अथातोऽन्नपानविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।०)

इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसंज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः प्रत्यक्षफलदर्शनात् तदिन्धना ह्य् अन्तरग्नेः स्थितिः तत् सत्त्वम् ऊर्जयति तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं विपरीतमहिताय सम्पद्यते ॥ (३।०)

तस्माद्धिताहितावबोधनार्थम् अन्नपानविधिम् अखिले नोपदेक्ष्यामो ऽग्निवेश । (४।१)

तत् स्वभावाद् उदक्तं क्लेदयति लवणं विष्यन्दयति क्षारः पाचयति मधु संदधाति सर्पिः स्नेहयति क्षीरं जीवयति मांसं बृंहयति रसः प्रीणयति सुरा जर्जरीकरोति सीधुर् अवधमति द्राक्षासवो दीपयति फाणितमाचिनोति दधि शोफं जनयति पिण्याकशाकं ग्लपयति प्रभूतान्तर्मलो माषसूपः दृष्टिशुक्रघ्नः क्षारः प्रायः पित्तलम् अम्लम् अन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायः श्लेष्मलं मधुरम् अन्यत्र मधुनः पुराणाच्च शालिषष्टिकयवगोधूमात् प्रायस्तिकं वातलमवृष्यं चान्यत्र वेगाग्रामृतापटोलपत्त्रात् प्रायः कटुकं वातलम् अवृष्यं चान्यत्र पिप्पलीविश्वभेषजात् ॥ (४।२)

परमतो वर्गसंग्रहेणाहारद्रव्याण्य् अनुव्याख्यास्यामः ॥ (५।०)

शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान् । (६।१)

वर्गान् हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान् ॥ (६।२)

दश द्वौ चापरौ वर्गौ कृतान्नाहारयोगिनाम् । (७।१)

रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे ॥ (७।२)

रक्तशालिर् महाशालिः कलमः शकुनाहृतः । (८।१)

तूर्णको दीर्घशूकश् च गौरः पाण्डुकलाङ्गुलौ ॥ (८।२)

सुगन्धको लोहवालः सारिवाख्यः प्रमोदकः । (९।१)

पतंगस् तपनीयश्च ये चान्ये शालयः शुभाः ॥ (९।२)

शीता रसे विपाके च मधुराश्चाल्पमारुताः । (१०।१)

बद्धाल्पवर्चसः स्निग्धा बृंहणाः शुक्रलाः ॥ (१०।२)

रक्तशालिर्वरस्तेषां तृष्णाघ्नस् त्रिमलापहः । (११।१)

महांस्तस्यानु कलमस्तस्याप्यनु ततः परे ॥ (११।२)

यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः । (१२।१)

शालीनां शालयः कुर्वन्त्यनुकारं गुणागुणैः ॥ (१२।२)

शीतः स्निग्धोऽगुरुः स्वादुस् त्रिदोषघ्नः स्थिरात्मकः । (१३।१)

षष्टिकः प्रवरो गौरः कृष्णगौरस्ततोऽनु च ॥ (१३।२)

वरकोद्दालकौ चीनशारदोज्ज्वलदर्दुराः । (१४।१)

गन्धनाः कुरुविन्दाश्च षष्टिकाल्पान्तरा गुणैः ॥ (१४।२)

मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः । (१५।१)

बहुपुरीषोष्मा त्रिदोषस् त्व् एव पाटलः ॥ (१५।२)

सकोरदूषः श्यामाकः कषायमधुरो लघुः । (१६।१)

वातलः कफपित्तघ्नः शीतः संग्राहिशोषणः ॥ (१६।२)

हस्तिश्यामाकनीवारतोयपर्णीगवेधुकाः । (१७।१)

प्रशान्तिकाम्भःस्यामाकलौहित्याणुप्रियङ्गवः ॥ (१७।२)

मुकुन्दो झिण्टिगर्मूटी वरुका वरकास्तथा । (१८।१)

शिबिरोत्कटजूर्णाह्वाः श्यामाकसदृशा गुणैः ॥ (१८।२)

रूक्षः शीतोऽगुरुः स्वादुर्बहुवातशकृद्यवः । (१९।१)

स्थैर्यकृत्सकषायश्च बल्यः श्लेष्मविकारनुत् ॥ (१९।२)

रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा । (२०।१)

मेदःक्रिमिविषघ्नश्च बल्यो वेणुयवो मतः ॥ (२०।२)

