि मात्रामेवापेक्षन्ते ॥ (५।२)

न चैवमुक्ते द्रव्ये गुरुलाघवमकारणं मन्येत लघूनि हि द्रव्याणि वाय्वग्निगुणबहुलानि भवन्ति पृथ्वीसोमगुणबहुलानीतराणि तस्मात् स्वगुणादपि लघून्यग्निसंधुक्षणस्वभावान्यल्पदोषाणि चोच्यन्ते ऽपि सौहित्योपयुक्तानि गुरूणि पुनर् नाग्निसंधुक्षणस्वभावान्यसामान्यात् अतश्चातिमात्रं दोषवन्ति सौहित्योपयुक्तान्यन्यत्र व्यायामाग्निबलात् सैषा भवत्यग्निबलापेक्षिणी मात्रा ॥ (६।१)

न च नापेक्षते द्रव्यं द्रव्यापेक्षया च त्रिभागसौहित्यमर्धसौहित्यं वा गुरूणामुपदिश्यते लघूनामपि च नातिसौहित्यमग्नेर्युक्त्यर्थम् ॥ (७।१)

मात्रावद्ध्यशनमशितमनुपहत्य प्रकृतिं बलवर्णसुखायुषा योजयत्युपयोक्तारमवश्यमिति ॥ (८।१)

भवन्ति चात्र । (९।१)

गुरु पिष्टमयं तस्मात्तण्डुलान् पृथुकानपि । (९।२)

न जातु भुक्तवान् खादेन्मात्रां खादेद्बुभुक्षितः ॥ (९।३)

वल्लूरं शुष्कशाकानि शालूकानि बिसानि च । (१०।१)

नाभ्यसेद्गौरवान्मांसं कृशं नैवोपयोजयेत् ॥ (१०।२)

मत्स्यान् दधि च माषांश्च यवकांश्च न शीलयेत् ॥ (११।१)

षष्टिकाञ्छालिमुद्गांश्च सैन्धवामलके यवान् । (१२।१)

आन्तरीक्षं पयः सर्पिर्जाङ्गलं मधु चाभ्यसेत् ॥ (१२।२)

तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते । (१३।१)

अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत् ॥ (१३।२)

अत ऊर्ध्वं शरीरस्य कार्यमक्ष्यञ्जनादिकम् । (१४।१)

स्वस्थवृत्तिमभिप्रेत्य गुणतः सम्प्रवक्ष्यते ॥ (१४।२)

सौवीरमञ्जनं नित्यं हितम् अक्ष्णोः प्रयोजयेत् । (१५।१)

पञ्चरात्रे ऽष्टरात्रे वा स्रावणार्थे रसाञ्जनम् ॥ (१५।२)

चक्षुस्तेजोमयं तस्य विशेषाच्छ्लेष्मतो भयम् । (१६।१)

ततः श्लेष्महरं कर्म हितं दृष्टेः प्रसादनम् ॥ (१६।२)

दिवा तन्न प्रयोक्तव्यं नेत्रयोस्तीक्ष्णमञ्जनम् । (१७।१)

विरेकदुर्बला दृष्टिरादित्यं प्राप्य सीदति ॥ (१७।२)

तस्मात् स्राव्यं निशायां तु ध्रुवमञ्जनमिष्यते । (१८।१)

यथा हि कनकादीनां मलिनां विविधात्मनाम् ॥ (१८।२)

धौतानां निर्मला शुद्धिस्तैलचेलकचादिभिः । (१९।१)

एवं नेत्रेषु मर्त्यानामञ्जनाश्च्योतनादिभिः ॥ (१९।२)

दृष्टिर्निराकुला भाति निर्मले नभसीन्दुवत् । (२०।१)

हरेणुकां प्रियङ्गुं च पृथ्वीकां केशरं नखम् ॥ (२०।२)

ह्रीवेरं चन्दनं पत्रं त्वगेलोशीरपद्मकम् । (२१।१)

ध्यामकं मधुकं मांसी गुग्गुल्वगुरुशर्करम् ॥ (२१।२)

