अथातो विविधाशितपीतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।०)

नह्रुन्ग्:: स्त्￤र्क्त् धातुस्विविधम् अशितं पीतं लीढं खादितं जन्तोर्हितम् अन्तरग्निसंधुक्षितबलेन यथास्वेनोष्मणा सम्यग्विपच्यमानं कालवद् अनवस्थितसर्वधातुपाकम् अनुपहतसर्वधातूष्ममारुतस्रोतः केवलं शरीरमुपचयबलवर्णसुखायुषा योजयति शरीरधातून् ऊर्जयति च । (३।१)

धातवो हि धात्वाहाराः प्रकृतिमनुवर्तन्ते ॥ (३।२)

रस => प्रसाद, किट्ट।मलतत्राहारप्रसादाख्यो रसः किट्टं च मलाख्यम् अभिनिर्वर्तते । (४।१)

क्￶र्पेर्तेइले औस् किट्टकिट्टात् स्वेदपुरीषवातपित्तश्लेष्माणः कर्णाक्षिनासिकास्यलोमकूपप्रजननमलाः केशश्मश्रुलोमनखादयश् चावयवाः पुष्यन्ति । (४।२)

क्￶र्पेर्तेइले औस् प्रसादपुष्यन्ति त्व् आहाररसाद् रसरुधिरमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रौजांसि पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि धातुप्रसादसंज्ञकानि शरीरसंधिबन्धपिच्छादयश् चावयवाः । (४।३)

ते सर्व एव धातवो मलाख्याः प्रसादाख्याश्च रसमलाभ्यां पुष्यन्तः स्वं मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम् । (४।४)

एवं रसमलौ स्वप्रमाणावस्थिताव् आश्रयस्य समधातोर् धातुसाम्यम् अनुवर्तयतः । (४।५)

निमित्ततस्तु क्षीणवृद्धानां प्रसादाख्यानां धातूनां वृद्धिक्षयाभ्याम् आहारमूलाभ्यां रसः साम्यम् उत्पादयत्यारोग्याय किट्टं च मलानामेवमेव । (४।६)

स्वमानातिरिक्ताः पुनरुत्सर्गिणः शीतोष्णपर्यायगुणैश् चोपचर्यमाणा मलाः शरीरधातुसाम्यकराः समुपलभ्यन्ते ॥ (४।७)

तेषां तु मलप्रसादाख्यानां धातूनां स्रोतांस्ययनमुखानि । (५।१)

तानि यथाविभागेन यथास्वं धातूनापूरयन्ति । (५।२)

एवमिदं शरीरमशितपीतलीढखादितप्रभवम् । (५।३)

अशितपीतलीढखादितप्रभवाश्चास्मिञ्शरीरे व्याधयो भवन्ति । (५।४)

हिताहितोपयोगविशेषास्त्वत्र शुभाशुभविशेषकरा भवन्तीति ॥ (५।५)

एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच दृश्यन्ते हि भगवन् हितसमाख्यातम् अप्याहारमुपयुञ्जाना व्याधिमन्तश् चागदाश् च तथैवाहितसमाख्यातम् एवं दृष्टे कथं हिताहितोपयोगविशेषात्मकं शुभाशुभविशेषम् उपलभामह इति ॥ (६।०)

तमुवाच भगवानात्रेयो न हिताहारोपयोगिनाम् अग्निवेश तन्निमित्ता व्याधयो जायन्ते न च केवलं हिताहारोपयोगादेव सर्वव्याधिभयम् अतिक्रान्तं भवति सन्ति ह्य् ऋते ऽप्यहिताहारोपयोगाद् अन्या रोगप्रकृतयः तद्यथा कालविपर्ययः प्रज्ञापराधः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चासात्म्या इति । (७।१)

ताश्च रोगप्रकृतयो रसान् सम्यगुपयुञ्जानमपि पुरुषम् अशुभेनोपपादयन्ति तस्माद्धिताहारोपयोगिनोऽपि दृश्यन्ते व्याधिमन्तः । (७।२)

अहिताहारोपयोगिनां पुनः कारणतो न सद्यो दोषवान् भवत्यपचारः । (७।३)

न हि सर्वाण्यपथ्यानि तुल्यदोषाणि न च सर्वे दोषास्तुल्यबला न च सर्वाणि शरीराणि व्याधिक्षमत्वे समर्थानि भवन्ति । (७।४)

तदेव ह्य् अपथ्यं देशकालसंयोगवीर्यप्रमाणातियोगाद् भूयस्तरम् अपथ्यं सम्पद्यते । (७।५)