संधानकृद् वातहरो गोधूमः स्वादुशीतलः । (२१।१)

जीवनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धः स्थैर्यकरो गुरुः ॥ (२१।२)

नान्दीमुखी मधूली च मधुरस्निग्धशीतले । (२२।१)

इत्ययं शूकधान्यानां पूर्वो वर्गः समाप्यते ॥ (२२।२)

कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर् लघुः । (२३।१)

विशदः श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः ॥ (२३।२)

वृष्यः परं वातहरः स्निग्धोष्णो मधुरो गुरुः । (२४।१)

बल्यो बहुमलः पुंस्त्वं माषः शीघ्रं ददाति च ॥ (२४।२)

राजमाषः सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत् । (२५।१)

तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः ॥ (२५।२)

उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः । (२६।१)

कुलत्था ग्राहिणः कासहिक्काश्वासार्शसां हिताः ॥ (२६।२)

मधुरा मधुराः पाके ग्राहिणो रूक्षशीतलाः । (२७।१)

मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्तपित्तज्वरादिषु ॥ (२७।२)

चणकाश्च मसूराश्च खण्डिकाः सहरेणवः । (२८।१)

लघवः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः ॥ (२८।२)

पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेष्वालेपनेषु च । (२९।१)

तेषां मसूरः संग्राही कलायो वातलः परम् ॥ (२९।२)

स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः कषायः कटुकस्तिलः । (३०।१)

त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च वातघ्नः कफपित्तकृत् ॥ (३०।२)

मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः । (३१।१)

सस्नेहा बलिभिर् भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः ॥ (३१।२)

शिम्बी रूक्षा कषाया च कोष्ठे वातप्रकोपिनी । (३२।१)

न च वृष्या न चक्षुष्या विष्टभ्य च विपच्यते ॥ (३२।२)

आढकी कफपित्तघ्नी वातला कफवातनुत् । (३३।१)

अवल्गुजः सैडगजो निष्पावा वातपित्तलाः ॥ (३३।२)

काकाण्डोमात्मगुप्तानां माषवत् फलम् आदिशेत् । (३४।१)

द्वितीयोऽयं शमीधान्यवर्गः प्रोक्तो महर्षिणा ॥ (३४।२)

गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः । (३५।१)

वृको व्याघ्रस्तरक्षुश्च बभ्रुमार्जारमूषिकाः ॥ (३५।२)

लोपाको जम्बुकः श्येनो वान्तादश्चाषवायसौ । (३६।१)

शशघ्नी मधुहा भासो गृध्रोलूककुलिङ्गकाः ॥ (३६।२)

धूमिका कुररश्चेति प्रसहा मृगपक्षिणः । (३७।१)

श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुलीमृगः ॥ (३७।२)

कूर्चिका चिल्लटो भेको गोधा शल्लकगण्डकौ । (३८।१)

कदली नकुलः श्वाविदिति भूमिशयाः स्मृताः ॥ (३८।२)

सृमरश्चमरः खड्गो महिषो गवयो गजः । (३९।१)

न्यङ्कुर् वराहश्चानूपा मृगाः सर्वे रुरुस्तथा ॥ (३९।२)

कूर्मः कर्कटको मत्स्यः शिशुमारस् तिमिङ्गिलः । (४०।१)

इति वारिशयाः प्रोक्ता वक्ष्यन्ते वारिचारिणः । (४१।१)

हंसः क्रौञ्चो बलाका च बकः कारण्डवः प्लवः ॥ (४१।२)

शरारिः पुष्कराह्वश्च केसरी मणितुण्डकः । (४२।१)

मृणालकण्ठो मद्गुश्च कादम्बः काकतुण्डकः ॥ (४२।२)

उत्क्रोशः पुण्डरीकाक्षो मेघरावो ऽम्बुकुक्कुटी । (४३।१)

आरा नन्दीमुखी वाटी सुमुखाः सहचारिणः ॥ (४३।२)

रोहिणी कामकाली च सारसो रक्तशीर्षकः । (४४।१)

चक्रवाकस्तथान्ये च खगाः सन्त्यम्बुचारिणः ॥ (४४।२)

पृषतः शरभो रामः श्वदंष्ट्रो मृगमातृका । (४५।१)

शशोरणौ कुरङ्गश्च गोकर्णः कोट्टकारकः ॥ (४५।२)

