अथातो रक्तपित्तचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।१)

विहरन्तं जितात्मानं पञ्चगङ्गे पुनर्वसुम् । (३।१)

प्रणम्योवाच निर्मोहमग्निवेशो ऽग्निवर्चसम् ॥ (३।२)

भगवन् रक्तपित्तस्य हेतुरुक्तः सलक्षणः । (४।१)

वक्तव्यं यत् परं तस्य वक्तुमर्हसि तद्गुरो ॥ (४।२)

गुरुरुवाच । (५।१)

महागदं महावेगम् अग्निवच्छीघ्रकारि च । (५।२)

हेतुलक्षणविच्छीघ्रं रक्तपित्तमुपाचरेत् ॥ (५।३)

तस्योष्णं तीक्ष्णमम्लं च कटूनि लवणानि च । (६।१)

घर्मश्चान्नविदाहश्च हेतुः पूर्वं निदर्शितः ॥ (६।२)

तैर्हेतुभिः समुत्क्लिष्टं पित्तं रक्तं प्रपद्यते । (७।१)

तद्योनित्वात् प्रपन्नं च वर्धते तत् प्रदूषयत् ॥ (७।२)

तस्योष्मणा द्रवो धातुर्धातोर्धातोः प्रसिच्यते । (८।१)

स्विद्यतस्तेन संवृद्धिं भूयस्तदधिगच्छति ॥ (८।२)

संयोगाद् दूषणात्तत्तु सामान्याद्गन्धवर्णयोः । (९।१)

रक्तस्य पित्तमाख्यातं रक्तपित्तं मनीषिभिः ॥ (९।२)

प्लीहानं च यकृच्चैव तदधिष्ठाय वर्तते । (१०।१)

स्रोतांसि रक्तवाहीनि तन्मूलानि हि देहिनाम् ॥ (१०।२)

सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलं च कफान्वितम् । (११।१)

श्यावारुणं सफेनं च तनु रूक्षं च वातिकम् ॥ (११।२)

रक्तपित्तं कषायाभं कृष्णं गोमूत्रसंनिभम् । (१२।१)

मेचकागारधूमाभमञ्जनाभं च पैत्तिकम् ॥ (१२।२)

संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् । (१३।१)

एकदोषानुगं साध्यं द्विदोषं याप्यमुच्यते ॥ (१३।२)

यत्त्रिदोषमसाध्यं तन्मन्दाग्नेर् अतिवेगवत् । (१४।१)

व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतश्च यत् ॥ (१४।२)

गतिरूर्ध्वमधश्चैव रक्तपित्तस्य दर्शिता । (१५।१)

ऊर्ध्वा सप्तविधद्वारा द्विद्वारा त्वधरा गतिः ॥ (१५।२)

सप्त छिद्राणि शिरसि द्वे चाधः साध्यमूर्ध्वगम् । (१६।१)

याप्यं त्वधोगं मार्गौ तु द्वावसाध्यं प्रपद्यते ॥ (१६।२)

यदा तु सर्वच्छिद्रेभ्यो रोमकूपेभ्य एव च । (१७।१)

वर्तते ताम् असंख्येयां गतिं तस्याहुर् आन्तिकीम् ॥ (१७।२)

यच्चोभयाभ्यां मार्गाभ्यामतिमात्रं प्रवर्तते । (१८।१)

तुल्यं कुणपगन्धेन रक्तं कृष्णमतीव च ॥ (१८।२)

संसृष्टं कफवाताभ्यां कण्ठे सजति चापि यत् । (१९।१)

यच्चाप्युपद्रवैः सर्वैर्यथोक्तैः समभिद्रुतम् ॥ (१९।२)

हारिद्रनीलहरितताम्रैर् वर्णैर् उपद्रुतम् । (२०।१)

क्षीणस्य कासमानस्य यच्च तच्च न सिध्यति ॥ (२०।२)

यद्द्विदोषानुगं यद्वा शान्तं शान्तं प्रकुप्यति । (२१।१)

मार्गान्मार्गं चरेद्यद्वा याप्यं पित्तमसृक् च तत् ॥ (२१।२)

एकमार्गं बलवतो नातिवेगं नवोत्थितम् । (२२।१)

रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यान्निरुपद्रवम् ॥ (२२।२)