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षलोध्रत्वचः शुभाः । (२२।१)

वन्यं सर्जरसं मुस्तं शैलेयं कमलोत्पले ॥ (२२।२)

श्रीवेष्टकं शल्लकीं च शुकबर्हम् अथापि च । (२३।१)

पिष्ट्वा लिम्पेच्छरेषीकां तां वर्तिं यवसन्निभाम् ॥ (२३।२)

अङ्गुष्ठसंमितां कुर्यादष्टाङ्गुलसमां भिषक् । (२४।१)

शुष्कां निगर्भां तां वर्तिं धूमनेत्रार्पितां नरः ॥ (२४।२)

स्नेहाक्ताम् अग्निसंप्लुष्टां पिबेत् प्रायोगिकीं सुखाम् । (२५।१)

वसाघृतमधूच्छिष्टैर्युक्तियुक्तैर्वरौषधैः ॥ (२५।२)

वर्तिं मधुरकैः कृत्वा स्नैहिकीं धूममाचरेत् । (२६।१)

श्वेता ज्योतिष्मती चैव हरितालं मनःशिला ॥ (२६।२)

गन्धाश्चागुरुपत्राद्या धूमं मूर्धविरेचने । (२७।१)

गौरवं शिरसः शूलं पीनसार्धावभेदकौ ॥ (२७।२)

कर्णाक्षिशूलं कासश्च हिक्काश्वासौ गलग्रहः । (२८।१)

दन्तदौर्बल्यमास्रावः श्रोत्रघ्राणाक्षिदोषजः ॥ (२८।२)

पूतिर्घ्राणास्यगन्धश्च दन्तशूलमरोचकः । (२९।१)

हनुमन्याग्रहः कण्डूः क्रिमयः पाण्डुता मुखे ॥ (२९।२)

श्लेष्मप्रसेको वैस्वर्यं गलशुण्ड्युपजिह्विका । (३०।१)

खालित्यं पिञ्जरत्वं च केशानां पतनं तथा ॥ (३०।२)

क्षवथुश्चातितन्द्रा च बुद्धेर्मोहो ऽतिनिद्रता । (३१।१)

धूमपानात् प्रशाम्यन्ति बलं भवति चाधिकम् ॥ (३१।२)

शिरोरुहकपालानामिन्द्रियाणां स्वरस्य च । (३२।१)

न च वातकफात्मानो बलिनो ऽप्यूर्ध्वजत्रुजाः ॥ (३२।२)

धूमवक्त्रकपानस्य व्याधयः स्युः शिरोगताः । (३३।१)

प्रयोगपाने तस्याष्टौ कालाः सम्परिकीर्तिताः ॥ (३३।२)

वातश्लेष्मसमुत्क्लेशः कालेष्वेषु हि लक्ष्यते । (३४।१)

स्नात्वा भुक्त्वा समुल्लिख्य क्षुत्वा दन्तान्निघृष्य च ॥ (३४।२)

नावनाञ्जननिद्रान्ते चात्मवान् धूमपो भवेत् । (३५।१)

तथा वातकफात्मानो न भवन्त्यूर्ध्वजत्रुजाः ॥ (३५।२)

रोगास्तस्य तु पेयाः स्युर् आपानास् त्रिस्त्रयस्त्रयः । (३६।१)

परं द्विकालपायी स्यादह्नः कालेषु बुद्धिमान् ॥ (३६।२)

प्रयोगे स्नैहिके त्वेकं वैरेच्यं त्रिचतुः पिबेत् । (३७।१)

हृत्कण्ठेन्द्रियसंशुद्धिर्लघुत्वं शिरसः शमः ॥ (३७।२)

यथेरितानां दोषाणां सम्यक्पीतस्य लक्षणम् । (३८।१)

बाधिर्यमान्ध्यमूकत्वं रक्तपित्तं शिरोभ्रमम् ॥ (३८।२)

अकाले चातिपीतश्च धूमः कुर्यादुपद्रवान् । (३९।१)

