अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।१)

विज्वरं ज्वरसंदेहं पर्यपृच्छत् पुनर्वसुम् । (३।१)

विविक्ते शान्तमासीनमग्निवेशः कृताञ्जलिः ॥ (३।२)

देहेन्द्रियमनस्तापी सर्वरोगाग्रजो बली । (४।१)

ज्वरः प्रधानो रोगाणामुक्तो भगवता पुरा ॥ (४।२)

तस्य प्राणिसपत्नस्य ध्रुवस्य प्रलयोदये । (५।१)

प्रकृतिं च प्रवृत्तिं च प्रभावं कारणानि च ॥ (५।२)

पूर्वरूपमधिष्ठानं बलकालात्मलक्षणम् । (६।१)

व्यासतो विधिभेदाच्च पृथग्भिन्नस्य चाकृतिम् ॥ (६।२)

लिङ्गमामस्य जीर्णस्य सौषधं च क्रियाक्रमम् । (७।१)

विमुञ्चतः प्रशान्तस्य चिह्नं यच्च पृथक् पृथक् ॥ (७।२)

ज्वरावसृष्टो रक्ष्यश्च यावत्कालं यतो यतः । (८।१)

प्रशान्तः कारणैर्यैश्च पुनरावर्तते ज्वरः ॥ (८।२)

याश्चापि पुनरावृत्तं क्रियाः प्रशमयन्ति तम् । (९।१)

जगद्धितार्थं तत् सर्वं भगवन् वक्तुमर्हसि ॥ (९।२)

तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत् । (१०।१)

ज्वराधिकारे यद्वाच्यं तत् सौम्य निखिलं शृणु ॥ (१०।२)

ज्वरो विकारो रोगश्च व्याधिरातङ्क एव च । (११।१)

एको ऽर्थो नामपर्यायैर्विविधैरभिधीयते ॥ (११।२)

तस्य प्रकृतिरुद्दिष्टा दोषाः शारीरमानसाः । (१२।१)

देहिनं न हि निर्दोषं ज्वरः समुपसेवते ॥ (१२।२)

क्षयस्तमो ज्वरः पाप्मा मृत्युश्चोक्ता यमात्मकाः । (१३।१)

पञ्चत्वप्रत्ययान्नॄणां क्लिश्यतां स्वेन कर्मणा ॥ (१३।२)

इत्यस्य प्रकृतिः प्रोक्ता प्रवृत्तिस्तु परिग्रहात् । (१४।१)

निदाने पूर्वमुद्दिष्टा रुद्रकोपाच्च दारुणात् ॥ (१४।२)

द्वितीये हि युगे शर्वमक्रोधव्रतमास्थितम् । (१५।१)

दिव्यं सहस्रं वर्षाणामसुरा अभिदुद्रुवुः ॥ (१५।२)

तपोविघ्नाशनाः कर्तुं तपोविघ्नं महात्मनः । (१६।१)

पश्यन् समर्थश्चोपेक्षां चक्रे दक्षः प्रजापतिः ॥ (१६।२)

पुनर्माहेश्वरं भागं ध्रुवं दक्षः प्रजापतिः । (१७।१)

यज्ञे न कल्पयामास प्रोच्यमानः सुरैरपि ॥ (१७।२)

ऋचः पशुपतेर्याश्च शैव्य आहतयश्च याः । (१८।१)

यज्ञसिद्धिप्रदास्ताभिर्हीनं चैव स इष्टवान् ॥ (१८।२)

अथोत्तीर्णव्रतो देवो बुद्ध्वा दक्षव्यतिक्रमम् । (१९।१)

रुद्रो रौद्रं पुरस्कृत्य भावमात्मविदात्मनः ॥ (१९।२)

सृष्ट्वा ललाटे चक्षुर्वै दग्ध्वा तानसुरान् प्रभुः । (२०।१)

बालं क्रोधाग्निसंतप्तम् असृजत् सत्रनाशनम् ॥ (२०।२)

ततो यज्ञः स विध्वस्तो व्यथिताश्च दिवौकसः । (२१।१)

दाहव्यथापरीताश्च भ्रान्ता भूतगणा दिशः ॥ (२१।२)

अथेश्वरं देवगणः सह सप्तर्षिभिर्विभुम् । (२२।१)

तम् ऋग्भिर् अस्तुवन् यावच्छैवे भावे शिवः स्थितः ॥ (२२।२)

शिवं शिवाय भूतानां स्थितं ज्ञात्वा कृताञ्जलिः । (२३।१)

भिया भस्मप्रहरणस् त्रिशिरा नवलोचनः ॥ (२३।२)

ज्वालामालाकुलो रौद्रो ह्रस्वजङ्घोदरः क्रमात् । (२४।१)

क्रोधाग्निरुक्तवान् देवमहं किं करवाणि ते ॥ (२४।२)

तमुवाचेश्वरः क्रोधं ज्वरो लोके भविष्यसि । (२५।१)

जन्मादौ निधने च त्वमपचारान्तरेषु च ॥ (२५।२)

संतापः सारुचिस्तृष्णा साङ्गमर्दो हृदि व्यथा । (२६।१)

ज्वरप्रभावो जन्मादौ निधने च महत्तमः ॥ (२६।२)

प्रकृतिश्च प्रवृत्तिश्च प्रभावश्च प्रदर्शितः । (२७।१)

निदाने कारणान्यष्टौ पूर्वोक्तानि विभागशः ॥ (२७।२)

आलस्यं नयने सास्रे जृम्भणं गौरवं क्लमः । (२८।१)

ज्वलनातपवाय्वम्बुभक्तिद्वेषावनिश्चितौ ॥ (२८।२)

अविपाकास्यवैरस्ये हानिश्च बलवर्णयोः । (२९।१)

शीलवैकृतमल्पं च ज्वरलक्षणमग्रजम् ॥ (२९।२)

केवलं समनस्कं च ज्वराधिष्ठानमुच्यते । (३०।१)

शरीरं बलकालस्तु निदाने संप्रदर्शितः ॥ (३०।२)

ज्वरप्रत्यात्मिकं लिङ्गं संतापो देहमानसः । (३१।१)

ज्वरेणाविशता भूतं न हि किंचिन्न तप्यते ॥ (३१।२)

द्विविधो विधिभेदेन ज्वरः शारीरमानसः । (३२।१)

पुनश्च द्विविधो दृष्टः सौम्यश्चाग्नेय एव वा ॥ (३२।२)

अन्तर्वेगो बहिर्वेगो द्विविधः पुनरुच्यते । (३३।१)

प्राकृतो वैकृतश्चैव साध्यश्चासाध्य एव च ॥ (३३।२)

पुनः पञ्चविधो दृष्टो दोषकालबलाबलात् । (३४।१)

संततः सततो ऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ ॥ (३४।२)

पुनराश्रयभेदेन धातूनां सप्तधा मतः । (३५।१)

भिन्नः कारणभेदेन पुनरष्टविधो ज्वरः ॥ (३५।२)

शारीरो जायते पूर्वं देहे मनसि मानसः । (३६।१)

वैचित्त्यमरतिर्ग्लानिर्मनसस्तापलक्षणम् ॥ (३६।२)

इन्द्रियाणां च वैकृत्यं ज्ञेयं संतापलक्षणम् । (३७।१)

वातपित्तात्मकः शीतमुष्णं वातकफात्मकः ॥ (३७।२)

इच्छत्युभयमेतत्तु ज्वरो व्यामिश्रलक्षणः । (३८।१)

योगवाहः परं वायुः संयोगादुभयार्थकृत् ॥ (३८।२)

दाहकृत्तेजसा युक्तः शीतकृत् सोमसंश्रयात् । (३९।१)

अन्तर्दाहो ऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः ॥ (३९।२)

सन्ध्यस्थिशूलमस्वेदो दोषवर्चोविनिग्रहः । (४०।१)

अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि ज्वरस्यैतानि लक्षयेत् ॥ (४०।२)

संतापो ऽभ्यधिको बाह्यस्तृष्णादीनां च मार्दवम् । (४१।१)

बहिर्वेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च ॥ (४१।२)

प्राकृतः सुखसाध्यस्तु वसन्तशरदुद्भवः । (४२।१)

उष्णमुष्णेन संवृद्धं पित्तं शरदि कुप्यति ॥ (४२।२)

चितः शीते कफश्चैवं वसन्ते समुदीर्यते । (४३।१)

वर्षास्वम्लविपाकाभिर् अद्भिर् ओषधिभिस् तथा ॥ (४३।२)

संचितं पित्तमुद्रिक्तं शरद्यादित्यतेजसा । (४४।१)

ज्वरं संजनयत्याशु तस्य चानुबलः कफः ॥ (४४।२)

प्रकृत्यैव विसर्गस्य तत्र नानशनाद्भयम् । (४५।१)

अद्भिरोषधिभिश्चैव मधुराभिश्चितः कफः ॥ (४५।२)

हेमन्ते सूर्यसंतप्तः स वसन्ते प्रकुप्यति । (४६।१)

वसन्ते श्लेष्मणा तस्माज्ज्वरः समुपजायते ॥ (४६।२)

आदानमध्ये तस्यापि वातपित्तं भवेदनु । (४७।१)

आदावन्ते च मध्ये च बुद्ध्वा दोषबलाबलम् ॥ (४७।२)

शरद्वसन्तयोर्विद्वाञ्ज्वरस्य प्रतिकारयेत् । (४८।१)

कालप्रकृतिमुद्दिश्य निर्दिष्टः प्राकृतो ज्वरः ॥ (४८।२)

