अथातः स्रोतसां विमानं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।१)

यावन्तः पुरुषे मूर्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्त एवास्मिन् स्रोतसां प्रकारविशेषाः । (३।१)

सर्वे हि भावाः पुरुषे नान्तरेण स्रोतांस्यभिनिर्वर्तन्ते क्षयं वाप्यभिगच्छन्ति । (३।२)

स्रोतांसि खलु परिणाममापद्यमानानां धातूनामभिवाहीनि भवन्त्ययनार्थेन ॥ (३।३)

अपि चैके स्रोतसामेव समुदयं पुरुषमिच्छन्ति सर्वगतत्वात् सर्वसरत्वाच्च दोषप्रकोपणप्रशमनानाम् । (४।१)

न त्वेतदेवं यस्य हि स्रोतांसि यच्च वहन्ति यच्चावहन्ति यत्र चावस्थितानि सर्वं तदन्यत्तेभ्यः । (४।२)

अतिबहुत्वात् खलु केचिद् अपरिसंख्येयान्याचक्षते स्रोतांसि परिसङ्ख्यानि पुनरन्ये ॥ (४।३)

तेषां तु खलु स्रोतसां यथास्थूलं कतिचित्प्रकारान्मूलतश्च प्रकोपविज्ञानतश्चानुव्याख्यास्यामः ये भविष्यन्त्यलमनुक्तार्थज्ञानाय ज्ञानवतां विज्ञानाय चाज्ञानवताम् । (५।१)

तद्यथा प्राणोदकान्नरसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रमूत्रपुरीषस्वेदवहानीति वातपित्तश्लेष्मणां पुनः सर्वशरीरचराणां सर्वाणि स्रोतांस्ययनभूतानि तद्वदतीन्द्रियाणां पुनः सत्त्वादीनां केवलं चेतनावच्छरीरम् अयनभूतम् अधिष्ठानभूतं च । (५।२)

तदेतत् स्रोतसां प्रकृतिभूतत्वान्न विकारैरुपसृज्यते शरीरम् ॥ (५।३)

तत्र प्राणवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं महास्रोतश्च प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति तद्यथा अतिसृष्टम् अतिबद्धं कुपितमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूलम् उच्छ्वसन्तं दृष्ट्वा प्राणवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात् । (६।१)

उदकवहानां स्रोतसां तालुमूलं क्लोम च प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति तद्यथा जिह्वाताल्वोष्ठकण्ठक्लोमशोषं पिपासां चातिप्रवृद्धां दृष्ट्वोदकवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात् । (६।२)

अन्नवहानां स्रोतसामामाशयो मूलं वामं च पार्श्वं प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति तद्यथा अनन्नाभिलषणम् अरोचकविपाकौ छर्दिं च दृष्ट्वान्नवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात् । (६।३)

रसवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं दश च धमन्यः । (६।४)

शोणितवहानां स्रोतसां यकृन्मूलं प्लीहा च । (६।५)

मांसवहानां च स्रोतसां स्नायुर्मूलं त्वक् च । (६।६)

मेदोवहानां स्रोतसां वृक्कौ मूलं वपावहनं च । (६।७)

अस्थिवहानां स्रोतसां मेदो मूलं जघनं च । (६।८)

मज्जवहानां स्रोतसामस्थीनि मूलं सन्धयश्च । (६।९)

शुक्रवहानां स्रोतसां वृषणौ मूलं शेफश्च । (६।१०)

प्रदुष्टानां तु खल्वेषां रसादिवहस्रोतसां विज्ञानान्युक्तानि विविधाशितपीतीये यान्येव हि धातूनां प्रदोषविज्ञानानि तान्येव यथास्वं प्रदुष्टानां धातुस्रोतसाम् । (६।११)

मूत्रवहानां स्रोतसां बस्तिर्मूलं वङ्क्षणौ च प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति तद्यथा अतिसृष्टम् अतिबद्धं प्रकुपितम् अल्पाल्पम् अभीक्ष्णं वा बहलं सशूलं मूत्रयन्तं दृष्ट्वा मूत्रवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात् । (६।१२)

पुरीषवहानां स्रोतसां पक्वाशयो मूलं स्थूलगुदं च प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति तद्यथा कृच्छ्रेणाल्पाल्पं सशब्दशूलम् अतिद्रवम् अतिग्रथितम् अतिबहु चोपविशन्तं दृष्ट्वा पुरीषवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात् । (६।१३)

स्वेदवहानां स्रोतसां मेदो मूलं लोमकूपाश्च प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति तद्यथा अस्वेदनम् अतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णतामङ्गस्य परिदाहं लोमहर्षं च दृष्ट्वा स्वेदवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात् ॥ (६।१४)

स्रोतांसि सिराः धमन्यः रसायन्यः रसवाहिन्यः नाड्यः पन्थानः मार्गाः शरीरच्छिद्राणि संवृतासंवृतानि स्थानानि आशयाः निकेताश्चेति शरीरधात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानि भवन्ति । (७।१)