स्निग्धोष्णमुष्णरूक्षं च रक्तपित्तस्य कारणम् । (२३।१)

अधोगस्योत्तरं प्रायः पूर्वं स्यादूर्ध्वगस्य तु ॥ (२३।२)

ऊर्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं मारुतानुगम् । (२४।१)

द्विमार्गं कफवाताभ्यामुभाभ्यामनुबध्यते ॥ (२४।२)

अक्षीणबलमांसस्य रक्तपित्तं यदश्नतः । (२५।१)

तद्दोषदुष्टम् उत्क्लिष्टं नादौ स्तम्भनमर्हति ॥ (२५।२)

गलग्रहं पूतिनस्यं मूर्च्छायमरुचिं ज्वरम् । (२६।१)

गुल्मं प्लीहानमानाहं किलासं कृच्छ्रमूत्रताम् ॥ (२६।२)

कुष्ठान्यर्शांसि वीसर्पं वर्णनाशं भगन्दरम् । (२७।१)

बुद्धीन्द्रियोपरोधं च कुर्यात् सम्भितम् आदितः ॥ (२७।२)

तस्मादुपेक्ष्यं बलिनो बलदोषविचारिणा । (२८।१)

रक्तपित्तं प्रथमतः प्रवृद्धं सिद्धिमिच्छता ॥ (२८।२)

प्रायेण हि समुत्क्लिष्टमामदोषाच्छरीरिणाम् । (२९।१)

वृद्धिं प्रयाति पित्तासृक् तस्मात्तल्लङ्घ्यम् आदितः ॥ (२९।२)

मार्गौ दोषानुबन्धं च निदानं प्रसमीक्ष्य च । (३०।१)

लङ्घनं रक्तपित्तादौ तर्पणं वा प्रयोजयेत् ॥ (३०।२)

ह्रीबेरचन्दनोशीरमुस्तपर्पटकैः शृतम् । (३१।१)

केवलं शृतशीतं वा दद्यात्तोयं पिपासवे ॥ (३१।२)

ऊर्ध्वगे तर्पणं पूर्वं पेयां पूर्वमधोगते । (३२।१)

कालसात्म्यानुबन्धज्ञो दद्यात् प्रकृतिकल्पवित् ॥ (३२।२)

जलं खर्जूरमृद्वीकामधूकैः सपरूषकैः । (३३।१)

शृतशीतं प्रयोक्तव्यं तर्पणार्थे सशर्करम् ॥ (३३।२)

तर्पणं सघृतक्षौद्रं लाजचूर्णैः प्रदापयेत् । (३४।१)

ऊर्ध्वगं रक्तपित्तं तत् पीतं काले व्यपोहति ॥ (३४।२)

मन्दाग्नेरम्लसात्म्याय तत् साम्लमपि कल्पयेत् । (३५।१)

दाडिमामलकैर्विद्वानम्लार्थं चानुदापयेत् ॥ (३५।२)

शालिषष्टिकनीवारकोरदूषप्रशान्तिकाः । (३६।१)

श्यामाकश्च प्रियङ्गुश्च भोजनं रक्तपित्तिनाम् ॥ (३६।२)

मुद्गा मसूराश्चणकाः समकुष्ठाढकीफलाः । (३७।१)

प्रशस्ताः सूपयूषार्थे कल्पिता रक्तपित्तिनाम् ॥ (३७।२)

पटोलनिम्बवेत्राग्रप्लक्षवेतसपल्लवाः । (३८।१)

किराततिक्तकं शाकं गण्डीरः सकठिल्लकः ॥ (३८।२)

कोविदारस्य पुष्पाणि काश्मर्यस्याथ शाल्मलेः । (३९।१)

अन्नपानविधौ शाकं यच्चान्यद्रक्तपित्तनुत् ॥ (३९।२)

शाकार्थं शाकसात्म्यानां तच्छस्तं रक्तपित्तिनाम् । (४०।१)

स्विन्नं वा सर्पिषा भृष्टं यूषवद्वा विपाचितम् ॥ (४०।२)

पारावतान् कपोतांश्च लावान् रक्ताक्षवर्तकान् । (४१।१)

शशान् कपिञ्जलानेणान् हरिणान्कालपुच्छकान् ॥ (४१।२)

रक्तपित्ते हितान् विद्याद्रसांस्तेषां प्रयोजयेत् । (४२।१)