प्रायेणानिलयो दुःखः कालेष्वन्येषु वैकृतः । (४९।१)

हेतवो विविधास्तस्य निदाने संप्रदर्शिताः ॥ (४९।२)

बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्यो ऽनुपद्रवः । (५०।१)

हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिर्बहुलक्षणः ॥ (५०।२)

ज्वरः प्राणान्तकृद्यश्च शीघ्रमिन्द्रियनाशनः । (५१।१)

सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा द्वादशाहात्तथैव च ॥ (५१।२)

सप्रलापभ्रमश्वासस्तीक्ष्णो हन्याज्ज्वरो नरम् । (५२।१)

ज्वरः क्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दैर्घरात्रिकः ॥ (५२।२)

असाध्यो बलवान् यश्च केशसीमन्तकृज्ज्वरः । (५३।१)

स्रोतोभिर्विसृता दोषा गुरवो रसवाहिभिः ॥ (५३।२)

सर्वदेहानुगाः स्तब्धा ज्वरं कुर्वन्ति संततम् । (५४।१)

दशाहं द्वादशाहं वा सप्ताहं वा सुदुःसहः ॥ (५४।२)

स शीघ्रं शीघ्रकारित्वात् प्रशमं याति हन्ति वा । (५५।१)

कालदूष्यप्रकृतिभिर्दोषस्तुल्यो हि संततम् ॥ (५५।२)

निष्प्रत्यनीकः कुरुते तस्माज्ज्ञेयः सुदुःसहः । (५६।१)

यथा धातूंस्तथा मूत्रं पुरीषं चानिलादयः ॥ (५६।२)

युगपच्चानुपद्यन्ते नियमात् संतते ज्वरे । (५७।१)

स शुद्ध्या वाप्यशुद्ध्या वा रसादीनाम् अशेषतः ॥ (५७।२)

सप्ताहादिषु कालेषु प्रशमं याति हन्ति वा । (५८।१)

यदा तु नातिशुध्यन्ति न वा शुध्यन्ति सर्वशः ॥ (५८।२)

द्वादशैते समुद्दिष्टाः संततस्याश्रयास्तदा । (५९।१)

विसर्गं द्वादशे कृत्वा दिवसे ऽव्यक्तलक्षणम् ॥ (५९।२)

दुर्लभोपशमः कालं दीर्घमप्यनुवर्तते । (६०।१)

इति बुद्ध्वा ज्वरं वैद्य उपक्रामेत्तु संततम् ॥ (६०।२)

क्रियाक्रमविधौ युक्तः प्रायः प्रागपतर्पणैः । (६१।१)

रक्तधात्वाश्रयः प्रायो दोषः सततकं ज्वरम् ॥ (६१।२)

सप्रत्यनीकः कुरुते कालवृद्धिक्षयात्मकम् । (६२।१)

अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते ॥ (६२।२)

कालप्रकृतिदूष्याणां प्राप्यैवान्यतमाद्बलम् । (६३।१)

अन्येद्युष्कं दोषो रुद्ध्वा मेदोवहाः सिराः ॥ (६३।२)

सप्रत्यनीको जनयत्येककालमहर्निशि । (६४।१)

दोषो ऽस्थिमज्जगः कुर्यात्तृतीयकचतुर्थकौ ॥ (६४।२)

गतिर् द्व्येकान्तरान्येद्युर् दोषस्योक्तान्यथा परैः । (६५।१)

अन्येद्युष्कं ज्वरं कुर्यादपि संश्रित्य शोणितम् ॥ (६५।२)

मांसस्रोतांस्यनुगतो जनयेत्तु तृतीयकम् । (६६।१)

संश्रितो मेदसो मार्गं दोषश्चापि चतुर्थकम् ॥ (६६।२)

अन्येद्युष्कः प्रतिदिनं दिनं हित्वा तृतीयकः । (६७।१)

दिनद्वयं यो विश्रम्य प्रत्येति स चतुर्थकः ॥ (६७।२)

अधिशेते यथा भूमिं बीजं काले च रोहति । (६८।१)

अधिशेते तथा धातुं दोषः काले च कुप्यति ॥ (६८।२)

स वृद्धिं बलकालं च प्राप्य दोषस्तृतीयकम् । (६९।१)

चतुर्थकं च कुरुते प्रत्यनीकबलक्षयात् ॥ (६९।२)

कृत्वा वेगं गतबलाः स्वे स्वे स्थाने व्यवस्थिताः । (७०।१)

पुनर्विवृद्धाः स्वे काले ज्वरयन्ति नरं मलाः ॥ (७०।२)

कफपित्तात्त्रिकग्राही पृष्ठाद्वातकफात्मकः । (७१।१)

वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृतीयकः ॥ (७१।२)

चतुर्थको दर्शयति प्रभावं द्विविधं ज्वरः । (७२।१)

जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरस्तो ऽनिलसंभवः ॥ (७२।२)

विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्ययः । (७३।१)

त्रिविधो धातुरेकैको द्विधातुस्थः करोति यम् ॥ (७३।२)

प्रायशः सन्निपातेन दृष्टः पञ्चविधो ज्वरः । (७४।१)

सन्निपाते तु यो भूयान् स दोषः परिकीर्तितः ॥ (७४।२)

ऋत्वहोरात्रदोषाणां मनसश्च बलाबलात् । (७५।१)

कालमर्थवशाच्चैव ज्वरस्तं तं प्रपद्यते ॥ (७५।२)

गुरुत्वं दैन्यमुद्वेगः सदनं छर्द्यरोचकौ । (७६।१)

रसस्थिते बहिस्तापः साङ्गमर्दो विजृम्भणम् ॥ (७६।२)

रक्तोष्णाः पिडकास्तृष्णा सरक्तं ष्ठीवनं मुहुः । (७७।१)

दाहरागभ्रममदप्रलापा रक्तसंस्थिते ॥ (७७।२)

अन्तर्दाहः सतृण्मोहः सग्लानिः सृष्टविट्कता । (७८।१)

दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो ज्वरे मांसस्थिते भवेत् ॥ (७८।२)

स्वेदस्तीव्रा पिपासा च प्रलापो वम्यभीक्ष्णशः । (७९।१)

स्वगन्धस्यासहत्वं च मेदःस्थे ग्लान्यरोचकौ ॥ (७९।२)

विरेकवमने चोभे सास्थिभेदं प्रकूजनम् । (८०।१)

विक्षेपणं च गात्राणां श्वासश्चास्थिगते ज्वरे ॥ (८०।२)

हिक्का श्वासस्तथा कासस्तमसश्चातिदर्शनम् । (८१।१)

मर्मच्छेदो बहिः शैत्यं दाहो ऽन्तश्चैव मज्जगे ॥ (८१।२)

शुक्रस्थानगतः शुक्रमोक्षं कृत्वा विनाश्य च । (८२।१)

प्राणं वाय्वग्निसोमैश्च सार्धं गच्छत्यसौ विभुः ॥ (८२।२)

रसरक्ताश्रितः साध्यो मेदोमांसगतश्च यः । (८३।१)

अस्थिमज्जगतः कृच्छ्रः शुक्रस्थो नैव सिध्यति ॥ (८३।२)

हेतुभिर्लक्षणैश्चोक्तः पूर्वम् अष्टविधो ज्वरः । (८४।१)

समासेनोपदिष्टस्य व्यासतः शृणु लक्षणम् ॥ (८४।२)

शिरोरुक् पर्वणां भेदो दाहो रोम्णां प्रहर्षणम् । (८५।१)

कण्ठास्यशोषो वमथुस्तृष्णा मूर्च्छा भ्रमो ऽरुचिः ॥ (८५।२)

स्वप्ननाशो ऽतिवाग्जृम्भा वातपित्तज्वराकृतिः । (८६।१)

शीतको गौरवं तन्द्रा स्तैमित्यं पर्वणां च रुक् ॥ (८६।२)

शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदाप्रवर्तनम् । (८७।१)

सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः ॥ (८७।२)

मुहुर्दाहो मुहुः शीतं स्वेदस्तम्भो मुहुर्मुहुः । (८८।१)

मोहः कासो ऽरुचिस्तृष्णा श्लेष्मपित्तप्रवर्तनम् ॥ (८८।२)

लिप्ततिक्तास्यता तन्द्रा श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः । (८९।१)

इत्येते द्वन्द्वजाः प्रोक्ताः सन्निपातज उच्यते ॥ (८९।२)

सन्निपातज्वरस्योर्ध्वं त्रयोदशविधस्य हि । (९०।१)

प्राक्सूत्रितस्य वक्ष्यामि लक्षणं वै पृथक् पृथक् ॥ (९०।२)

भ्रमः पिपासा दाहश्च गौरवं शिरसो ऽतिरुक् । (९१।१)

वातपित्तोल्बणे विद्याल्लिङ्गं मन्दकफे ज्वरे ॥ (९१।२)

शैत्यं कासो ऽरुचिस्तन्द्रापिपासादाहरुग्व्यथाः । (९२।१)

वातश्लेष्मोल्बणे व्याधौ लिङ्गं पित्तावरे विदुः ॥ (९२।२)

छर्दिः शैत्यं मुहुर्दाहस्तृष्णा मोहो ऽस्थिवेदना । (९३।१)

मन्दवाते व्यवस्यन्ति लिङ्गं पित्तकफोल्बणे ॥ (९३।२)

सन्ध्यस्थिशिरसः शूलं प्रलापो गौरवं भ्रमः । (९४।१)

वातोल्बणे स्याद् द्व्यनुगे तृष्णा कण्ठास्यशुष्कता ॥ (९४।२)