चारुष्को हरिणैणौ च शम्बरः कालपुच्छकः । (४६।१)

ऋष्यश्च वरपोतश्च विज्ञेया जाङ्गला मृगाः ॥ (४६।२)

लावो वर्तीरकश्चैव वार्तीकः सकपिञ्जलः । (४७।१)

चकोरश्चोपचक्रश्च कुक्कुभो रक्तवर्त्मकः ॥ (४७।२)

लावाद्या विष्किरास्त्वेते वक्ष्यन्ते वर्तकादयः । (४८।१)

वर्तको वर्तिका चैव बर्ही तित्तिरिकुक्कुटौ ॥ (४८।२)

कङ्कशारपदेन्द्राभगोनर्दगिरिवर्तकाः । (४९।१)

क्रकरोऽवकरश्चैव वारडश्चेति विष्किराः ॥ (४९।२)

शतपत्त्रो भृङ्गराजः कोयष्टिर् जीवजीवकः । (५०।१)

कैरातः कोकिलोऽत्यूहो गोपापुत्रः प्रियात्मजः ॥ (५०।२)

लट्टा लटूषको बभ्रुर् वटहा डिण्डिमानकः । (५१।१)

जटी दुन्दुभिपाक्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः ॥ (५१।२)

कपोतशुकसारङ्गाश् चिरटीकङ्कुयष्टिकाः । (५२।१)

सारिका कलविङ्कश्च चटकोऽङ्गारचूडकः ॥ (५२।२)

पारावतः पाण्डविक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः । (५३।१)

प्रसह्य भक्षयन्तीति प्रसहास्तेन संज्ञिताः ॥ (५३।२)

भूशया बिलवासित्वाद् आनूपानूपसंश्रयात् । (५४।१)

जले निवासाज्जलजा जलेचर्याज् जलेचराः ॥ (५४।२)

स्थलजा जाङ्गलाः प्रोक्ता मृगा जाङ्गलचारिणः । (५५।१)

विकीर्य विष्किराश्चेति प्रतुद्य प्रतुदाः स्मृताः ॥ (५५।२)

योनिरष्टविधा त्व् एषा मांसानां परिकीर्तिता । (५६।१)

प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः ॥ (५६।२)

गुरूष्णस्निग्धमधुरा बलोपचयवर्धनाः । (५७।१)

वृष्याः परं वातहराः कफपित्तविवर्धनाः ॥ (५७।२)

हिता व्यायामनित्येभ्यो नरा दीप्ताग्नयश्च ये । (५८।१)

प्रसहानां विशेषेण मांसं मांसाशिनां भिषक् ॥ (५८।२)

जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां प्रयोजयेत् । (५९।१)

लावाद्यो वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला मृगाः ॥ (५९।२)

लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता नृणाम् । (६०।१)

पित्तोत्तरे वातमध्ये संनिपाते कफानुगे ॥ (६०।२)

विष्किरा वर्तकाद्यास्तु प्रसहाल्पान्तरा गुणैः । (६१।१)

नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसम् आजम् अदोषलम् ॥ (६१।२)

शरीरधातुसामान्याद् अनभिष्यन्दि बृंहणम् । (६२।१)

मांसं मधुरशीतत्वाद् गुरु बृंहणमाविकम् ॥ (६२।२)

योनाव् अजाविके मिश्रगोचरत्वादनिश्चिते । (६३।१)

सामान्येनोपदिष्टानां मांसानां स्वगुणैः पृथक् ॥ (६३।२)

केषांचिद् गुणवैशेष्याद् विशेष उपदेक्ष्यते । (६४।१)

दर्शनश्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णस्वरायुषाम् ॥ (६४।२)

बर्ही हिततमो बल्यो वातघ्नो मांसशुक्रलः । (६५।१)

गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः ॥ (६५।२)

बृंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः । (६६।१)

स्निग्धाश्चोष्णाश्चवृष्याश् च बृंहणाः स्वरबोधनाः ॥ (६६।२)

बल्याः परं वातहराः स्वेदनाश्चरणायुधाः । (६७।१)

गुरूष्णो मधुरो नातिधन्वानूपनिषेवणात् ॥ (६७।२)

तित्तिरिः संजयेच्छीघ्रं त्रीन् दोषाननिलोल्बणान् । (६८।१)

पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः ॥ (६८।२)

मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्यलाघवात् । (६९।१)