तत्रेष्टं सर्पिषः पानं नावनाञ्जनतर्पणम् ॥ (३९।२)

स्नैहिकं धूमजे दोषे वायुः पित्तानुगो यदि । (४०।१)

शीतं तु रक्तपित्ते स्याच्छ्लेष्मपित्ते विरूक्षणम् ॥ (४०।२)

परं त्वतः प्रवक्ष्यामि धूमो येषां विगर्हितः । (४१।१)

न विरिक्तः पिबेद्धूमं न कृते बस्तिकर्मणि ॥ (४१।२)

न रक्ती न विषेणार्तो न शोचन्न च गर्भिणी । (४२।१)

न श्रमे न मदे नामे न पित्ते न प्रजागरे ॥ (४२।२)

न मूर्च्छाभ्रमतृष्णासु न क्षीणे नापि च क्षते । (४३।१)

न मद्यदुग्धे पीत्वा च न स्नेहं न च माक्षिकम् ॥ (४३।२)

धूमं न भुक्त्वा दध्ना च न रूक्षः क्रुद्ध एव च । (४४।१)

न तालुशोषे तिमिरे शिरस्यभिहिते न च ॥ (४४।२)

न शङ्खके न रोहिण्यां न मेहे न मदात्यये । (४५।१)

एषु धूममकालेषु मोहात् पिबति यो नरः ॥ (४५।२)

रोगास्तस्य प्रवर्धन्ते दारुणा धूमविभ्रमात् । (४६।१)

धूमयोग्यः पिबेद्दोषे शिरोघ्राणाक्षिसंश्रये ॥ (४६।२)

घ्राणेनास्येन कण्ठस्थे मुखेन घ्राणपो वमेत् । (४७।१)

आस्येन धूमकवलान् पिबन् घ्राणेन नोद्वमेत् ॥ (४७।२)

प्रतिलोमं गतो ह्याशु धूमो हिंस्याद्धि चक्षुषी । (४८।१)

ऋज्वङ्गचक्षुस्तच्चेताः सूपविष्टस्त्रिपर्ययम् ॥ (४८।२)

पिबेच्छिद्रं पिधायैकं नासया धूममात्मवान् । (४९।१)

चतुर्विंशतिकं नेत्रं स्वाङ्गुलीभिर् विरेचने ॥ (४९।२)

द्वात्रिंशदङ्गुलं स्नेहे प्रयोगे ऽध्यर्धमिष्यते । (५०।१)

ऋजु त्रिकोषाफलितं कोलास्थ्यग्रप्रमाणितम् ॥ (५०।२)

बस्तिनेत्रसमद्रव्यं धूमनेत्रं प्रशस्यते । (५१।१)

दूराद्विनिर्गतः पर्वच्छिन्नो नाडीतनूकृतः ॥ (५१।२)

नेन्द्रियं बाधते धूमो मात्राकालनिषेवितः । (५२।१)

यदा चोरश्च कण्ठश्च शिरश्च लघुतां व्रजेत् ॥ (५२।२)

कफश्च तनुतां प्राप्तः सुपीतं धूममादिशेत् । (५३।१)

अविशुद्धः स्वरो यस्य कण्ठश्च सकफो भवेत् ॥ (५३।२)

स्तिमितो मस्तकश्चैवमपीतं धूममादिशेत् । (५४।१)

तालु मूर्धा च कण्ठश्च शुष्यते परितप्यते ॥ (५४।२)

तृष्यते मुह्यते जन्तू रक्तं च स्रवते ऽधिकम् । (५५।१)

शिरश्च भ्रमते ऽत्यर्थं मूर्च्छा चास्योपजायते ॥ (५५।२)

इन्द्रियाण्युपतप्यन्ते धूमे ऽत्यर्थं निषेविते । (५६।१)

वर्षे वर्षे ऽणुतैलं च कालेषु त्रिषु ना चरेत् ॥ (५६।२)

प्रावृट्शरद्वसन्तेषु गतमेघे नभस्तले । (५७।१)