रक्तविण्मूत्रता दाहः स्वेदस्तृड् बलसंक्षयः । (९५।१)

मूर्च्छा चेति त्रिदोषे स्याल्लिङ्गं पित्ते गरीयसि ॥ (९५।२)

आलस्यारुचिहृल्लासदाहवम्यरतिभ्रमैः । (९६।१)

कफोल्बणं सन्निपातं तन्द्राकासेन चादिशेत् ॥ (९६।२)

प्रतिश्या छर्दिरालस्यं तन्द्रारुच्यग्निमार्दवम् । (९७।१)

हीनवाते पित्तमध्ये लिङ्गं श्लेष्माधिके मतम् ॥ (९७।२)

हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं दाहस्तृष्णा भ्रमो ऽरुचिः । (९८।१)

हीनवाते मध्यकफे लिङ्गं पित्ताधिके मतम् ॥ (९८।२)

शिरोरुग्वेपथुः श्वासः प्रलापश्छर्द्यरोचकौ । (९९।१)

हीनपित्ते मध्यकफे लिङ्गं स्यान्मारुताधिके ॥ (९९।२)

शीतको गौरवं तन्द्रा प्रलापो ऽस्थिशिरोऽतिरुक् । (१००।१)

हीनपित्ते वातमध्ये लिङ्गं श्लेष्माधिके विदुः ॥ (१००।२)

श्वासः कासः प्रतिश्यायो मुखशोषो ऽतिपार्श्वरुक् । (१०१।१)

कफहीने पित्तमध्ये लिङ्गं वाताधिके मतम् ॥ (१०१।२)

वर्चोभेदो ऽग्निदौर्बल्यं तृष्णा दाहो ऽचिर्भ्रमः । (१०२।१)

कफहीने वातमध्ये लिङ्गं पित्ताधिके विदुः ॥ (१०२।२)

सन्निपातज्वरस्योर्ध्वमतो वक्ष्यामि लक्षणम् । (१०३।१)

क्षणे दाहः क्षणे शीतम् अस्थिसन्धिशिरोरुजा ॥ (१०३।२)

सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि दर्शने । (१०४।१)

सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः ॥ (१०४।२)

तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वासो ऽरुचिर्भ्रमः । (१०५।१)

परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परम् ॥ (१०५।२)

ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च । (१०६।१)

शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रानाशो हृदि व्यथा ॥ (१०६।२)

स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः । (१०७।१)

कृशत्वं नातिगात्राणां प्रततं कण्ठकूजनम् ॥ (१०७।२)

कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम् । (१०८।१)

मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च ॥ (१०८।२)

चिरात् पाकश्च दोषाणां सन्निपातज्वराकृतिः । (१०९।१)

दोषे विबद्धे नष्टे ऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः ॥ (१०९।२)

सन्निपातज्वरो ऽसाध्यः कृच्छ्रसाध्यस्त्वतो ऽन्यथा । (११०।१)

निदाने त्रिविधा प्रोक्ता या पृथग्ज्वराकृतिः ॥ (११०।२)

संसर्गसन्निपातानां तया चोक्तं स्वलक्षणम् । (१११।१)

आगन्तुरष्टमो यस्तु स निर्दिष्टश्चतुर्विधः ॥ (१११।२)

अभिघाताभिषङ्गाभ्यामभिचाराभिशापतः । (११२।१)

शस्त्रलोष्टकशाकाष्ठमुष्ट्यरत्नितलद्विजैः ॥ (११२।२)

तद्विधैश्च हते गात्रे ज्वरः स्यादभिघातजः । (११३।१)

तत्राभिघातजे वायुः प्रायो रक्तं प्रदूषयन् ॥ (११३।२)

सव्यथाशोफवैवर्ण्यं करोति सरुजं ज्वरम् । (११४।१)

कामशोकभयक्रोधैरभिषक्तस्य यो ज्वरः ॥ (११४।२)

सो ऽभिषङ्गज्वरो ज्ञेयो यश्च भूताभिषङ्गजः । (११५।१)

कामशोकभयाद्वायुः क्रोधात् पित्तं त्रयो मलाः ॥ (११५।२)

भूताभिषङ्गात् कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः । (११६।१)

भूताधिकारे व्याख्यातं तदष्टविधलक्षणम् ॥ (११६।२)

विषवृक्षानिलस्पर्शात्तथान्यैर्विषसंभवैः । (११७।१)

अभिषक्तस्य चाप्याहुर्ज्वरमेके ऽभिषङ्गजम् ॥ (११७।२)

चिकित्सया विषघ्न्यैव स शमं लभते नरः । (११८।१)

अभिचाराभिशापाभ्यां सिद्धानां यः प्रवर्तते ॥ (११८।२)

सन्निपातज्वरो घोरः स विज्ञेयः सुदुःसहः । (११९।१)

सन्निपातज्वरस्योक्तं लिङ्गं यत्तस्य तत् स्मृतम् ॥ (११९।२)

चित्तेन्द्रियशरीराणामर्तयो ऽन्याश्च नैकशः । (१२०।१)

प्रयोगं त्वभिचारस्य दृष्ट्वा शापस्य चैव हि ॥ (१२०।२)

स्वयं श्रुत्वानुमानेन लक्ष्यते प्रशमेन वा । (१२१।१)

वैविध्याद् अभिचारस्य शापस्य च तदात्मके ॥ (१२१।२)

यथाकर्मप्रयोगेण लक्षणं स्यात् पृथग्विधम् । (१२२।१)

ध्याननिःश्वासबहुलं लिङ्गं कामज्वरे स्मृतम् ॥ (१२२।२)

शोकजे बाष्पबहुलं त्रासप्रायं भयज्वरे । (१२३।१)

क्रोधजे बहुसंरम्भं भूतावेशे त्वमानुषम् ॥ (१२३।२)

मूर्च्छामोहमदग्लानिभूयिष्ठं विषसंभवे । (१२४।१)

केषांचिद् एषां लिङ्गानां संतापो जायते पुरः ॥ (१२४।२)

पश्चात्तुल्यं तु केषांचिद् एषु कामज्वरादिषु । (१२५।१)

कामादिजानामुद्दिष्टं ज्वराणां यद्विशेषणम् ॥ (१२५।२)

कामादिजानां रोगाणामन्येषामपि तत् स्मृतम् । (१२६।१)

मनस्यभिहते पूर्वं कामाद्यैर्न तथा बलम् ॥ (१२६।२)

ज्वरः प्राप्नोति वाताद्यैर्देहो यावन्न दूष्यति । (१२७।१)

देहे चाभिहते पूर्वं वाताद्यैर्न तथा बलम् ॥ (१२७।२)

ज्वरः प्राप्नोति कामाद्यैर् मनो यावन्न दूष्यति । (१२८।१)

ते पूर्वं केवलाः पश्चान्निजैर्व्यामिश्रलक्षणाः ॥ (१२८।२)

हेत्वौषधविशिष्टाश्च भवन्त्यागन्तवो ज्वराः । (१२९।१)

संसृष्टाः संनिपतिताः पृथग्वा कुपिता मलाः ॥ (१२९।२)

रसाख्यं धातुमन्वेत्य पक्तिं स्थानान्निरस्य च । (१३०।१)

स्वेन तेनोष्मणा चैव कृत्वा देहोष्मणो बलम् ॥ (१३०।२)

स्रोतांसि रुद्ध्वा सम्प्राप्ताः केवलं देहमुल्बणाः । (१३१।१)

संतापमधिकं देहे जनयन्ति नरस्तदा ॥ (१३१।२)

भवत्य् अत्युष्णसर्वाङ्गो ज्वरितस्तेन चोच्यते । (१३२।१)

स्रोतसां संनिरुद्धत्वात् स्वेदं ना नाधिगच्छति ॥ (१३२।२)

स्वस्थानात् प्रच्युते चाग्नौ प्रायशस्तरुणे ज्वरे । (१३३।१)

अरुचिश्चाविपाकश्च गुरुत्वमुदरस्य च ॥ (१३३।२)

हृदयस्याविशुद्धिश्च तन्द्रा चालस्यमेव च । (१३४।१)

ज्वरो ऽविसर्गी बलवान् दोषाणामप्रवर्तनम् ॥ (१३४।२)

लालाप्रसेको हृल्लासः क्षुन्नाशो विरसं मुखम् । (१३५।१)

स्तब्धसुप्तगुरुत्वं च गात्राणां बहुमूत्रता ॥ (१३५।२)

न विड् जीर्णा न च ग्लानिर्ज्वरस्यामस्य लक्षणम् । (१३६।१)

ज्वरवेगो ऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः ॥ (१३६।२)

मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम् । (१३७।१)

क्षुत् क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम् ॥ (१३७।२)

दोषप्रवृत्तिरष्टाहो निरामज्वरलक्षणम् । (१३८।१)

थेरप्य्नवज्वरे दिवास्वप्नस्नानाभ्यङ्गान्नमैथुनम् ॥ (१३८।२)

क्रोधप्रवातव्यायामान् कषायांश्च विवर्जयेत् । (१३९।१)

ज्वरे लङ्घनमेवादावुपदिष्टमृते ज्वरात् ॥ (१३९।२)

क्षयानिलभयक्रोधकामशोकश्रमोद्भवात् । (१४०।१)

लङ्घनेन क्षयं नीते दोषे संधुक्षिते ऽनले ॥ (१४०।२)

विज्वरत्वं लघुत्वं च क्षुच्चैवास्योपजायते । (१४१।१)

प्राणाविरोधिना चैनं लङ्घनेनोपपादयेत् ॥ (१४१।२)