लावाः कषायमधुरा लघवोऽग्निविवर्धनाः ॥ (६९।२)

संनिपातप्रशमनाः कटुकाश्च विपाकतः । (७०।१)

गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका रसे ॥ (७०।२)

वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी । (७१।१)

शल्लको मधुराम्लश्च विपाके कटुकः स्मृतः ॥ (७१।२)

वातपित्तकफघ्नश्च कासश्वासहरस्तथा । (७२।१)

कषायविशदाः शीता रक्तपित्तनिबर्हणाः ॥ (७२।२)

विपाके मधुराश्चैव कपोता गृहवासिनः । (७३।१)

तेभ्यो लघुतराः किंचित्कपोता वनवासिनः ॥ (७३।२)

शीताः संग्राहिणश्चैव स्वल्पमूत्रकराश्च ते । (७४।१)

शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम् ॥ (७४।२)

शोषकासक्षयहितं संग्राहि लघु दीपनम् । (७५।१)

चटका मधुराः स्निग्धा बलशुक्रविवर्धनाः ॥ (७५।२)

संनिपातप्रशमनाः शमना मारुतस्य च । (७६।१)

कषायो विशदो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः ॥ (७६।२)

शशः स्वादुः प्रशस्तश्च संनिपाते ऽनिलावरे । (७७।१)

मधुरा मधुराः पाके त्रिदोषशमनाः शिवाः ॥ (७७।२)

लघवो बद्धविण्मूत्राः शीताश्चैणाः प्रकीर्तिताः । (७८।१)

स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रमघ्नमनिलापहम् ॥ (७८।२)

वराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु । (७९।१)

गव्यं केवलवातेषु पीनसे विषमज्वरे ॥ (७९।२)

शुष्ककासश्रमात्यग्निमांसक्षयहितं च तत् । (८०।१)

स्निग्धोष्णं मधुरं वृष्यं माहिषं गुरु तर्पणम् ॥ (८०।२)

दार्ढ्यं बृहत्त्वमुत्साहं स्वप्नं च जनयत्यपि । (८१।१)

गुरूष्णा मधुरा बल्या बृंहणाः पवनापहाः ॥ (८१।२)

मत्स्याः स्निग्धाश्च वृष्याश्च बहुदोषाः प्रकीर्तिताः । (८२।१)

शैवालशष्पभोजित्वात्स्वप्नस्य च विवर्जनात् ॥ (८२।२)

रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः । (८३।१)

वर्ण्यो वातहरो वृष्यश्चक्षुष्यो बलवर्धनः ॥ (८३।२)

मेधास्मृतिकरः पथ्यः शोषघ्नः कूर्म उच्यते । (८४।१)

खड्गमांसम् अभिष्यन्दि बलकृन्मधुरं स्मृतम् ॥ (८४।२)

स्नेहनं बृंहणं वर्ण्यं श्रमघ्नमनिलापहम् । (८५।१)

धार्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि ॥ (८५।२)

चटकानां च यानि स्युर् अण्डानि च हितानि च । (८६।१)

क्षीणरेतःसु कासेषु हृद्रोगेषु क्षतेषु च ॥ (८६।२)

मधुराण्यविदाहीनि सद्योबलकराणि च । (८७।१)

शरीरबृंहणे नान्यत्खाद्यं मांसाद्विशिष्यते ॥ (८७।२)

इति वर्गस्तृतीयोऽयं मांसानां परिकीर्तितः । (८८।१)

पाठाशुषाशटीशाकं वास्तुकं सुनिषण्णकम् ॥ (८८।२)

विद्याद्ग्राहि त्रिदोषघ्नं भिन्नवर्चस्तु वास्तुकम् । (८९।१)

त्रिदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी ॥ (८९।२)

नात्युष्णशीतवीर्या च भेदिनी कुष्ठनाशिनी । (९०।१)

राजक्षवकशाकं तु त्रिदोषशमनं लघु ॥ (९०।२)

ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम् । (९१।१)

कालशाकं तु कटुकं दीपनं गरशोफजित् ॥ (९१।२)

लघूष्णं वातलं रूक्षं कालायं शाकमुच्यते । (९२।१)

दीपनी चोष्णवीर्या च ग्राहिणी कफमारुते ॥ (९२।२)

प्रशस्यतेऽम्लचाङ्गेरी ग्रहण्यर्शोहिता च सा । (९३।१)