नस्यकर्म यथाकालं यो यथोक्तं निषेवते ॥ (५७।२)

न तस्य चक्षुर्न घ्राणं न श्रोत्रमुपहन्यते । (५८।१)

न स्युः श्वेता न कपिलाः केशाः श्मश्रूणि वा पुनः ॥ (५८।२)

न च केशाः प्रमुच्यन्ते वर्धन्ते च विशेषतः । (५९।१)

मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितं हनुसंग्रहः ॥ (५९।२)

पीनसार्धावभेदौ च शिरःकम्पश्च शाम्यति । (६०।१)

सिराः शिरःकपालानां सन्धयः स्नायुकण्डराः ॥ (६०।२)

नावनप्रीणिताश्चास्य लभन्ते ऽभ्यधिकं बलम् । (६१।१)

मुखं प्रसन्नोपचितं स्वरः स्निग्धः स्थिरो महान् ॥ (६१।२)

सर्वेन्द्रियाणां वैमल्यं बलं भवति चाधिकम् । (६२।१)

न चास्य रोगाः सहसा प्रभवन्त्यूर्ध्वजत्रुजाः ॥ (६२।२)

जीर्यतश्चोत्तमाङ्गेषु जरा न लभते बलम् । (६३।१)

अणुतैलचन्दनागुरुणी पत्रं दार्वीत्वङ्मधुकं बलाम् ॥ (६३।२)

प्रपौण्डरीकं सूक्ष्मैलां विडङ्गं बिल्वमुत्पलम् । (६४।१)

ह्रीबेरमभयं वन्यं त्वङ्मुस्तं सारिवां स्थिराम् ॥ (६४।२)

जीवन्तीं पृश्निपर्णीं च सुरदारु शतावरीम् । (६५।१)

हरेणुं बृहतीं व्याघ्रीं सुरभीं पद्मकेसरम् ॥ (६५।२)

विपाचयेच्छतगुणे माहेन्द्रे विमले ऽम्भसि । (६६।१)

तैलाद्दशगुणं शेषं कषायमवतारयेत् ॥ (६६।२)

तेन तैलं कषायेण दशकृत्वो विपाचयेत् । (६७।१)

अथास्य दशमे पाके समांशं छागलं पयः ॥ (६७।२)

दद्यादेषो ऽणुतैलस्य नावनीयस्य संविधिः । (६८।१)

अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत तैलस्यार्धपलोन्मिताम् ॥ (६८।२)

स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य पिचुना नावनैस्त्रिभिः । (६९।१)

त्र्यहात् त्र्यहाच्च सप्ताहम् एतत् कर्म समाचरेत् ॥ (६९।२)

निवातोष्णसमाचारी हिताशी नियतेन्द्रियः । (७०।१)

तैलमेतत्त्रिदोषघ्नमिन्द्रियाणां बलप्रदम् ॥ (७०।२)

प्रयुञ्जानो यथाकालं यथोक्तानश्नुते गुणान् । (७१।१)

आपोथिताग्रं द्वौ कालौ कषायकटुतिक्तकम् ॥ (७१।२)

भक्षयेद्दन्तपवनं दन्तमांसान्यबाधयन् । (७२।१)

निहन्ति गन्धं वैरस्यं जिह्वादन्तास्यजं मलम् ॥ (७२।२)

निष्कृष्य रुचिमाधत्ते सद्यो दन्तविशोधनम् । (७३।१)

करञ्जकरवीरार्कमालतीककुभासनाः ॥ (७३।२)

शस्यन्ते दन्तपवने ये चाप्येवंविधा द्रुमाः । (७४।१)

सुवर्णरूप्यताम्राणि त्रपुरीतिमयानि च ॥ (७४।२)

जिह्वानिर्लेखनानि स्युरतीक्ष्णान्यनृजूनि च । (७५।१)

जिह्वामूलगतं यच्च मलमुच्छ्वासरोधि च ॥ (७५।२)

दौर्गन्ध्यं भजते तेन तस्माज्जिह्वां विनिर्लिखेत् । (७६।१)