बलाधिष्ठानमारोग्यं यदर्थो ऽयं क्रियाक्रमः । (१४२।१)

लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः ॥ (१४२।२)

पाचनान्यविपक्वानां दोषाणां तरुणे ज्वरे । (१४३।१)

तृष्यते सलिलं चोष्णं दद्याद्वातकफज्वरे ॥ (१४३।२)

मद्योत्थे पैत्तिके चाथ शीतलं तिक्तकैः शृतम् । (१४४।१)

दीपनं पाचनं चैव ज्वरघ्नमुभयं हि तत् ॥ (१४४।२)

स्रोतसां शोधनं बल्यं रुचिस्वेदकरं शिवम् । (१४५।१)

मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः ॥ (१४५।२)

शृतशीतं जलं दद्यात् पिपासाज्वरशान्तये । (१४६।१)

कफप्रधानानुत्क्लिष्टान् दोषानामाशयस्थितान् ॥ (१४६।२)

बुद्ध्वा ज्वरकरान् काले वम्यानां वमनैर्हरेत् । (१४७।१)

अनुपस्थितदोषाणां वमनं तरुणे ज्वरे ॥ (१४७।२)

हृद्रोगं श्वासमानाहं मोहं च जनयेद्भृशम् । (१४८।१)

सर्वदेहानुगाः सामा धातुस्था असुनिर्हराः ॥ (१४८।२)

दोषाः फलानामामानां स्वरसा इव सात्ययाः । (१४९।१)

वमितं लङ्घितं काले यवागूभिरुपाचरेत् ॥ (१४९।२)

यथास्वौषधसिद्धाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः । (१५०।१)

यावज्ज्वरमृदूभावात् षडहं वा विचक्षणः ॥ (१५०।२)

तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिद्भिरिव पावकः । (१५१।१)

ताश्च भेषजसंयोगाल्लघुत्वाच्चाग्निदीपनाः ॥ (१५१।२)

वातमूत्रपुरीषाणां दोषाणां चानुलोमनाः । (१५२।१)

स्वेदनाय द्रवोष्णत्वाद् द्रवत्वात् तृट्प्रशान्तये ॥ (१५२।२)

आहारभावात् प्राणाय सरत्वाल्लाघवाय च । (१५३।१)

ज्वरघ्न्यो ज्वरसात्म्यत्वात्तस्मात् पेयाभिरादितः ॥ (१५३।२)

ज्वरानुपचरेद्धीमानृते मद्यसमुत्थितात् । (१५४।१)

मदात्यये मद्यनित्ये ग्रीष्मे पित्तकफाधिके ॥ (१५४।२)

ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च यवागूर्न हिता ज्वरे । (१५५।१)

तत्र तर्पणमेवाग्रे प्रयोज्यं लाजसक्तुभिः ॥ (१५५।२)

ज्वरापहैः फलरसैर्युक्तं समधुशर्करम् । (१५६।१)

ततः सात्म्यबलापेक्षी भोजयेज्जीर्णतर्पणम् ॥ (१५६।२)

तनुना मुद्गयूषेण जाङ्गलानां रसेन वा । (१५७।१)

अन्नकालेषु चाप्यस्मै विधेयं दन्तधावनम् ॥ (१५७।२)

यो ऽस्य वक्त्ररसस्तस्माद्विपरीतं प्रियं च यत् । (१५८।१)

तदस्य मुखवैशद्यं प्रकाङ्क्षां चान्नपानयोः ॥ (१५८।२)

धत्ते रसविशेषाणामभिज्ञत्वं करोति यत् । (१५९।१)

विशोध्य द्रुमशाखाग्रैरास्यं प्रक्षाल्य चासकृत् ॥ (१५९।२)

मस्त्विक्षुरसमद्याद्यैर् यथाहारम् अवाप्नुयात् । (१६०।१)

पाचनं शमनीयं वा कषायं पाययेद्भिषक् ॥ (१६०।२)

ज्वरितं षडहे ऽतीते लघ्वन्नप्रतिभोजितम् । (१६१।१)

स्तभ्यन्ते न विपच्यन्ते कुर्वन्ति विषमज्वरम् ॥ (१६१।२)

दोषा बद्धाः कषायेण स्तम्भित्वात्तरुणे ज्वरे । (१६२।१)

न तु कल्पनमुद्दिश्य कषायः प्रतिषिध्यते ॥ (१६२।२)

यः कषायकषायः स्यात् स वर्ज्यस्तरुणज्वरे । (१६३।१)

यूषैरम्लैरनम्लैर्वा जाङ्गलैर्वा रसैर्हितैः ॥ (१६३।२)

दशाहं यावदश्नीयाल्लघ्वन्नं ज्वरशान्तये । (१६४।१)

अत ऊर्ध्वं कफे मन्दे वातपित्तोत्तरे ज्वरे ॥ (१६४।२)

परिपक्वेषु दोषेषु सर्पिष्पानं यथामृतम् । (१६५।१)

निर्दशाहमपि ज्ञात्वा कफोत्तरमलङ्घितम् ॥ (१६५।२)

न सर्पिः पाययेद्वैद्यः कषायैस्तमुपाचरेत् । (१६६।१)

यावल्लघुत्वादशनं दद्यान्मांसरसेन च ॥ (१६६।२)

बलं ह्यलं निग्रहाय दोषाणां बलकृच्च तत् । (१६७।१)

दाहतृष्णापरीतस्य वातपित्तोत्तरं ज्वरम् ॥ (१६७।२)

बद्धप्रच्युतदोषं वा निरामं पयसा जयेत् । (१६८।१)

क्रियाभिराभिः प्रशमं न प्रयाति यदा ज्वरः ॥ (१६८।२)

अक्षीणबलमांसाग्नेः शमयेत्तं विरेचनैः । (१६९।१)

ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम् ॥ (१६९।२)

कामं तु पयसा तस्य निरूहैर्वा हरेन्मलान् । (१७०।१)

निरूहो बलम् अग्निं च विज्वरत्वं मुदं रुचिम् ॥ (१७०।२)

परिपक्वेषु दोषेषु प्रयुक्तः शीघ्रमावहेत् । (१७१।१)

पित्तं वा कफपित्तं वा पित्ताशयगतं हरेत् ॥ (१७१।२)

स्रंसनं त्रीन्मलान् बस्तिर्हरेत् पक्वाशयस्थितान् । (१७२।१)

ज्वरे पुराणे संक्षीणे कफपित्ते दृढाग्नये ॥ (१७२।२)

रूक्षबद्धपुरीषाय प्रदद्यादनुवासनम् । (१७३।१)

गौरवे शिरसः शूले विबद्धेष्विन्द्रियेषु च ॥ (१७३।२)

जीर्णज्वरे रुचिकरं कुर्यान्मूर्धविरेचनम् । (१७४।१)

अभ्यङ्गांश्च प्रदेहांश्च परिषेकावगाहने ॥ (१७४।२)

विभज्य शीतोष्णकृतं कुर्याज्जीर्णे ज्वरे भिषक् । (१७५।१)

तैराशु प्रशमं याति बहिर्मार्गगतो ज्वरः ॥ (१७५।२)

लभन्ते सुखमङ्गानि बलं वर्णश्च वर्धते । (१७६।१)

धूपनाञ्जनयोगैश्च यान्ति जीर्णज्वराः शमम् ॥ (१७६।२)

त्वङ्मात्रशेषा येषां च भवत्यागन्तुरन्वयः । (१७७।१)

इति क्रियाक्रमः सिद्धो ज्वरघ्नः संप्रकाशितः ॥ (१७७।२)

येषां त्वेष क्रमस्तानि द्रव्याण्यूर्ध्वमतः शृणु । (१७८।१)

रक्तशाल्यादयः शस्ताः पुराणाः षष्टिकैः सह ॥ (१७८।२)

यवाग्वोदनलाजार्थे ज्वरितानां ज्वरापहाः । (१७९।१)

लाजपेयां सुखजरां पिप्पलीनागरैः शृताम् ॥ (१७९।२)

पिबेज्ज्वरी ज्वरहरां क्षुद्वानल्पाग्निरादितः । (१८०।१)

अम्लाभिलाषी तामेव दाडिमाम्लां सनागराम् ॥ (१८०।२)

सृष्टविट् पैत्तिको वाथ शीतां मधुयुतां पिबेत् । (१८१।१)

पेयां वा रक्तशालीनां पार्श्वबस्तिशिरोरुजि ॥ (१८१।२)

श्वदंष्ट्राकण्टकारिभ्यां सिद्धां ज्वरहरां पिबेत् । (१८२।१)

ज्वरातिसारी पेयां वा पिबेत् साम्लां शृतां नरः ॥ (१८२।२)

पृश्निपर्णीबलाबिल्वनागरोत्पलधान्यकैः । (१८३।१)

शृतां विदारीगन्धाद्यैर् दीपनीं स्वेदनीं नरः ॥ (१८३।२)

कासी श्वासी च हिक्की च यवागूं ज्वरितः पिबेत् । (१८४।१)

विबद्धवर्चाः सयवां पिप्पल्यामलकैः शृताम् ॥ (१८४।२)

सर्पिष्मतीं पिबेत् पेयां ज्वरी दोषानुलोमनीम् । (१८५।१)

कोष्ठे विबद्धे सरुजि पिबेत् पेयां शृतां ज्वरी ॥ (१८५।२)

मृद्वीकापिप्पलीमूलचव्यामलकनागरैः । (१८६।१)

पिबेत् सबिल्वां पेयां वा ज्वरे सपरिकर्तिके ॥ (१८६।२)