मधुरा मधुरा पाके भेदिनी श्लेष्मवर्धनी ॥ (९३।२)

वृष्या स्निग्धा च शीता च मदघ्नी चाप्युपोदिका । (९४।१)

रूक्षो मदविषघ्नश्च प्रशस्तो रक्तपित्तिनाम् ॥ (९४।२)

मधुरो मधुरः पाके शीतलस्तण्डुलीयकः । (९५।१)

मण्डूकपर्णी वेत्राग्रं कुचेला वनतिक्तकम् ॥ (९५।२)

कर्कोटकावल्गुजकौ पटोलं शकुलादनी । (९६।१)

वृषपुष्पाणि शार्ङ्गेष्टा केम्बूकं सकठिल्लकम् ॥ (९६।२)

नाडी कलायं गोजिह्वा वार्ताकं तिलपर्णिका । (९७।१)

कौलकं कार्कशं नैम्बं शाकं पार्पटकं च यत् ॥ (९७।२)

कफपित्तहरं तिक्तं शीतं कटु विपच्यते । (९८।१)

सर्वाणि सूप्यशाकानि फञ्जी चिल्ली कुतुम्बकः ॥ (९८।२)

आलुकानि च सर्वाणि सपत्त्राणि कुटिञ्जरम् । (९९।१)

शणशाल्मलिपुष्पाणि कर्बुदारः सुवर्चला ॥ (९९।२)

निष्पावः कोविदारश्च पत्तूरश् चुच्चुपर्णिका । (१००।१)

कुमारजीवो लोट्टाकः पालङ्क्या मारिषस् तथा ॥ (१००।२)

कलम्बनालिकासूर्यः कुसुम्भवृकधूमकौ । (१०१।१)

लक्ष्मणा च प्रपुन्नाटो नलिनीका कुठेरकः ॥ (१०१।२)

लोणिका यवशाकं च कुष्माण्डकम् अवल्गुजम् यातुकः शालकल्याणी त्रिपर्णी पीलुपर्णिका ॥ (१०२।०)

शाकं गुरु च रूक्षं च प्रायो विष्टभ्य जीर्यति । (१०३।१)

मधुरं शीतवीर्यं च पुरीषस्य च भेदनम् ॥ (१०३।२)

स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं तत् प्रशस्यते । (१०४।१)

शणस्य कोविदारस्य कर्बुदारस्य शाल्मलेः ॥ (१०४।२)

पुष्पं ग्राहि प्रशस्तं च रक्तपित्ते विशेषतः । (१०५।१)

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः ॥ (१०५।२)

कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम् । (१०६।१)

वायुं वत्सादनी हन्यात्कफं गण्डीरचित्रकौ ॥ (१०६।२)

श्रेयसी बिल्वपर्णी च बिल्वपत्त्रं तु वातनुत् । (१०७।१)

भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिकं च यत् ॥ (१०७।२)

पर्वण्याः पर्वपुष्प्याश्च वातपित्तहरं स्मृतम् । (१०८।१)

लघु भिन्नशकृत्तिक्तं लाङ्गलक्युरुवूकयोः ॥ (१०८।२)

तिलवेतसशाकं च शाकं पञ्चाङ्गुलस्य च । (१०९।१)

वातलं कटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम् ॥ (१०९।२)

रूक्षाम्लमुष्णं कौसुम्भं कफघ्नं पित्तवर्धनम् । (११०।१)

त्रपुसैर्वारुकं स्वादु गुरु विष्टम्भि शीतलम् ॥ (११०।२)

मुखप्रियं च रूक्षं च मूत्रलं त्रपुसं त्व् अति । (१११।१)

एर्वारुकं च सम्पक्वं दाहतृष्णाक्लमार्तिनुत् ॥ (१११।२)

वर्चोभेदीन्यलाबूनि रूक्षशीतगुरूणि च । (११२।१)

चिर्भटैर्वारुके तद्वद्वर्चोभेदहिते तु ते ॥ (११२।२)

सक्षारं पक्वकूष्माण्डं मधुराम्लं तथा लघु । (११३।१)

सृष्टमूत्रपुरीषं च सर्वदोषनिबर्हणम् ॥ (११३।२)

केलूटं च कदम्बं च नदीमाषकम् ऐन्दुकम् । (११४।१)

विशदं गुरु शीतं च समभिष्यन्दि चोच्यते ॥ (११४।२)