धार्याण्यास्येन वैशद्यरुचिसौगन्ध्यमिच्छता ॥ (७६।२)

जातीकटुकपूगानां लवङ्गस्य फलानि च । (७७।१)

कक्कोलस्य फलं पत्रं ताम्बूलस्य शुभं तथा । (७७।२)

तथा कर्पूरनिर्यासः सूक्ष्मैलायाः फलानि च ॥ (७७।३)

हन्वोर्बलं स्वरबलं वदनोपचयः परः । (७८।१)

स्यात् परं च रसज्ञानमन्ने च रुचिरुत्तमा ॥ (७८।२)

न चास्य कण्ठशोषः स्यान्नौष्ठयोः स्फुटनाद्भयम् । (७९।१)

न च दन्ताः क्षयं यान्ति दृढमूला भवन्ति च ॥ (७९।२)

न शूल्यन्ते न चाम्लेन हृष्यन्ते भक्षयन्ति च । (८०।१)

परानपि खरान् भक्ष्यांस्तैलगण्डूषधारणात् ॥ (८०।२)

नित्यं स्नेहार्द्रशिरसः शिरःशूलं न जायते । (८१।१)

न खालित्यं न पालित्यं न केशाः प्रपतन्ति च ॥ (८१।२)

बलं शिरःकपालानां विशेषेणाभिवर्धते । (८२।१)

दृढमूलाश्च दीर्घाश्च कृष्णाः केशा भवन्ति च ॥ (८२।२)

इन्द्रियाणि प्रसीदन्ति सुत्वग्भवति चाननम् । (८३।१)

निद्रालाभः सुखं च स्यान्मूर्ध्नि तैलनिषेवणात् ॥ (८३।२)

न कर्णरोगा वातोत्था न मन्याहनुसंग्रहः । (८४।१)

नोच्चैः श्रुतिर्न बाधिर्यं स्यान्नित्यं कर्णतर्पणात् ॥ (८४।२)

स्नेहाभ्यङ्गाद्यथा कुम्भश्चर्म स्नेहविमर्दनात् । (८५।१)

भवत्युपाङ्गादक्षश्च दृढः क्लेशसहो यथा ॥ (८५।२)

तथा शरीरमभ्यङ्गाद्दृढं सुत्वक् च जायते । (८६।१)

प्रशान्तमारुताबाधं क्लेशव्यायामसंसहम् ॥ (८६।२)

स्पर्शने ऽभ्यधिको वायुः स्पर्शनं च त्वगाश्रितम् । (८७।१)

त्वच्यश्च परमभ्यङ्गस् तस्मात्तं शीलयेन्नरः ॥ (८७।२)

न चाभिघाताभिहतं गात्रमभ्यङ्गसेविनः । (८८।१)

विकारं भजते ऽत्यर्थं बलकर्मणि वा क्वचित् ॥ (८८।२)

सुस्पर्शोपचिताङ्गश्च बलवान् प्रियदर्शनः । (८९।१)

भवत्यङ्गनित्यत्वान्नरो ऽल्पजर एव च ॥ (८९।२)

ड़ु￟प्ड़्लेगेखरत्वं स्तब्धता रौक्ष्यं श्रमः सुप्तिश्च पादयोः । (९०।१)

सद्य एवोपशाम्यन्ति पादाभ्यङ्गनिषेवणात् ॥ (९०।२)

जायते सौकुमार्यं च बलं स्थैर्यं च पादयोः । (९१।१)

दृष्टिः प्रसादं लभते मारुतश्चोपशाम्यति ॥ (९१।२)

न च स्याद्गृध्रसीवातः पादयोः स्फुटनं न च । (९२।१)

न सिरास्नायुसंकोचः पादाभ्यङ्गेन पादयोः ॥ (९२।२)

दौर्गन्ध्यं गौरवं तन्द्रां कण्डूं मलमरोचकम् । (९३।१)

स्वेदबीभत्सतां हन्ति शरीरपरिमार्जनम् ॥ (९३।२)