बलावृक्षाम्लकोलाम्लकलशीधावनीशृताम् । (१८७।१)

अस्वेदनिद्रस्तृष्णार्तः पिबेत् पेयां सशर्कराम् ॥ (१८७।२)

नागरामलकैः सिद्धां घृतभृष्टां ज्वरापहाम् । (१८८।१)

मुद्गान्मसूरांश्चणकान् कुलत्थान् समकुष्टकान् ॥ (१८८।२)

यूषार्थे यूषसात्म्यानां ज्वरितानां प्रदापयेत् । (१८९।१)

पटोलपत्रं सफलं कुलकं पापचेलिकम् ॥ (१८९।२)

कर्कोटकं कठिल्लं च विद्याच्छाकं ज्वरे हितम् । (१९०।१)

लावान् कपिञ्जलानेणांश्चकोरान् उपचक्रकान् ॥ (१९०।२)

कुरङ्गान् कालपुच्छांश्च हरिणान् पृषताञ्छशान् । (१९१।१)

प्रदद्यान्मांससात्म्याय ज्वरिताय ज्वरापहान् ॥ (१९१।२)

ईषदम्लान् अनम्लान् वा सरान् काले विचक्षणः । (१९२।१)

कुक्कुटांश्च मयूरांश्च तित्तिरिक्रौञ्चवर्तकान् ॥ (१९२।२)

गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति ज्वरे केचिच्चिकित्सकाः । (१९३।१)

लङ्घनेनानिलबलं ज्वरे यद्यधिकं भवेत् ॥ (१९३।२)

भिषङ्मात्राविकल्पज्ञो दद्यात्तानपि कालवित् । (१९४।१)

घर्माम्बु चानुपानार्थं तृषिताय प्रदापयेत् ॥ (१९४।२)

मद्यं वा मद्यसात्म्याय यथादोषं यथाबलम् । (१९५।१)

गुरूष्णस्निग्धमधुरान् कषायांश्च नवज्वरे ॥ (१९५।२)

आहारान् दोषपक्त्यर्थं प्रायशः परिवर्जयेत् । (१९६।१)

अन्नपानक्रमः सिद्धो ज्वरघ्नः संप्रकाशितः ॥ (१९६।२)

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यन्ते कषाया ज्वरनाशनाः । (१९७।१)

पाक्यं शीतकषायं वा मुस्तपर्पटकं पिबेत् ॥ (१९७।२)

सनागरं पर्पटकं पिबेद्वा सदुरालभम् । (१९८।१)

किराततिक्तकं मुस्तं गुडूचीं विश्वभेषजम् ॥ (१९८।२)

पाठामुशीरं सोदीच्यं पिबेद्वा ज्वरशान्तये । (१९९।१)

ज्वरघ्ना दीपनाश्चैते कषाया दोषपाचनाः ॥ (१९९।२)

तृष्णारुचिप्रशमना मुखवैरस्यनाशनाः । (२००।१)

कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी ॥ (२००।२)

पटोलः सारिवा मुस्तं पाठा कटुकरोहिणी । (२०१।१)

निम्बः पटोलस्त्रिफला मृद्वीका मुस्तवत्सकौ ॥ (२०१।२)

किराततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेषजम् । (२०२।१)

गुडूच्यामलकं मुस्तमर्धश्लोकसमापनाः ॥ (२०२।२)

कषायाः शमयन्त्याशु पञ्च पञ्चविधाञ्ज्वरान् । (२०३।१)

संततं सततान्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकान् ॥ (२०३।२)

वत्सकारग्वधौ पाठां षड्ग्रन्थां कटुरोहिणीम् । (२०४।१)

मूर्वां सातिविषां निम्बं पटोलं धन्वयासकम् ॥ (२०४।२)

वचां मुस्तमुशीरं च मधुकं त्रिफलां बलाम् । (२०५।१)

पाक्यं शीतकषायं वा पिबेज्ज्वरहरं नरः ॥ (२०५।२)

मधूकमुस्तमृद्वीकाकाश्मर्याणि परूषकम् । (२०६।१)

त्रायमाणामुशीरं च त्रिफलां कटुरोहिणीम् ॥ (२०६।२)

पीत्वा निशि स्थितं जन्तुर्ज्वराच्छीघ्रं विमुच्यते । (२०७।१)

जात्यामलकमुस्तानि तद्वद्धन्वयवासकम् ॥ (२०७।२)

विबद्धदोषो ज्वरितः कषायं सगुडं पिबेत् । (२०८।१)

त्रिफलां त्रायमाणां च मृद्वीकां कटुरोहिणीम् ॥ (२०८।२)

पित्तश्लेष्महरस्त्वेष कषायो ह्यानुलोमिकः । (२०९।१)

त्रिवृताशर्करायुक्तः पित्तश्लेष्मज्वरापहः ॥ (२०९।२)

बृहत्यौ वत्सकं मुस्तं देवदारु महौषधम् । (२१०।१)

कोलवल्ली च योगो ऽयं संनिपातज्वरापहः ॥ (२१०।२)

शटी पुष्करमूलं च व्याघ्री शृङ्गी दुरालभा । (२११।१)

गुडूची नागरं पाठा किरातं कटुरोहिणी ॥ (२११।२)

एष शट्यादिको वर्गः सन्निपातज्वरापहः । (२१२।१)

कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिश्वासतन्द्रासु शस्यते ॥ (२१२।२)

बृहत्यौ पौष्करं भार्गी शटी शृङ्गी दुरालभा । (२१३।१)

वत्सकस्य च बीजानि पटोलं कटुरोहिणी ॥ (२१३।२)

बृहत्यादिर्गणः प्रोक्तः सन्निपातज्वरापहः । (२१४।१)

कासादिषु च सर्वेषु दद्यात् सोपद्रवेषु च ॥ (२१४।२)

कषायाश्च यवाग्वश्च पिपासाज्वरनाशनाः । (२१५।१)

निर्दिष्टा भेषजाध्याये भिषक्तानपि योजयेत् ॥ (२१५।२)

ज्वराः कषायैर्वमनैर्लङ्घनैर्लघुभोजनैः । (२१६।१)

रूक्षस्य ये न शाम्यन्ति सर्पिस्तेषां भिषग्जितम् ॥ (२१६।२)

रूक्षं तेजो ज्वरकरं तेजसा रूक्षितस्य च । (२१७।१)

यः स्यादनुबलो धातुः स्नेहवध्यः स चानिलः ॥ (२१७।२)

कषायाः सर्व एवैते सर्पिषा सह योजिताः । (२१८।१)

प्रयोज्या ज्वरशान्त्यर्थमग्निसंधुक्षणाः शिवाः ॥ (२१८।२)

पिप्पल्यश्चन्दनं मुस्तमुशीरं कटुरोहिणी । (२१९।१)

कलिङ्गकास्तामलकी सारिवातिविषा स्थिरा ॥ (२१९।२)

द्राक्षामलकबिल्वानि त्रायमाणा निदिग्धिका । (२२०।१)

सिद्धमेतैर्घृतं सद्यो जीर्णज्वरमपोहति ॥ (२२०।२)

क्षयं कासं शिरःशूलं पार्श्वशूलं हलीमकम् । (२२१।१)

अंसाभितापमग्निं च विषमं संनियच्छति ॥ (२२१।२)

वसां गुडूचीं त्रिफलां त्रायमाणां यवासकम् । (२२२।१)

पक्त्वा तेन कषायेण पयसा द्विगुणेन च ॥ (२२२।२)

पिप्पलीमुस्तमृद्वीकाचन्दनोत्पलनागरैः । (२२३।१)

कल्कीकृतैश्च विपचेद्घृतं जीर्णज्वरापहम् ॥ (२२३।२)

बलां श्वदंष्ट्रां बृहतीं कलसीं धावनीं स्थिराम् । (२२४।१)

निम्बं पर्पटकं मुस्तं त्रायमाणां दुरालभाम् ॥ (२२४।२)

कृत्वा कषायं पेष्यार्थे दद्यात्तामलकीं शटीम् । (२२५।१)

द्राक्षां पुष्करमूलं च मेदामामलकानि च ॥ (२२५।२)

घृतं पयश्च तत् सिद्धं सर्पिर्ज्वरहरं परम् । (२२६।१)

क्षयकासशिरःशूलपार्श्वशूलांसतापनुत् ॥ (२२६।२)

ज्वरिभ्यो बहुदोषेभ्य ऊर्ध्वं चाधश्च बुद्धिमान् । (२२७।१)

दद्यात् संशोधनं काले कल्पे यदुपदेक्ष्यते ॥ (२२७।२)

मदनं पिप्पलीभिर्वा कलिङ्गैर्मधुकेन वा । (२२८।१)

युक्तमुष्णाम्बुना पेयं वमनं ज्वरशान्तये ॥ (२२८।२)

क्षौद्राम्बुना रसेनेक्षोरथवा लवणाम्बुना । (२२९।१)

ज्वरे प्रच्छर्दनं शस्तं मद्यैर्वा तर्पणेन वा ॥ (२२९।२)

मृद्वीकामलकानां वा रसं प्रस्कन्दनं पिबेत् । (२३०।१)

रसमामलकानां वा घृतभृष्टं ज्वरापहम् ॥ (२३०।२)

लिह्याद्वा त्रैवृतं चूर्णं संयुक्तं मधुसर्पिषा । (२३१।१)

पिबेद्वा क्षौद्रमावाप्य सघृतं त्रिफलारसम् ॥ (२३१।२)

आरग्वधं वा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा । (२३२।१)

त्रिवृतां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितः पिबेत् ॥ (२३२।२)