ईषदम्लाननम्लान् वा घृतभृष्टान् सशर्करान् ॥ (४२।२)

कफानुगे यूषशाकं दद्याद्वातानुगे रसम् । (४३।१)

रक्तपित्ते यवागूनामतः कल्पः प्रवक्ष्यते ॥ (४३।२)

पद्मोत्पलानां किञ्जल्कः पृश्निपर्णी प्रियङ्गुकाः । (४४।१)

जले साध्या रसे तस्मिन् पेया स्याद्रक्तपित्तिनाम् ॥ (४४।२)

चन्दनोशीरलोध्राणां रसे तद्वत् सनागरे । (४५।१)

किराततिक्तकोशीरमुस्तानां तद्वदेव च ॥ (४५।२)

धातकीधन्वयासाम्बुबिल्वानां वा रसे शृता । (४६।१)

मसूरपृश्निपर्ण्योर्वा स्थिरामुद्गरसे ऽथवा ॥ (४६।२)

रसे हरेणुकानां वा सघृते सबलारसे । (४७।१)

सिद्धाः पारावतादीनां रसे वा स्युः पृथक्पृथक् ॥ (४७।२)

इत्युक्ता रक्तपित्तघ्न्यः शीताः समधुशर्कराः । (४८।१)

यवाग्वः कल्पना चैषा कार्या मांसरसेष्वपि ॥ (४८।२)

शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे रक्तपित्तिनाम् । (४९।१)

वातोल्बणे तित्तिरिः स्यादुदुम्बररसे शृतः ॥ (४९।२)

मयूरः प्लक्षनिर्यूहे न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः । (५०।१)

रसे बिल्वोत्पलादीनां वर्तकक्रकरौ हितौ ॥ (५०।२)

तृष्यते तिक्तकैः सिद्धं तृष्णाघ्नं वा फलोदकम् । (५१।१)

सिद्धं विदारिगन्धाद्यैरथवा शृतशीतलम् ॥ (५१।२)

ज्ञात्वा दोषावनुबलौ बलमाहारमेव च । (५२।१)

जलं पिपासवे दद्याद्विसर्गादल्पशो ऽपि वा ॥ (५२।२)

निदानं रक्तपित्तस्य यत्किंचित् संप्रकाशितम् । (५३।१)

जीवितारोग्यकामैस्तन्न सेव्यं रक्तपित्तिभिः ॥ (५३।२)

इत्यन्नपानं निर्दिष्टं क्रमशो रक्तपित्तनुत् । (५४।१)

वक्ष्यते बहुदोषाणां कार्यं बलवतां च यत् ॥ (५४।२)

अक्षीणबलमांसस्य यस्य संतर्पणोत्थितम् । (५५।१)

बहुदोषं बलवतो रक्तपित्तं शरीरिणः ॥ (५५।२)

काले संशोधनार्हस्य तद्धरेन्निरुपद्रवम् । (५६।१)

विरेचनेनोर्ध्वभागमधोगं वमनेन च ॥ (५६।२)

त्रिवृतामभयां प्राज्ञः फलान्यारग्वधस्य वा । (५७।१)

त्रायमाणां गवाक्ष्या वा मूलमामलकानि वा ॥ (५७।२)

विरेचनं प्रयुञ्जीत प्रभूतमधुशर्करम् । (५८।१)

रसः प्रशस्यते तेषां रक्तपित्ते विशेषतः ॥ (५८।२)

वमनं मदनोन्मिश्रो मन्थः सक्षौद्रशर्करः । (५९।१)

सशर्करं वा सलिलमिक्षूणां रस एव वा ॥ (५९।२)

वत्सकस्य फलं मुस्तं मदनं मधुकं मधु । (६०।१)

अधोवहे रक्तपित्ते वमनं परमुच्यते ॥ (६०।२)

ऊर्ध्वगे शुद्धकोष्ठस्य तर्पणादिः क्रमो हितः । (६१।१)

अधोगते यवाग्वादिर्न चेत्स्यान्मारुतो बली ॥ (६१।२)

बलमांसपरिक्षीणं शोकभाराध्वकर्शितम् । (६२।१)

ज्वलनादित्यसंतप्तमन्यैर्वा क्षीणमामयैः ॥ (६२।२)