स एव दोष संसृष्टयोनिर्विरुद्धोपक्रमो गम्भीरानुगतश् चिरस्थितः प्राणायतनसमुत्थो मर्मोपघाती कष्टतमः क्षिप्रकारितमश्च सम्पद्यते । (७।६)

शरीराणि चातिस्थूलान्यतिकृशान्य् अनिविष्टमांसशोणितास्थीनि दुर्बलान्य् असात्म्याहारोपचितान्य् अल्पाहाराण्य् अल्पसत्त्वानि च भवन्त्यव्याधिसहानि विपरीतानि पुनर्व्याधिसहानि । (७।७)

एभ्यश् चैवापथ्याहारदोषशरीरविशेषेभ्यो व्याधयो मृदवो दारुणाः क्षिप्रसमुत्थाश्चिरकारिणश्च भवन्ति । (७।८)

एव वातपित्तश्लेष्माणः स्थानविशेषे प्रकुपिता व्याधिविशेषान् अभिनिवर्तयन्त्यग्निवेश ॥ (७।९)

तत्र रसादिषु स्थानेषु प्रकुपितानां दोषाणां यस्मिन् स्थाने ये ये व्याधयः सम्भवन्ति तांस् तान् यथावद् अनुव्याख्यास्यामः ॥ (८।०)

अश्रद्धा चारुचिश् चास्यवैरस्यम् अरसज्ञता । (९।१)

हृल्लासो गौरवं तन्द्रा साङ्गमर्दो ज्वरस् तमः ॥ (९।२)

पाण्डुत्वं स्रोतसां रोधः क्लैब्यं सादः कृशाङ्गता । (१०।१)

नाशोऽग्नेरयथाकालं वलयः पलितानि च ॥ (१०।२)

रसप्रदोषजा रोगा वक्ष्यन्ते रक्तदोषजाः । (११।१)

कुष्ठवीसर्पपिडका रक्तपित्तमसृग्दरः ॥ (११।२)

गुदमेढ्रास्यपाकश्च प्लीहा गुल्मोऽथ विद्रधिः । (१२।१)

नीलिका कामला व्यङ्गः पिप्प्लवस् तिलकालकाः ॥ (१२।२)

दद्रुश्चर्मदलं श्वित्रं पामा कोठास्रमण्डलम् । (१३।१)

रक्तप्रदोषाज्जायन्ते शृणु मांसप्रदोषजान् ॥ (१३।२)

अधिमांसार्बुदं कलिं गलशालूकशुण्डिके । (१४।१)

पूतिमांसालजीगण्डगण्डमालोपजिह्विकाः ॥ (१४।२)

वेद्यान्मांसाश्रयान् मेदःसंश्रयांस्तु प्रचक्ष्महे । (१५।१)

निन्दितानि प्रमेहाणां पूर्वरूपाणि यानि च ॥ (१५।२)

अध्यस्थिदन्तौ दन्तास्थिभेदशूलं विवर्णता । (१६।१)

केशलोमनखश्मश्रुदोषाश्चास्थिप्रदोषजाः ॥ (१६।२)

रुक् पर्वणां भ्रमो मूर्छा दर्शनं तमसस्तथा । (१७।१)

अरुषां स्थूलमूलानां पर्वजानां च दर्शनम् ॥ (१७।२)

मज्जप्रदोषात् शुक्रस्य दोषात् क्लैब्यम् अहर्षणम् । (१८।१)

रोगि वा क्लीबमल्पायुर् विरूपं वा प्रजायते ॥ (१८।२)

न चास्य जायते गर्भः पतति प्रस्रवत्यपि । (१९।१)

शुक्रं हि दुष्टं सापत्यं सदारं बाधते नरम् ॥ (१९।२)

इन्द्रियाणि समाश्रित्य प्रकुप्यन्ति यदा मलाः । (२०।१)

उपघातोपतापाभ्यां योजयन्तीन्द्रियाणि ते ॥ (२०।२)

स्नायौ सिराकण्डराभ्यो दुष्टाः क्लिश्नन्ति मानवम् । (२१।१)

स्तम्भसंकोचखल्लीभिर्ग्रन्थिस्फुरणसुप्तिभिः ॥ (२१।२)

मलानाश्रित्य कुपिता भेदशोषप्रदूषणम् । (२२।१)

दोषा मलानां कुर्वन्ति सङ्गोत्सर्गाव् अतीव च ॥ (२२।२)

