Ca, 5, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातः सद्योमरणीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athātaḥ sadyomaraṇīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
सद्यस्तितिक्षतः प्राणांल्लक्षणानि पृथक् पृथक् । (३।१)
sadyastitikṣataḥ prāṇāṃllakṣaṇāni pṛthak pṛthak |
अग्निवेश प्रवक्ष्यामि संस्पृष्टो यैर्न जीवति ॥ (३।२)
agniveśa pravakṣyāmi saṃspṛṣṭo yairna jīvati ||
वाताष्ठीला सुसंवृद्धा तिष्ठन्ती दारुणा हृदि । (४।१)
vātāṣṭhīlā susaṃvṛddhā tiṣṭhantī dāruṇā hṛdi |
पिण्डिके शिथिलीकृत्य जिह्मीकृत्य च नासिकाम् । (५।१)
piṇḍike śithilīkṛtya jihmīkṛtya ca nāsikām |
वायुः शरीरे विचरन् सद्यो मुष्णाति जीवितम् ॥ (५।२)
vāyuḥ śarīre vicaran sadyo muṣṇāti jīvitam ||
भ्रुवौ यस्य च्युते स्थानादन्तर्दाहश्च दारुणः । (६।१)
bhruvau yasya cyute sthānādantardāhaśca dāruṇaḥ |
तस्य हिक्काकरो रोगः सद्यो मुष्णाति जीवितम् ॥ (६।२)
tasya hikkākaro rogaḥ sadyo muṣṇāti jīvitam ||
उभे मन्ये समे यस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम् ॥ (७।२)
ubhe manye same yasya sadyo muṣṇāti jīvitam ||
कृशस्य वंक्षणौ गृह्णन् सद्यो मुष्णाति जीवितम् ॥ (८।२)
kṛśasya vaṃkṣaṇau gṛhṇan sadyo muṣṇāti jīvitam ||
स्तिमितस्यायताक्षस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम् ॥ (९।२)
stimitasyāyatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam ||
दुर्बलस्य विशेषेण सद्यो मुष्णाति जीवितम् ॥ (१०।२)
durbalasya viśeṣeṇa sadyo muṣṇāti jīvitam ||
वंक्षणं च गुदं चोभे गृहीत्वा मारुतो बली । (११।१)
vaṃkṣaṇaṃ ca gudaṃ cobhe gṛhītvā māruto balī |
श्वासं संजनयञ्जन्तोः सद्यो मुष्णाति जीवितम् ॥ (११।२)
śvāsaṃ saṃjanayañjantoḥ sadyo muṣṇāti jīvitam ||
नाभिं मूत्रं बस्तिशीर्षं पुरीषं चापि मारुतः । (१२।१)
nābhiṃ mūtraṃ bastiśīrṣaṃ purīṣaṃ cāpi mārutaḥ |
प्रच्छिन्नं जनयञ्छूलं सद्यो मुष्णाति जीवितम् ॥ (१२।२)
pracchinnaṃ janayañchūlaṃ sadyo muṣṇāti jīvitam ||
भिद्येते वंक्षणौ यस्य वातशूलैः समन्ततः । (१३।१)
bhidyete vaṃkṣaṇau yasya vātaśūlaiḥ samantataḥ |
भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यः प्राणाञ्जहाति सः ॥ (१३।२)
bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ ||
भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यो जह्यात् स जीवितम् ॥ (१४।२)
bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyo jahyāt sa jīvitam ||
भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यो जह्यात् स जीवितम् ॥ (१५।२)
bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyo jahyāt sa jīvitam ||
भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यः प्राणाञ्जहाति सः ॥ (१६।२)
bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ ||
पक्वाशयसमुत्थाना यस्य स्यात् परिकर्तिका । (१७।१)
pakvāśayasamutthānā yasya syāt parikartikā |
तृष्णा गुदग्रहश्चोग्रः सद्यो जह्यात् स जीवितम् ॥ (१७।२)
tṛṣṇā gudagrahaścograḥ sadyo jahyāt sa jīvitam ||
पक्वाशयम् अधिष्ठाय हत्वा संज्ञां च मारुतः । (१८।१)
pakvāśayam adhiṣṭhāya hatvā saṃjñāṃ ca mārutaḥ |
कण्ठे घुर्घुरकं कृत्वा सद्यो हरति जीवितम् ॥ (१८।२)
kaṇṭhe ghurghurakaṃ kṛtvā sadyo harati jīvitam ||
दन्ताः कर्दमदिग्धाभा मुखं चूर्णकसन्निभम् । (१९।१)
dantāḥ kardamadigdhābhā mukhaṃ cūrṇakasannibham |
सिप्रायन्ते च गात्राणि लिङ्गं सद्यो मरिष्यतः ॥ (१९।२)
siprāyante ca gātrāṇi liṅgaṃ sadyo mariṣyataḥ ||
स्पृष्टः प्राणाञ्जहात्याशु शकृद्भेदेन चातुरः ॥ (२०।२)
spṛṣṭaḥ prāṇāñjahātyāśu śakṛdbhedena cāturaḥ ||
स जीवितं च मर्त्यानां मरणं चावबुध्यते ॥ (२१।३)
sa jīvitaṃ ca martyānāṃ maraṇaṃ cāvabudhyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.