पवित्रं वृष्यमायुष्यं श्रमस्वेदमलापहम् । (९४।१)

शरीरबलसन्धानं स्नानमोजस्करं परम् ॥ (९४।२)

काम्यं यशस्यमायुष्यमलक्ष्मीघ्नं प्रहर्षणम् । (९५।१)

श्रीमत् पारिषदं शस्तं निर्मलाम्बरधारणम् ॥ (९५।२)

वृष्यं सौगन्ध्यम् आयुष्यं काम्यं पुष्टिबलप्रदम् । (९६।१)

सौमनस्यम् अलक्ष्मीघ्नं गन्धमाल्यनिषेवणम् ॥ (९६।२)

धन्यं मङ्गल्यमायुष्यं श्रीमद्व्यसनसूदनम् । (९७।१)

हर्षणं काम्यमोजस्यं रत्नाभरणधारणम् ॥ (९७।२)

मेध्यं पवित्रमायुष्यमलक्ष्मीकलिनाशनम् । (९८।१)

पादयोर्मलमार्गाणां शौचाधानमभीक्ष्णशः ॥ (९८।२)

पौष्टिकं वृष्यमायुष्यं शुचि रूपविराजनम् । (९९।१)

केशश्मश्रुनखादीनां कल्पनं सम्प्रसाधनम् ॥ (९९।२)

चक्षुष्यं स्पर्शनहितं पादयोर्व्यसनापहम् । (१००।१)

बल्यं पराक्रमसुखं वृष्यं पादत्रधारणम् ॥ (१००।२)

ईतेः प्रशमनं बल्यं गुप्त्यावरणशङ्करम् । (१०१।१)

घर्मानिलरजोऽम्बुघ्नं छत्रधारणमुच्यते ॥ (१०१।२)

स्खलतः सम्प्रतिष्ठानं शत्रूणां च निषूदनम् । (१०२।१)

अवष्टम्भनमायुष्यं भयघ्नं दण्डधारणम् ॥ (१०२।२)

नगरी नगरस्येव रथस्येव रथी यथा । (१०३।१)

स्वशरीरस्य मेधावी कृत्येष्ववहितो भवेत् ॥ (१०३।२)

भवति चात्र । (१०४।१)

वृत्त्युपायान्निषेवेत ये स्युर्धर्माविरोधिनः । (१०४।२)

शममध्ययनं चैव सुखमेवं समश्नुते ॥ (१०४।३)

तत्र श्लोकाः । (१०५।१)

मात्रा द्रव्याणि मात्रां संश्रित्य गुरुलाघवम् । (१०५।२)

द्रव्याणां गर्हितो ऽभ्यासो येषां येषां च शस्यते ॥ (१०५।३)

अञ्जनं धूमवर्तिश्च त्रिविधा वर्तिकल्पना । (१०६।१)

धूमपानगुणाः कालाः पानमानं च यस्य यत् ॥ (१०६।२)

व्यापत्तिचिह्नं भैषज्यं धूमो येषां विगर्हितः । (१०७।१)

पेयो यथा यन्मयं च नेत्रं यस्य च यद्विधम् ॥ (१०७।२)

नस्यकर्मगुणा नस्तःकार्यं यच्च यथा यदा । (१०८।१)

भक्षयेद्दन्तपवनं यथा यद्यद्गुणं च यत् ॥ (१०८।२)

यदर्थं यानि चास्येन धार्याणि कवलग्रहे । (१०९।१)

तैलस्य ये गुणा दिष्टाः शिरस्तैलगुणाश्च ये ॥ (१०९।२)

कर्णतैले तथाभ्यङ्गे पादाभ्यङ्गे ऽङ्गमार्जने । (११०।१)

स्नाने वाससि शुद्धे च सौगन्ध्ये रत्नधारणे ॥ (११०।२)

शौचे संहरणे लोम्नां पादत्रच्छत्रधारणे । (१११।१)

गुणा मात्राशितीये ऽस्मिंस्तथोक्ता दण्डधारणे ॥ (१११।२)