उत्पलानि कषायाणि रक्तपित्तहराणि च । (११५।१)

तथा तालप्रलम्बं स्याद् उरःक्षतरुजापहम् ॥ (११५।२)

खर्जूरं तालशस्यं च रक्तपित्तक्षयापहम् । (११६।१)

तरूटबिसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम् ॥ (११६।२)

शृङ्गाटकाङ्कलोड्यं च गुरु विष्टम्भि शीतलम् । (११७।१)

कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्मृताः ॥ (११७।२)

शीताः स्वादुकषायास्तु कफमारुतकोपनाः । (११८।१)

कषायमीषद्विष्टम्भि रक्तपित्तहरं स्मृतम् ॥ (११८।२)

पौष्करं तु भवेद्बीजं मधुरं रसपाकयोः । (११९।१)

बल्यः शीतो गुरुः स्निग्धस्तर्पणो बृंहणात्मकः ॥ (११९।२)

वातपित्तहरः स्वादुर्वृष्यो मुञ्जातकः परम् । (१२०।१)

जीवनो बृंहणो वृष्यः कण्ठ्यः शस्तो रसायने ॥ (१२०।२)

विदारीकन्दो बल्यश्च मूत्रलः स्वादुशीतलः । (१२१।१)

अम्लिकायाः स्मृतः कन्दो ग्रहण्यर्शोहितो लघुः ॥ (१२१।२)

नात्युष्णः कफवातघ्नो ग्राही शस्तो मदात्यये । (१२२।१)

त्रिदोषं बद्धविण्मूत्रं सार्षपं शाकमुच्यते ॥ (१२२।२)

तद्वत् स्याद्रक्तनालस्य रूक्षमम्लं विशेषतः । (१२३।१)

तद्वत् पिण्डालुकं विद्यात् कन्दत्वाच्च मुखप्रियम् । (१२३।२)

सर्पच्छत्त्रकवर्ज्यास् तु बह्व्यो ऽन्याश् छत्त्रजातयः ॥ (१२३।३)

शीताः पीनसकर्त्र्यश्च मधुरा गुर्व्य एव च । (१२४।१)

चतुर्थः शाकवर्गो ऽयं पत्त्रकन्दफलाश्रयः ॥ (१२४।२)

तृष्णादाहज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान् । (१२५।१)

वातपित्तमुदावर्तं स्वरभेदं मदात्ययम् ॥ (१२५।२)

तिक्तास्यताम् आस्यशोषं कासं चाशु व्यपोहति । (१२६।१)

मृद्वीका बृंहणी वृष्या मधुरा स्निग्धशीतला ॥ (१२६।२)

मधुरं बृंहणं वृष्यं खर्जूरं गुरु शीतलम् । (१२७।१)

क्षयेऽभिघाते दाहे च वातपित्ते च तद्धितम् ॥ (१२७।२)

तर्पणं बृंहणं फल्गु गुरु विष्टम्भि शीतलम् । (१२८।१)

परूषकं मधूकं च वातपित्ते च शस्यते ॥ (१२८।२)

मधुरं बृंहणं बल्यम् आम्रातं तर्पणं गुरु । (१२९।१)

सस्नेहं श्लेष्मलं शीतं वृष्यं विष्टभ्य जीर्यति ॥ (१२९।२)

तालशस्यानि सिद्धानि नारिकेलफलानि च । (१३०।१)

बृंहणस्निग्धशीतानि बल्यानि मधुराणि च ॥ (१३०।२)

मधुराम्लकषायं च विष्टम्भि गुरु शीतलम् । (१३१।१)

पित्तश्लेष्मकरं भव्यं ग्राहि वक्त्रविशोधनम् ॥ (१३१।२)

अम्लं परूषकं द्राक्षा बदराण्यारुकाणि च । (१३२।१)

पित्तश्लेष्मप्रकोपीणि कर्कन्धुनिकुचान्यपि ॥ (१३२।२)

नात्युष्णं गुरु सम्पक्वं स्वादुप्रायं मुखप्रियम् । (१३३।१)

बृंहणं जीर्यति क्षिप्रं नातिदोषलमारुकम् ॥ (१३३।२)

द्विविधं शीतमुष्णं च मधुरं चाम्लमेव च । (१३४।१)

गुरु पारावतं ज्ञेयमरुच्यत्यग्निनाशनम् ॥ (१३४।२)

भव्यादल्पान्तरगुणं काश्मर्यफलमुच्यते । (१३५।१)