ज्वराद्विमुच्यते पीत्वा मृद्वीकाभिः सहाभयाम् । (२३३।१)

पयो ऽनुपानमुष्णं वा पीत्वा द्राक्षारसं नरः ॥ (२३३।२)

कासाच्छ्वासाच्छिरःशूलात् पार्श्वशूलाच्चिरज्वरात् । (२३४।१)

मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूलीशृतं पयः ॥ (२३४।२)

एरण्डमूलोत्क्वथितं ज्वरात् सपरिकर्तिकात् । (२३५।१)

पयो विमुच्यते पीत्वा तद्वद्बिल्वशलाटुभिः ॥ (२३५।२)

त्रिकण्टकबलाव्याघ्रीगुडनागरसाधितम् । (२३६।१)

वर्चोमूत्रविबन्धघ्नं शोफज्वरहरं पयः ॥ (२३६।२)

सनागरं समृद्वीकं सघृतक्षौद्रशर्करम् । (२३७।१)

शृतं पयः सखर्जूरं पिपासाज्वरनाशनम् ॥ (२३७।२)

चतुर्गुणेनाम्भसा वा शृतं ज्वरहरं पयः । (२३८।१)

धारोष्णं वा पयः सद्यो वातपित्तज्वरं जयेत् ॥ (२३८।२)

जीर्णज्वराणां सर्वेषां पयः प्रशमनं परम् । (२३९।१)

पेयं तदुष्णं शीतं वा यथास्वं भेषजैः शृतम् ॥ (२३९।२)

प्रयोजयेज्ज्वरहरान्निरूहान् सानुवासनान् । (२४०।१)

पक्वाशयगते दोषे वक्ष्यन्ते ये च सिद्धिषु ॥ (२४०।२)

पटोलारिष्टपत्राणि सोशीरश्चतुरङ्गुलः । (२४१।१)

ह्रीबेरं रोहिणी तिक्ता श्वदंष्ट्रा मदनानि च ॥ (२४१।२)

स्थिरा बला च तत् सर्वं पयस्यर्धोदके शृतम् । (२४२।१)

क्षीरावशेषं निर्यूहं संयुक्तं मधुसर्पिषा ॥ (२४२।२)

कल्कैर्मदनमुस्तानां पिप्पल्या मधुकस्य च । (२४३।१)

वत्सकस्य च संयुक्तं बस्तिं दद्याज्ज्वरापहम् ॥ (२४३।२)

शुद्धे मार्गे हृते दोषे विप्रसन्नेषु धातुषु । (२४४।१)

गताङ्गशूलो लघ्वङ्गः सद्यो भवति विज्वरः ॥ (२४४।२)

आरग्वधमुशीरं च मदनस्य फलं तथा । (२४५।१)

चतस्रः पर्णिनीश्चैव निर्यूहमुपकल्पयेत् ॥ (२४५।२)

प्रियङ्गुर्मदनं मुस्तं शताह्वा मधुयष्टिका । (२४६।१)

कल्कः सर्पिर्गुडः क्षौद्रं ज्वरघ्नो बस्तिरुत्तमः ॥ (२४६।२)

गुडूचीं त्रायमाणां च चन्दनं मधुकं वृषम् । (२४७।१)

स्थिरां बलां पृश्निपर्णीं मदनं चेति साधयेत् ॥ (२४७।२)

रसं जाङ्गलमांसस्य रसेन सहितं भिषक् । (२४८।१)

पिप्पलीफलमुस्तानां कल्केन मधुकस्य च ॥ (२४८।२)

ईषत्सलवणं युक्त्या निरूहं मधुसर्पिषा । (२४९।१)

ज्वरप्रशमनं दद्याद्बलस्वेदरुचिप्रदम् ॥ (२४९।२)

जीवन्तीं मधुकं मेदां पिप्पलीं मदनं वचाम् । (२५०।१)

ऋद्धिं रास्नां बलां विश्वं शतपुष्पां शतावरीम् ॥ (२५०।२)

पिष्ट्वा क्षीरं जलं सर्पिस्तैलं च विपचेद्भिषक् । (२५१।१)

आनुवासनिकं स्नेहमेतं विद्याज्ज्वरापहम् ॥ (२५१।२)

पटोलपिचुमर्दाभ्यां गुडूच्या मधुकेन च । (२५२।१)

मदनैश्च शृतः स्नेहो ज्वरघ्नमनुवासनम् ॥ (२५२।२)

चन्दनागुरुकाश्मर्यपटोलमधुकोत्पलैः । (२५३।१)

सिद्धः स्नेहो ज्वरहरः स्नेहबस्तिः प्रशस्यते ॥ (२५३।२)

यदुक्तं भेषजाध्याये विमाने रोगभेषजे । (२५४।१)

शिरोविरेचनं कुर्याद्युक्तिज्ञस्तज्ज्वरापहम् ॥ (२५४।२)

यच्च नावनिकं तैलं याश्च प्राग्धूमवर्तयः । (२५५।१)

मात्राशितीये निर्दिष्टाः प्रयोज्यास्ता ज्वरेष्वपि ॥ (२५५।२)

अभ्यङ्गांश्च प्रदेहांश्च परिषेकांश्च कारयेत् । (२५६।१)

यथाभिलाषं शीतोष्णं विभज्य द्विविधं ज्वरम् ॥ (२५६।२)

सहस्रधौतं सर्पिर्वा तैलं वा चन्दनादिकम् । (२५७।१)

दाहज्वरप्रशमनं दद्याद् अभ्यञ्जनं भिषक् ॥ (२५७।२)

अथ चन्दनाद्यं तैलमुपदेक्ष्यामः चन्दनभद्रश्रीकालानुसार्यकालीयकपद्मापद्मकोशीरसारिवामधुकप्रपौण्डरीक नागपुष्पोदीच्यवन्यपद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रबिसमृणाल शालूकशैवालकशेरुकानन्ताकुशकाशेक्षुदर्भशरनलशालिमूलजम्बुवेतसवानीरगुन्द्राककुभासनाश्वकर्णस्यन्दन वातपोथशालतालधवतिनिशखदिरकदरकदम्बकाश्मर्यफलसर्जप्लक्षवटकपीतनोदुम्बराश्वत्थ न्यग्रोधधातकीदूर्वेत्कटशृङ्गाटकमञ्जिष्ठाज्योतिष्मतीपुष्करबीजक्रौञ्चादनबदरीकोविदारकदलीसंवर्तकारिष्टशतपर्वाशीतकुम्भिका शतावरीश्रीपर्णीश्रावणीमहाश्रावणीरोहिणीशीतपाक्योदनपाकीकालाबलापयस्याविदारीजीवकर्षभकमेदामहामेदा मधुरसर्ष्यप्रोक्तातृणशून्यमोचरसाटरूषकबकुलकुटजपटोलनिम्बशाल्मलीनारिकेलखर्जूरमृद्वीकाप्रियालप्रियङ्गुधन्वनात्मगुप्तामधूकानाम् अन्येषां च शीतवीर्याणां यथालाभमौषधानां कषायं कारयेत् । (२५८।१)

तेन कषायेण द्विगुणितपयसा तेषामेव च कल्केन कषायार्धमात्रं मृद्वग्निना साधयेत्तैलम् । (२५८।२)

एतत् तैलमभ्यङ्गात् सद्यो दाहज्वरमपनयति । (२५८।३)

एतैरेव चौषधैरश्लक्ष्णपिष्टैः सुशीतैः प्रदेहं कारयेत् । (२५८।४)

एतैरेव च शृतशीतं सलिलमवगाहपरिषेकार्थं प्रयुञ्जीत ॥ (२५८।५)

इति चन्दनाद्यं तैलम् । (२५९।१)

मध्वारनालक्षीरदधिघृतसलिलसेकावगाहाश्च सद्यो दाहज्वरमपनयन्ति शीतस्पर्शत्वात् ॥ (२५९।२)

भवन्ति चात्र । (२६०।१)

पौष्करेषु सुशीतेषु पद्मोत्पलदलेषु च । (२६०।२)

कदलीनां च पत्रेषु क्षौमेषु विमलेषु च ॥ (२६०।३)

चन्दनोदकशीतेषु शीते धारागृहे ऽपि वा । (२६१।१)

हिमाम्बुसिक्ते सदने दाहार्तः संविशेत् सुखम् ॥ (२६१।२)

हेमशङ्खप्रवालानां मणीनां मौक्तिकस्य च । (२६२।१)

चन्दनोदकशीतानां संस्पर्शानुरसान् स्पृशेत् ॥ (२६२।२)

स्रग्भिर्नीलोत्पलैः पद्मैर्व्यजनैर्विविधैरपि । (२६३।१)

शीतवातावहैर् व्यज्येच्चन्दनोदकवर्षिभिः ॥ (२६३।२)

नद्यस्तडागाः पद्मिन्यो ह्रदाश्च विमलोदकाः । (२६४।१)

अवगाहे हिता दाहतृष्णाग्लानिज्वरापहाः ॥ (२६४।२)

प्रियाः प्रदक्षिणाचाराः प्रमदाश्चन्दनोक्षिताः । (२६५।१)

सान्त्वयेयुः परैः कामैर्मणिमौक्तिकभूषणाः ॥ (२६५।२)

शीतानि चान्नपानानि शीतान्युपवनानि च । (२६६।१)

वायवश्चन्द्रपादाश्च शीता दाहज्वरापहाः ॥ (२६६।२)