गर्भिणीं स्थविरं बालं रूक्षाल्पप्रमिताशिनम् । (६३।१)

अवम्यमविरेच्यं वा यं पश्येद्रक्तपित्तिनम् ॥ (६३।२)

शोषेण सानुबन्धं वा तस्य संशमनी क्रिया । (६४।१)

शस्यते रक्तपित्तस्य परं साथ प्रवक्ष्यते ॥ (६४।२)

अटरूषकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः । (६५।१)

मधुमिश्रः श्वासकासरक्तपित्तनिबर्हणः ॥ (६५।२)

अटरूषकनिर्यूहे प्रियङ्गुं मृत्तिकाञ्जने । (६६।१)

विनीय लोध्रं क्षौद्रं च रक्तपित्तहरं पिबेत् ॥ (६६।२)

पद्मकं पद्मकिञ्जल्कं दूर्वां वास्तूकमुत्पलम् । (६७।१)

नागपुष्पं च लोध्रं च तेनैव विधिना पिबेत् ॥ (६७।२)

प्रपौण्डरीकं मधुकं मधु चाश्वशकृद्रसे । (६८।१)

यवासभृङ्गरजसोर्मूलं वा गोशकृद्रसे ॥ (६८।२)

विनीय रक्तपित्तघ्नं पेयं स्यात्तण्डुलाम्बुना । (६९।१)

युक्तं वा मधुसर्पिर्भ्यां लिह्याद् गोऽश्वशकृद्रसम् ॥ (६९।२)

खदिरस्य प्रियङ्गूणां कोविदारस्य शाल्मलेः । (७०।१)

पुष्पचूर्णानि मधुना लिह्यान्ना रक्तपित्तिकः ॥ (७०।२)

शृङ्गाटकानां लाजानां मुस्तखर्जूरयोरपि । (७१।१)

लिह्याच्चूर्णानि मधुना पद्मानां केशरस्य च ॥ (७१।२)

धन्वजानामसृग्लिह्यान्मधुना मृगपक्षिणाम् । (७२।१)

सक्षौद्रं ग्रथिते रक्ते लिह्यात् पारावतं शकृत् ॥ (७२।२)

उशीरकालीयकलोध्रपद्मकप्रियङ्गुकाकट्फलशङ्खगैरिकाः । (७३।१)

पृथक् पृथक् चन्दनतुल्यभागिकाः सशर्करास्तण्डुलधावनाप्लुताः ॥ (७३।२)

रक्तं सपित्तं तमकं पिपासां दाहं च पीताः शमयन्ति सद्यः । (७४।१)

किराततिक्तं क्रमुकं समुस्तं प्रपौण्डरीकं कमलोत्पले च ॥ (७४।२)

ह्रीबेरमूलानि पटोलपत्रं दुरालभा पर्पटको मृणालम् । (७५।१)

धनञ्जयोदुम्बरवेतसत्वङ्न्यग्रोधशालेययवासकत्वक् ॥ (७५।२)

तुगालतावेतसतण्डुलीयं ससारिवं मोचरसः समङ्गा । (७६।१)

पृथक् पृथक् चन्दनयोजितानि तेनैव कल्पेन हितानि तत्र ॥ (७६।२)

निशि स्थिता वा स्वरसीकृता वा कल्कीकृता वा मृदिताः शृता वा । (७७।१)

एते समस्ता गणशः पृथग्वा रक्तं सपित्तं शमयन्ति योगाः ॥ (७७।२)

मुद्गाः सलाजाः सयवाः सकृष्णाः सोशीरमुस्ताः सह चन्दनेन । (७८।१)

बलाजले पर्युषिताः कषाया रक्तं सपित्तं शमयन्त्युदीर्णम् ॥ (७८।२)

वैदूर्यमुक्तामणिगैरिकाणां मृच्छङ्खहेमामलकोदकानाम् । (७९।१)

मधूदकस्येक्षुरसस्य चैव पानाच्छमं गच्छति रक्तपित्तम् ॥ (७९।२)

उशीरपद्मोत्पलचन्दनानां पक्वस्य लोष्टस्य च यः प्रसादः । (८०।१)

सशर्करः क्षौद्रयुतः सुशीतो रक्तातियोगप्रशमाय देयः ॥ (८०।२)