तेषां प्रकोपात् स्थानस्थाश्चैव मार्गगाश्च शरीरधातवः प्रकोपमापद्यन्ते इतरेषां प्रकोपादितराणि च । (७।२)

स्रोतांसि स्रोतांस्येवधातवश्च धातूनेव प्रदूषयन्ति प्रदुष्टाः । (७।३)

तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणः प्रदुष्टा दूषयितारो भवन्ति दोषस्वभावादिति ॥ (७।४)

भवन्ति चात्र । (८।१)

क्षयात् संधारणाद् रौक्ष्याद् व्यायामात् क्षुधितस्य च । (८।२)

प्राणवाहीनि दुष्यन्ति स्रोतांस्यन्यैश्च दारुणैः ॥ (८।३)

औष्ण्यादामाद्भयात् पानादतिशुष्कान्नसेवनात् । (९।१)

अम्बुवाहीनि दुष्यन्ति तृष्णायाश्चातिपीडनात् ॥ (९।२)

अतिमात्रस्य चाकाले चाहितस्य च भोजनात् । (१०।१)

अन्नवाहीनि दुष्यन्ति वैगुण्यात् पावकस्य च ॥ (१०।२)

गुरुशीतमतिस्निग्धमतिमात्रं समश्नताम् । (११।१)

रसवाहीनि दुष्यन्ति चिन्त्यानां चातिचिन्तनात् ॥ (११।२)

विदाहीन्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि द्रवाणि च । (१२।१)

रक्तवाहीनि दुष्यन्ति भजतां चातपानलौ ॥ (१२।२)

अभिष्यन्दीनि भोज्यानि स्थूलानि च गुरूणि च । (१३।१)

मांसवाहीनि दुष्यन्ति भुक्त्वा च स्वपतां दिवा ॥ (१३।२)

अव्यायामाद्दिवास्वप्नान्मेद्यानां चातिभक्षणात् । (१४।१)

मेदोवाहीनि दुष्यन्ति वारुण्याश्चातिसेवनात् ॥ (१४।२)

व्यायामादतिसंक्षोभादस्थ्नामतिविघट्टनात् । (१५।१)

अस्थिवाहीनि दुष्यन्ति वातलानां च सेवनात् ॥ (१५।२)

उत्पेषादत्यभिष्यन्दादभिघातात् प्रपीडनात् । (१६।१)

मज्जवाहीनि दुष्यन्ति विरुद्धानां च सेवनात् ॥ (१६।२)

अकालयोनिगमनान्निग्रहाद् अतिमैथुनात् । (१७।१)

शुक्रवाहीनि दुष्यन्ति शस्त्रक्षाराग्निभिस्तथा ॥ (१७।२)

मूत्रितोदकभक्ष्यस्त्रीसेवनान्मूत्रनिग्रहात् । (१८।१)

मूत्रवाहीनि दुष्यन्ति क्षीणस्याभिक्षतस्य च ॥ (१८।२)

संधारणादत्यशनादजीर्णाध्यशनात्तथा । (१९।१)

वर्चोवाहीनि दुष्यन्ति दुर्बलाग्नेः कृशस्य च ॥ (१९।२)

व्यायामाद् अतिसंतापाच्छीतोष्णाक्रमसेवनात् । (२०।१)

स्वेदवाहीनि दुष्यन्ति क्रोधशोकभयैस्तथा ॥ (२०।२)

आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः । (२१।१)

धातुभिर्विगुणश्चापि स्रोतसां स प्रदूषकः ॥ (२१।२)

अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयो ऽपि वा । (२२।१)

विमार्गगमनं चापि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम् ॥ (२२।२)

स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च । (२३।१)

स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च ॥ (२३।२)

प्राणोदकान्नवाहानां दुष्टानां श्वासिकी क्रिया । (२४।१)

कार्या तृष्णोपशमनी तथैवामप्रदोषिकी ॥ (२४।२)

विविधाशितपीतीये रसादीनां यदौषधम् । (२५।१)

रसादिस्रोतसां कुर्यात्तद्यथास्वमुपक्रमम् ॥ (२५।२)

मूत्रविट्स्वेदवाहानां चिकित्सा मौत्रकृच्छ्रिकी । (२६।१)

तथातिसारिकी कार्या तथा ज्वरचिकित्सिकी ॥ (२६।२)

तत्र श्लोकाः । (२७।१)

त्रयोदशानां मूलानि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम् । (२७।२)

सामान्यं नामपर्यायाः कोपनानि परस्परम् ॥ (२७।३)

दोषहेतुः पृथक्त्वेन भेषजोद्देश एव च । (२८।१)

स्रोतोविमाने निर्दिष्टस्तथा चादौ विनिश्चयः ॥ (२८।२)

केवलं विदितं यस्य शरीरं सर्वभावतः । (२९।१)

शारीराः सर्वरोगाश्च स कर्मसु न मुह्यति ॥ (२९।२)