अथोष्णाभिप्रायिणां ज्वरितानाम् अभ्यङ्गादीन् उपक्रमान् उपदेक्ष्यामः अगुरुकुष्ठतगरपत्रनलदशैलेयध्यामकहरेणुकास्थौणेयक क्षेमकैलावराङ्गदलपुरतमालपत्रभूतीकरोहिषसरलशल्लकी देवदार्वग्निमन्थबिल्वस्योनाककाश्मर्यपाटलापुनर्नवा वृश्चीरकण्टकारीबृहतीशालपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमुद्गपर्णीगोक्षुरकैरण्डशोभाञ्जनकवरुणार्कचिरबिल्वतिल्वक शटीपुष्करमूलगण्डीरोरुबूकपत्तूराक्षीवाश्मन्तकशिग्रुमातुलुङ्गपीलुकमूलकपर्णीतिलपर्णीपीलुपर्णीमेषशृङ्गी हिंस्रादन्तशठैरावतकभल्लातकास्फोतकाण्डीरात्मजैकेषीकाकरञ्जधान्यकाजमोदपृथ्वीकासुमुखसुरसकुठेरककालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झक भूस्तृणशृङ्गवेरपिप्पलीसर्षपाश्वगन्धारास्नारुहारोहावचाबलातिबलागुडूची शतपुष्पाशीतवल्लीनाकुलीगन्धनाकुलीश्वेताज्योतिष्मतीचित्रकाध्यण्डाम्लचाङ्गेरीतिलबदरकुलत्थमाषाणाम् एवंविधानाम् अन्येषां चोष्णवीर्याणां यथालाभमौषधानां कषायं कारयेत् तेन कषायेण तेषामेव च कल्केन सुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकदधिमण्डारनालकट्वरप्रतिविनीतेन तैलपात्रं विपाचयेत् । (२६७।१)

तेन सुखोष्णेन तैलेनोष्णाभिप्रायिणं ज्वरितमभ्यञ्ज्यात् तथा शीतज्वरः प्रशाम्यति एतैरेव चौषधैः श्लक्ष्णपिष्टैः सुखोष्णैः प्रदेहं कारयेत् एतैरेव च शृतं सुखोष्णं सलिलमवगाहनार्थं परिषेकार्थं च प्रयुञ्जीत शीतज्वरप्रशमार्थम् ॥ (२६७।२)

भवन्ति चात्र । (२६८।१)

त्रयोदशविधः स्वेदः स्वेदाध्याये निदर्शितः । (२६८।२)

मात्राकालविदा युक्तः स च शीतज्वरापहः ॥ (२६८।३)

सा कुटी तच्च शयनं तच्चावच्छादनं ज्वरम् । (२६९।१)

शीतं प्रशमयन्त्याशु धूपाश्चागुरुजा घनाः ॥ (२६९।२)

चारूपचितगात्र्यश्च तरुण्यो यौवनोष्मणा । (२७०।१)

आश्लेषाच्छमयन्त्याशु प्रमदाः शिशिरज्वरम् ॥ (२७०।२)

स्वेदनान्यन्नपानानि वातश्लेष्महराणि च । (२७१।१)

शीतज्वरं जयन्त्याशु संसर्गबलयोजनात् ॥ (२७१।२)

वातजे श्रमजे चैव पुराणे क्षतजे ज्वरे । (२७२।१)

लङ्घनं न हितं विद्याच्छमनैस्तानुपाचरेत् ॥ (२७२।२)

विक्षिप्यामाशयोष्माणं यस्माद्गत्वा रसं नृणाम् । (२७३।१)

ज्वरं कुर्वन्ति दोषास्तु हीयते ऽग्निबलं ततः ॥ (२७३।२)

यथा प्रज्वलितो वह्निः स्थाल्यामिन्धनवानपि । (२७४।१)

न पचत्योदनं सम्यगनिलप्रेरितो बहिः ॥ (२७४।२)

पक्तिस्थानात्तथा दोषैरूष्मा क्षिप्तो बहिर्नृणाम् । (२७५।१)

न पचत्यभ्यवहृतं कृच्छ्रात् पचति वा लघु ॥ (२७५।२)

अतो ऽग्निबलरक्षार्थं लङ्घनादिक्रमो हितः । (२७६।१)

सप्ताहेन हि पच्यन्ते सप्तधातुगता मलाः ॥ (२७६।२)

निरामश्चाप्यतः प्रोक्तो ज्वरः प्रायो ऽष्टमे ऽहनि । (२७७।१)

उदीर्णदोषस् त्वल्पाग्निर् अश्नन् गुरु विशेषतः ॥ (२७७।२)

मुच्यते सहसा प्राणैश्चिरं क्लिश्यति वा नरः । (२७८।१)

एतस्मात्कारणाद्विद्वान् वातिके ऽप्यादितो ज्वरे ॥ (२७८।२)

नाति गुर्वति वा स्निग्धं भोजयेत् सहसा नरम् । (२७९।१)

ज्वरे मारुतजे त्वादावनपेक्ष्यापि हि क्रमम् ॥ (२७९।२)

कुर्यान्निरनुबन्धानामभ्यङ्गादीनुपक्रमान् । (२८०।१)

पाययित्वा कषायं च भोजयेद्रसभोजनम् ॥ (२८०।२)

जीर्णज्वरहरं कुर्यात् सर्वशश्चाप्युपक्रमम् । (२८१।१)

श्लेष्मलानामवातानां ज्वरो ऽनुष्णः कफाधिकः ॥ (२८१।२)

परिपाकं न सप्ताहेनापि याति मृदूष्मणाम् । (२८२।१)

तं क्रमेण यथोक्तेन लङ्घनाल्पाशनादिना ॥ (२८२।२)

आ दशाहम् उपक्रम्य कषायाद्यैरुपाचरेत् । (२८३।१)

सामा ये ये च कफजाः कफपित्तज्वराश्च ये ॥ (२८३।२)

लङ्घनं लङ्घनीयोक्तं तेषु कार्यं प्रति प्रति । (२८४।१)

वमनैश्च विरेकैश्च बस्तिभिश्च यथाक्रमम् ॥ (२८४।२)

ज्वरानुपचरेद्धीमान् कफपित्तानिलोद्भवान् । (२८५।१)

संसृष्टान् संनिपतितान् बुद्ध्वा तरतमैः समैः ॥ (२८५।२)

ज्वरान् दोषक्रमापेक्षी यथोक्तैरौषधैर्जयेत् । (२८६।१)

वर्धनेनैकदोषस्य क्षपणेनोच्छ्रितस्य वा ॥ (२८६।२)

कफस्थानानुपूर्व्या वा सन्निपातज्वरं जयेत् । (२८७।१)

सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः ॥ (२८७।२)

शोथः संजायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते । (२८८।१)

रक्तावसेचनैः शीघ्रं सर्पिष्पानैश्च तं जयेत् ॥ (२८८।२)

प्रदेहैः कफपित्तघ्नैर्नावनैः कवलग्रहैः । (२८९।१)

शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्ज्वरो यस्य न शाम्यति ॥ (२८९।२)

शाखानुसारी रक्तस्य सो ऽवसेकात् प्रशाम्यति । (२९०।१)

विसर्पेणाभिघातेन यश्च विस्फोटकैर्ज्वरः ॥ (२९०।२)

तत्रादौ सर्पिषः पानं कफपित्तोत्तरो न चेत् । (२९१।१)

दौर्बल्याद्देहधातूनां ज्वरो जीर्णो ऽनुवर्तते ॥ (२९१।२)

बल्यैः संबृंहणैस् तस्माद् आहारैस् तम् उपाचरेत् । (२९२।१)

कर्म साधारणं जह्यात्तृतीयकचतुर्थकौ ॥ (२९२।२)

आगन्तुरनुबन्धो हि प्रायशो विषमज्वरे । (२९३।१)

वातप्रधानं सर्पिर्भिर्बस्तिभिः सानुवासनैः ॥ (२९३।२)

स्निग्धोष्णैरन्नपानैश्च शमयेद्विषमज्वरम् । (२९४।१)

विरेचनेन पयसा सर्पिषा संस्कृतेन च ॥ (२९४।२)

विषमं तिक्तशीतैश्च ज्वरं पित्तोत्तरं जयेत् । (२९५।१)

वमनं पाचनं रूक्षमन्नपानं विलङ्घनम् ॥ (२९५।२)

कषायोष्णं च विषमे ज्वरे शस्तं कफोत्तरे । (२९६।१)

योगाः पराः प्रवक्ष्यन्ते विषमज्वरनाशनाः ॥ (२९६।२)

प्रयोक्तव्या मतिमता दोषादीन् प्रविभज्य ते । (२९७।१)

सुरा समण्डा पानार्थे भक्ष्यार्थे चरणायुधः ॥ (२९७।२)

तित्तिरिश्च मयूरश्च प्रयोज्या विषमज्वरे । (२९८।१)

पिबेद्वा षट्पलं सर्पिरभयां वा प्रयोजयेत् ॥ (२९८।२)

त्रिफलायाः कषायं वा गुडूच्या रसमेव वा । (२९९।१)

नीलिनीमजगन्धां च त्रिवृतां कटुरोहिणीम् ॥ (२९९।२)

पिबेज्ज्वरागमे युक्त्या स्नेहस्वेदोपपादितः । (३००।१)

सर्पिषो महतीं मात्रां पीत्वा वा छर्दयेत् पुनः ॥ (३००।२)

उपयुज्यान्नपानं वा प्रभूतं पुनरुल्लिखेत् । (३०१।१)

सान्नं मद्यं प्रभूतं वा पीत्वा स्वप्याज्ज्वरागमे ॥ (३०१।२)

आस्थापनं यापनं वा कारयेद्विषमज्वरे । (३०२।१)