प्रियङ्गुकाचन्दनलोध्रसारिवामधूकमुस्ताभयधातकीजलम् । (८१।१)

समृत्प्रसादं सह यष्टिकाम्बुना सशर्करं रक्तनिबर्हणं परम् ॥ (८१।२)

कषाययोगैर्विविधैर्यथोक्तैर्दीप्ते ऽनले श्लेष्मणि निर्जिते च । (८२।१)

यद्रक्तपित्तं प्रशमं न याति तत्रानिलः स्यादनु तत्र कार्यम् ॥ (८२।२)

छागं पयः स्यात् परमं प्रयोगे गव्यं शृतं पञ्चगुणे जले वा । (८३।१)

सशर्करं माक्षिकसम्प्रयुक्तं विदारिगन्धादिगणैः शृतं वा ॥ (८३।२)

द्राक्षाशृतं नागरकैः शृतं वा बलाशृतं गोक्षुरकैः शृतं वा । (८४।१)

सजीवकं सर्षभकं ससर्पिः पयः प्रयोज्यं सितया शृतं वा ॥ (८४।२)

शतावरीगोक्षुरकैः शृतं वा शृतं पयो वाप्यथ पर्णिनीभिः । (८५।१)

रक्तं निहन्त्याशु विशेषतस्तु यन्मूत्रमार्गात् सरुजं प्रयाति ॥ (८५।२)

विशेषतो विट्पथसम्प्रवृत्ते पयो मतं मोचरसेन सिद्धम् । (८६।१)

वटावरोहैर् वटशुङ्गकैर् वा ह्रीबेरनीलोत्पलनागरैर्वा ॥ (८६।२)

कषाययोगान् पयसा पुरा वा पीत्वानु चाद्यात् पयसैव शालीन् । (८७।१)

कषाययोगैरथवा विपक्वमेतैः पिबेत् सर्पिरतिस्रवे च ॥ (८७।२)

वासां सशाखां सपलाशमूलां कृत्वा कषायं कुसुमानि चास्याः । (८८।१)

प्रदाय कल्कं विपचेद्घृतं तत् सक्षौद्रमाश्वेव निहन्ति रक्तम् ॥ (८८।२)

इति वासाघृतम् । (८९।१)

पलाशवृन्तस्वरसेन सिद्धं तस्यैव कल्केन मधुद्रवेण । (८९।२)

लिह्याद्घृतं वत्सककल्कसिद्धं तद्वत् समङ्गोत्पललोध्रसिद्धम् ॥ (८९।३)

स्यात्त्रायमाणाविधिरेष एव सोदुम्बरे चैव पटोलपत्रे । (९०।१)

सर्पींषि पित्तज्वरनाशनानि सर्वाणि शस्तानि च रक्तपित्ते ॥ (९०।२)

अभ्यङ्गयोगाः परिषेचनानि सेकावगाहाः शयनानि वेश्म । (९१।१)

शीतो विधिर्बस्तिविधानमग्र्यं पित्तज्वरे यत् प्रशमाय दिष्टम् ॥ (९१।२)

तद्रक्तपित्ते निखिलेन कार्यं कालं च मात्रां च पुरा समीक्ष्य । (९२।१)

सर्पिर्गुडा ये च हिताः क्षतेभ्यस्ते रक्तपित्तं शमयन्ति सद्यः ॥ (९२।२)

कफानुबन्धे रुधिरे सपित्ते कण्ठागते स्याद्ग्रथिते प्रयोगः । (९३।१)

युक्तस्य युक्त्या मधुसर्पिषोश्च क्षारस्य चैवोत्पलनालजस्य ॥ (९३।२)

मृणालपद्मोत्पलकेशराणां तथा पलाशस्य तथा प्रियङ्गोः । (९४।१)

तथा मधूकस्य तथासनस्य क्षाराः प्रयोज्या विधिनैव तेन ॥ (९४।२)

शतावरीदाडिमतिन्तिडीकं काकोलिमेदे मधुकं विदारीम् । (९५।१)

पिष्ट्वा च मूलं फलपूरकस्य घृतं पचेत् क्षीरचतुर्गुणं ज्ञः ॥ (९५।२)

कासज्वरानाहविबन्धशूलं तद्रक्तपित्तं च घृतं निहन्यात् । (९६।१)