तथैवाल्पान्तरगुणं तूदम् अम्लं परूषकात् ॥ (१३५।२)

कषायमधुरं टङ्कं वातलं गुरु शीतलम् । (१३६।१)

कपित्थमामं कण्ठघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम् ॥ (१३६।२)

मधुराम्लकषायत्वात्सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम् । (१३७।१)

परिपक्वं च दोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्वपि ॥ (१३७।२)

बिल्वं तु दुर्जरं पक्वं दोषलं पूतिमारुतम् । (१३८।१)

स्निग्धोष्णतीक्ष्णं तद्बालं दीपनं कफवातजित् ॥ (१३८।२)

रक्तपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम् । (१३९।१)

पक्वमाम्रं जयेद्वायुं मांसशुक्रबलप्रदम् ॥ (१३९।२)

कषायमधुरप्रायं गुरु विष्टम्भि शीतलम् । (१४०।१)

जाम्बवं कफपित्तघ्नं ग्राहि वातकरं परम् ॥ (१४०।२)

बदरं मधुरं स्निग्धं भेदनं वातपित्तजित् । (१४१।१)

तच्छुष्कं कफवातघ्नं पित्ते न च विरुध्यते ॥ (१४१।२)

कषायमधुरं शीतं ग्राहि सिम्बितिकाफलम् । (१४२।१)

गाङ्गेरुकी करीरं च बिम्बी तोदनधन्वनम् ॥ (१४२।२)

मधुरं सकषायं च शीतं पित्तकफापहम् । (१४३।१)

सम्पक्वं पनसं मोचं राजादनफलानि च ॥ (१४३।२)

स्वादूनि सकषायाणि स्निग्धशीतगुरूणि च । (१४४।१)

कषायविशदत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम् ॥ (१४४।२)

अवदंशक्षमं हृद्यं वातलं लवलीफलम् । (१४५।१)

नीपं शताह्वकं पीलु तृणशून्यं विकङ्कतम् ॥ (१४५।२)

प्राचीनामलकं चैव दोषघ्नं गरहारि च । (१४६।१)

ऐङ्गुदं तिक्तमधुरं स्निग्धोष्णं कफवातजित् ॥ (१४६।२)

तिन्दुकं कफपित्तघ्नं कषायं मधुरं लघु । (१४७।१)

विद्याद् आमलके सर्वान् रसांल्लवणवर्जितान् ॥ (१४७।२)

रूक्षं स्वादु कषायं कफपित्तहरं परम् । (१४८।१)

रसासृङ्मांसमेदोजान्दोषान् हन्ति विभीतकम् ॥ (१४८।२)

स्वरभेदकफोत्क्लेदपित्तरोगविनाशनम् । (१४९।१)

अम्लं कषायमधुरं वातघ्नं ग्राहि दीपनम् ॥ (१४९।२)

स्निग्धोष्णं दाडिमं हृद्यं कफपित्तविरोधि च । (१५०।१)

रूक्षाम्लं दाडिमं यत्तु तत्पित्तानिलकोपनम् ॥ (१५०।२)

मधुरं पित्तनुत्तेषां पूर्वं दाडिममुत्तमम् । (१५१।१)

वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वातश्लेष्मणि शस्यते ॥ (१५१।२)

अम्लिकायाः फलं पक्वं तस्मादल्पान्तरं गुणैः । (१५२।१)

गुणैस् तैर् एव संयुक्तं भेदनं त्व् अम्लवेतसम् ॥ (१५२।२)

शूले ऽरुचौ विबन्धे च मन्दे ऽग्नौ मद्यविप्लवे । (१५३।१)

हिक्काश्वासे च कासे च वम्यां वर्चोगदेषु च ॥ (१५३।२)

वातश्लेष्मसमुत्थेषु सर्वेष्वेवोपदिश्यते । (१५४।१)

केसरं मातुलुङ्गस्य लघु शेषमतोऽन्यथा ॥ (१५४।२)

रोचनो दीपनो हृद्यः सुगन्धिस्त्वग्विवर्जितः । (१५५।१)

कर्चूरः कफवातघ्नः श्वासहिक्कार्शसां हितः ॥ (१५५।२)

मधुरं किंचिदम्लं च हृद्यं भक्तप्ररोचनम् । (१५६।१)

दुर्जरं वातशमनं नागरङ्गफलं गुरु ॥ (१५६।२)