पयसा वृषदंशस्य शकृद्वा तदहः पिबेत् ॥ (३०२।२)

वृषस्य दधिमण्डेन सुरया वा ससैन्धवम् । (३०३।१)

पिप्पल्यास्त्रिफलायाश्च दध्नस्तक्रस्य सर्पिषः ॥ (३०३।२)

पञ्चगव्यस्य पयसः प्रयोगो विषमज्वरे । (३०४।१)

रसोनस्य सतैलस्य प्राग्भक्तमुपसेवनम् ॥ (३०४।२)

मेद्यानामुष्णवीर्याणामामिषाणां च भक्षणम् । (३०५।१)

हिङ्गुतुल्या तु वैयाघ्री वसा नस्यं ससैन्धवा ॥ (३०५।२)

पुराणसर्पिः सिंहस्य वसा तद्वत् ससैन्धवा । (३०६।१)

सैन्धवं पिप्पलीनां च तण्डुलाः समनःशिलाः ॥ (३०६।२)

नेत्राञ्जनं तैलपिष्टं शस्यते विषमज्वरे । (३०७।१)

पलङ्कषा निम्बपत्रं वचा कुष्ठं हरीतकी ॥ (३०७।२)

सर्षपाः सयवाः सर्पिर्धूपनं ज्वरनाशनम् । (३०८।१)

ये धूमा धूपनं यच्च नावनं चाञ्जनं च यत् ॥ (३०८।२)

मनोविकारे निर्दिष्टं कार्यं तद्विषमज्वरे । (३०९।१)

मणीनामोषधीनां च मङ्गल्यानां विषस्य च ॥ (३०९।२)

धारणादगदानां च सेवनान्न भवेज्ज्वरः । (३१०।१)

सोमं सानुचरं देवं समातृगणमीश्वरम् ॥ (३१०।२)

पूजयन् प्रयतः शीघ्रं मुच्यते विषमज्वरात् । (३११।१)

विष्णुं सहस्रमूर्धानं चराचरपतिं विभुम् ॥ (३११।२)

स्तुवन्नामसहस्रेण ज्वरान् सर्वानपोहति । (३१२।१)

ब्रह्माणमश्विनाविन्द्रं हुतभक्षं हिमाचलम् ॥ (३१२।२)

गङ्गां मरुद्गणांश् चेष्ट्या पूजयञ्जयति ज्वरान् । (३१३।१)

भक्त्या मातुः पितुश्चैव गुरूणां पूजनेन च ॥ (३१३।२)

ब्रह्मचर्येण तपसा सत्येन नियमेन च । (३१४।१)

जपहोमप्रदानेन वेदानां श्रवणेन च ॥ (३१४।२)

ज्वराद्विमुच्यते शीघ्रं साधूनां दर्शनेन च । (३१५।१)

ज्वरे रसस्थे वमनमुपवासं च कारयेत् ॥ (३१५।२)

सेकप्रदेहौ रक्तस्थे तथा संशमनानि च । (३१६।१)

विरेचनं सोपवासं मांसमेदःस्थिते हितम् ॥ (३१६।२)

अस्थिमज्जगते देया निरूहाः सानुवासनाः । (३१७।१)

शापाभिचाराद्भूतानामभिषङ्गाच्च यो ज्वरः ॥ (३१७।२)

दैवव्यपाश्रयं तत्र सर्वमौषधमिष्यते । (३१८।१)

अभिघातज्वरो नश्येत् पानाभ्यङ्गेन सर्पिषः ॥ (३१८।२)

रक्तावसेकैर्मद्यैश्च सात्म्यैर्मांसरसौदनैः । (३१९।१)

सानाहो मद्यसात्म्यानां मदिरारसभोजनैः ॥ (३१९।२)

क्षतानां व्रणितानां च क्षतव्रणचिकित्सया । (३२०।१)

आश्वासेनेष्टलाभेन वायोः प्रशमनेन च ॥ (३२०।२)

हर्षणैश्च शमं यान्ति कामशोकभयज्वराः । (३२१।१)

काम्यैरर्थैर्मनोज्ञैश्च पित्तघ्नैश्चाप्युपक्रमैः ॥ (३२१।२)

सद्वाक्यैश्च शमं याति ज्वरः क्रोधसमुत्थितः । (३२२।१)

कामात् क्रोधज्वरो नाशं क्रोधात् कामसमुद्भवः ॥ (३२२।२)

याति ताभ्यामुभाभ्यां च भयशोकसमुत्थितः । (३२३।१)

ज्वरस्य वेगं कालं च चिन्तयञ्ज्वर्यते तु यः ॥ (३२३।२)

ज्वरप्रमोक्षे पुरुषः कूजन् वमति चेष्टते । (३२४।१)

श्वसन्विवर्णः स्विन्नाङ्गो वेपते लीयते मुहुः ॥ (३२४।२)

प्रलपत्युष्णसर्वाङ्गः शीताङ्गश्च भवत्यपि । (३२५।१)

विसंज्ञो ज्वरवेगार्तः सक्रोध इव वीक्ष्यते ॥ (३२५।२)

सदोषशब्दं च शकृद्द्रवं स्रवति वेगवत् । (३२६।१)

लिङ्गान्येतानि जानीयाज्ज्वरमोक्षे विचक्षणः ॥ (३२६।२)

बहुदोषस्य बलवान् प्रायेणाभिनवो ज्वरः । (३२७।१)

सत्क्रियादोषपक्त्या चेद्विमुञ्चति सुदारुणम् ॥ (३२७।२)

कृत्वा दोषवशाद्वेगं क्रमादुपरमन्ति ये । (३२८।१)

तेषामदारुणो मोक्षो ज्वराणां चिरकारिणाम् ॥ (३२८।२)

विगतक्लमसंतापमव्यथं विमलेन्द्रियम् । (३२९।१)

युक्तं प्रकृतिसत्त्वेन विद्यात् पुरुषम् अज्वरम् ॥ (३२९।२)

सज्वरो ज्वरमुक्तश्च विदाहीनि गुरूणि च । (३३०।१)

असात्म्यान्यन्नपानानि विरुद्धानि च वर्जयेत् ॥ (३३०।२)

व्यवायमतिचेष्टाश्च स्नानमत्यशनानि च । (३३१।१)

तथा ज्वरः शमं याति प्रशान्तो जायते न च ॥ (३३१।२)

व्यायामं च व्यवायं च स्नानं चङ्क्रमणानि च । (३३२।१)

ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्न बलवान् भवेत् ॥ (३३२।२)

असंजातबलो यस्तु ज्वरमुक्तो निषेवते । (३३३।१)

वर्ज्यमेतन्नरस्तस्य पुनरावर्तते ज्वरः ॥ (३३३।२)

दुर्हृतेषु च दोषेषु यस्य वा विनिवर्तते । (३३४।१)

स्वल्पेनाप्यपचारेण तस्य व्यावर्तते पुनः ॥ (३३४।२)

चिरकालपरिक्लिष्टं दुर्बलं हीनतेजसम् । (३३५।१)

अचिरेणैव कालेन स हन्ति पुनरागतः ॥ (३३५।२)

अथवापि परीपाकं धातुष्वेव क्रमान्मलाः । (३३६।१)

यान्ति ज्वरमकुर्वन्तस्ते तथाप्यपकुर्वते ॥ (३३६।२)

दीनतां श्वयथुं ग्लानिं पाण्डुतां नान्नकामताम् । (३३७।१)

कण्डूरुत्कोठपिडकाः कुर्वन्त्यग्निं च ते मृदुम् ॥ (३३७।२)

एवमन्ये ऽपि च गदा व्यावर्तन्ते पुनर्गताः । (३३८।१)

अनिर्घातेन दोषाणाम् अल्पैर् अप्यहितैर् नॄणाम् ॥ (३३८।२)

निर्वृत्ते ऽपि ज्वरे तस्माद्यथावस्थं यथाबलम् । (३३९।१)

यथाप्राणं हरेद्दोषं प्रयोगैर्वा शमं नयेत् ॥ (३३९।२)

मृदुभिः शोधनैः शुद्धिर्यापना बस्तयो हिताः । (३४०।१)

हिताश्च लघवो यूषा जाङ्गलामिषजा रसाः ॥ (३४०।२)

अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानधूपनान्यञ्जनानि च । (३४१।१)

हितानि पुनरावृत्ते ज्वरे तिक्तघृतानि च ॥ (३४१।२)

गुर्व्यभिष्यन्द्यसात्म्यानां भोजनात् पुनरागते । (३४२।१)

लङ्घनोष्णोपचारादिः क्रमः कार्यश्च पूर्ववत् ॥ (३४२।२)

किराततिक्तकं तिक्ता मुस्तं पर्पटको ऽमृता । (३४३।१)

घ्नन्ति पीतानि चाभ्यासात् पुनरावर्तकं ज्वरम् ॥ (३४३।२)

तस्यां तस्यामवस्थायां ज्वरितानां विचक्षणः । (३४४।१)

ज्वरक्रियाक्रमापेक्षी कुर्यात्तत्तच्चिकित्सितम् ॥ (३४४।२)

रोगराट् सर्वभूतानामन्तकृद्दारुणो ज्वरः । (३४५।१)

तस्माद्विशेषतस्तस्य यतेत प्रशमे भिषक् ॥ (३४५।२)

तत्र श्लोकः । (३४६।१)

यथाक्रमं यथाप्रश्नमुक्तं ज्वरचिकित्सितम् । (३४६।२)

आत्रेयेणाग्निवेशाय भूतानां हितकाम्यया ॥ (३४६।३)