यत् पञ्चमूलैरथ पञ्चभिर्वा सिद्धं घृतं तच्च तदर्थकारि ॥ (९६।२)

इति शतावर्यादिघृतम् । (९७।१)

कषाययोगा य इहोपदिष्टास्ते चावपीडे भिषजा प्रयोज्याः । (९७।२)

घ्राणात् प्रवृत्तं रुधिरं सपीतं यदा भवेन्निःसृतदुष्टदोषम् ॥ (९७।३)

रक्ते प्रदुष्टे ह्यवपीडबन्धे दुष्टप्रतिश्यायशिरोविकाराः । (९८।१)

रक्तं सपूयं कुणपश्च गन्धः स्याद् घ्राणनाशः कृमयश्च दुष्टाः ॥ (९८।२)

नीलोत्पलं गैरिकशङ्खयुक्तं सचन्दनं स्यात्तु सिताजलेन । (९९।१)

नस्यं तथाम्रास्थिरसः समङ्गा सधातकीमोचरसः सलोध्रः ॥ (९९।२)

द्राक्षारसस्येक्षुरसस्य नस्यं क्षीरस्य दूर्वास्वरसस्य चैव । (१००।१)

यवासमूलानि पलाण्डुमूलं नस्यं तथा दाडिमपुष्पतोयम् ॥ (१००।२)

प्रियालतैलं मधुकं पयश्च सिद्धं घृतं माहिषम् आजिकं वा । (१०१।१)

आम्रास्थिपूर्वैः पयसा च नस्यं ससारिवैः स्यात् कमलोत्पलैश्च ॥ (१०१।२)

भद्रश्रियं लोहितचन्दनं च प्रपौण्डरीकं कमलोत्पले च । (१०२।१)

उशीरवानीरजलं मृणालं सहस्रवीर्या मधुकं पयस्या ॥ (१०२।२)

शालीक्षुमूलानि यवासगुन्द्रामूलं नलानां कुशकाशयोश्च । (१०३।१)

कुचन्दनं शैवलमप्यनन्ता कालानुसार्या तृणमूलमृद्धिः ॥ (१०३।२)

मूलानि पुष्पाणि च वारिजानां प्रलेपनं पुष्करिणीमृदश्च । (१०४।१)

उदुम्बराश्वत्थमधूकलोध्राः कषायवृक्षाः शिशिराश्च सर्वे ॥ (१०४।२)

प्रदेहकल्पे परिषेचने च तथावगाहे घृततैलसिद्धौ । (१०५।१)

रक्तस्य पित्तस्य च शान्तिमिच्छन् भद्रश्रियादीनि भिषक् प्रयुञ्ज्यात् ॥ (१०५।२)

धारागृहं भूमिगृहं सुशीतं वनं च रम्यं जलवातशीतम् । (१०६।१)

वैदूर्यमुक्तामणिभाजनानां स्पर्शाश्च दाहे शिशिराम्बुशीताः ॥ (१०६।२)

पत्राणि पुष्पाणि च वारिजानां क्षौमं च शीतं कदलीदलानि । (१०७।१)

प्रच्छादनार्थं शयनासनानां पद्मोत्पलानां च दलाः प्रशस्ताः ॥ (१०७।२)

प्रियङ्गुकाचन्दनरूषितानां स्पर्शाः प्रियाणां च वराङ्गनानाम् । (१०८।१)

दाहे प्रशस्ताः सजलाः सुशीताः पद्मोत्पलानां च कलापवाताः ॥ (१०८।२)

सरिद्ध्रदानां हिमवद्दरीणां चन्द्रोदयानां कमलाकराणाम् । (१०९।१)

मनोऽनुकूलाः शिशिराश्च सर्वाः कथाः सरक्तं शमयन्ति पित्तम् ॥ (१०९।२)

तत्र श्लोकौ । (११०।१)

हेतुं वृद्धिं संज्ञां स्थानं लिङ्गं पृथक् प्रदुष्टस्य । (११०।२)

मार्गौ साध्यमसाध्यं याप्यं कार्यक्रमं चैव ॥ (११०।३)

पानान्नमिष्टमेव च वर्ज्यं संशोधनं च शमनं च । (१११।१)

गुरुरुक्तवान्यथावच्चिकित्सिते रक्तपित्तस्य ॥ (१११।२)