वातामाभिषुकाक्षोटमुकूलकनिकोचकाः । (१५७।१)

गुरूष्णस्निग्धमधुराः सोरुमाणा बलप्रदाः ॥ (१५७।२)

वातघ्ना बृंहणा वृष्याः कफपित्ताभिवर्धनाः । (१५८।१)

प्रियालमेषां सदृशं विद्यादौष्ण्यं विना गुणैः ॥ (१५८।२)

श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु । (१५९।१)

श्लेष्मलं गुरु विष्टम्भि चाङ्कोटफलमग्निजित् ॥ (१५९।२)

गुरूष्णं मधुरं रूक्षं केशघ्नं च शमीफलम् । (१६०।१)

विष्टम्भयति कारञ्जं वातश्लेष्माविरोधि च ॥ (१६०।२)

आम्रातकं दन्तशठम् अम्लं सकरमर्दकम् । (१६१।१)

रक्तपित्तकरं विद्यादैरावतकम् एव च ॥ (१६१।२)

वातघ्नं दीपनं चैव वार्ताकं कटु तिक्तकम् । (१६२।१)

वातलं कफपित्तघ्नं विद्यात्पर्पटकीफलम् ॥ (१६२।२)

पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षिकीफलम् । (१६३।१)

मधुराण्यम्लपाकीनि पित्तश्लेष्महराणि च ॥ (१६३।२)

अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि च । (१६४।१)

कषायमधुराम्लानि वातलानि गुरूणि च ॥ (१६४।२)

भल्लातकास्थ्यग्निसमं तन्मांसं स्वादु शीतलम् । (१६५।१)

पञ्चमः फलवर्गो ऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः ॥ (१६५।२)

रोचनं दीपनं वृष्यम् आर्द्रकं विश्वभेषजम् । (१६६।१)

वातश्लेष्मविबन्धेषु रसस्तस्योपदिश्यते ॥ (१६६।२)

रोचनो दीपनस् तीक्ष्णः सुगन्धिर्मुखशोधनः । (१६७।१)

जम्बीरः कफवातघ्नः क्रिमिघ्नो भक्तपाचनः ॥ (१६७।२)

बालं दोषहरं वृद्धं त्रिदोषं मारुतापहम् । (१६८।१)

स्निग्धसिद्धं विशुष्कं तु मूलकं कफवातजित् ॥ (१६८।२)

हिक्काकासविषश्वासपार्श्वशूलविनाशनः । (१६९।१)

पित्तकृत्कफवातघ्नः सुरसः पूतिगन्धहा ॥ (१६९।२)

यवानी चार्जकश्चैव शिग्रुशालेयमृष्टकम् । (१७०।१)

हृद्यान्य् आस्वादनीयानि पित्तमुत्क्लेशयन्ति च ॥ (१७०।२)

गण्डीरो जलपिप्पल्यस्तुम्बरुः शृङ्गवेरिका । (१७१।१)

तीक्ष्णोष्णकटुरूक्षाणि कफवातहराणि च ॥ (१७१।२)

पुंस्त्वघ्नः कटुरूक्षोष्णो भूस्तृणो वक्त्रशोधनः । (१७२।१)

खराह्वा कफवातघ्नी वस्तिरोगरुजापहा ॥ (१७२।२)

धान्यकं चाजगन्धा च सुमुखश्चेति रोचनाः । (१७३।१)

सुगन्धा नातिकटुका दोषानुत्क्लेशयन्ति च ॥ (१७३।२)

ग्राही गृञ्जनकस्तीक्ष्णो वातश्लेष्मार्शसां हितः । (१७४।१)

स्वेदनेऽभ्यवहारे च योजयेत् तम् अपित्तिनाम् ॥ (१७४।२)

श्लेष्मलो मारुतघ्नश्च पलाण्डुर्न च पित्तनुत् । (१७५।१)

आहारयोगी बल्यश्च गुरुर्वृष्योऽथ रोचनः ॥ (१७५।२)

क्रिमिकुष्ठकिलासघ्नो वातघ्नो गुल्मनाशनः । (१७६।१)

स्निग्धश्चोष्णश्च वृष्यश्च लशुनः कटुको गुरुः ॥ (१७६।२)

शुष्काणि कफवातघ्नान्य् एतान्य् एषां फलानि च । (१७७।१)

हरितानामयं चैष षष्ठो वर्गः समाप्यते ॥ (१७७।२)