विविधाद् अशितात् पीताद् अहिताल्लीढखादितात् । (२३।१)

भवन्त्येते मनुष्याणां विकारा य उदाहृताः ॥ (२३।२)

तेषामिच्छन्ननुत्पत्तिं सेवेत मतिमान् सदा । (२४।१)

हितान्येवाशितादीनि न स्युस् तज्जास् तथामयाः ॥ (२४।२)

रसजानां विकाराणां सर्वं लङ्घनम् औषधम् । (२५।१)

विधिशोणितिके ऽध्याये रक्तजानां भिषग्जितम् ॥ (२५।२)

मांसजानां तु संशुद्धिः शस्त्रक्षाराग्निकर्म च । (२६।१)

अष्टौनिन्दितिके ऽध्याये मेदोजानां चिकित्सितम् ॥ (२६।२)

अस्थ्याश्रयाणां व्याधीनां पञ्चकर्माणि भेषजम् । (२७।१)

वस्तयः क्षीरसर्पींषि तिक्तकोपहितानि च ॥ (२७।२)

मज्जशुक्रसमुत्थानामौषधं स्वादुतिक्तकम् । (२८।१)

अन्नं व्यवायव्यायामौ शुद्धिः काले च मात्रया ॥ (२८।२)

शान्तिरिन्द्रियजानां तु त्रिमर्मीये प्रवक्ष्यते । (२९।१)

स्नाय्वादिजानां प्रशमो वक्ष्यते वातरोगिके ॥ (२९।२)

नवेगान्धारणे ऽध्याये चिकित्सितसंग्रहः कृतः । (३०।१)

मलजानां विकाराणां सिद्धिश् चोक्ता क्वचित्क्वचित् ॥ (३०।२)

व्यायामाद् ऊष्मणस् तैक्ष्ण्याद्धितस्यानवचारणात् । (३१।१)

कोष्ठाच्छाखा मला यान्ति द्रुतत्वान्मरुतस्य च ॥ (३१।२)

तत्रस्थाश्च विलम्बन्ते कदाचिन् न समीरिताः । (३२।१)

नादेशकाले कुप्यन्ति भूयो हेतुप्रतीक्षिणः ॥ (३२।२)

वृद्ध्या विष्यन्दनात् पाकात् स्रोतोमुखविशोधनात् । (३३।१)

शाखा मुक्त्वा मलाः कोष्ठं यान्ति वायोश्च निग्रहात् ॥ (३३।२)

अजातानामनुत्पत्तौ जातानां विनिवृत्तये । (३४।१)

रोगाणां यो विधिर्दृष्टः सुखार्थी तं समाचरेत् ॥ (३४।२)

सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः । (३५।१)

ज्ञानाज्ञानविशेषात्तु मार्गामार्गप्रवृत्तयः ॥ (३५।२)

हितमेवानुरुध्यन्ते प्रपरीक्ष्य परीक्षकाः । (३६।१)

रजोमोहावृतात्मानः प्रियमेव तु लौकिकाः ॥ (३६।२)

श्रुतं बुद्धिः स्मृतिर्दाक्ष्यं धृतिर् हितनिषेवणम् । (३७।१)

वाग्विशुद्धिः शमो धैर्यम् आश्रयन्ति परीक्षकम् ॥ (३७।२)

लौकिकं नाश्रयन्त्येते गुणा मोहरजःश्रितम् । (३८।१)

तन्मूला बहवो यन्ति रोगाः शारीरमानसाः ॥ (३८।२)

प्रज्ञापराधाद्ध्यहितानर्थान् पञ्च निषेवते । (३९।१)

संधारयति वेगांश्च सेवते साहसानि च ॥ (३९।२)

तदात्वसुखसंज्ञेषु भावेष्वज्ञोऽनुरज्यते । (४०।१)

रज्यते न तु विज्ञाता विज्ञाने ह्य् अमलीकृते ॥ (४०।२)

न रागान्नाप्यविज्ञानाद् आहारान् उपयोजयेत् । (४१।१)

परीक्ष्य हितमश्नीयाद्देहो ह्य् आहारसंभवः ॥ (४१।२)

आहरस्य विधाव् अष्टौ विशेषा हेतुसंज्ञकाः । (४२।१)

शुभाशुभसमुत्पत्तौ तान् परीक्ष्य प्रयोजयेत् ॥ (४२।२)

परिहार्याण्यपथ्यानि सदा परिहरन्नरः । (४३।१)

भवत्यनृणतां प्राप्तः साधूनाम् इह पण्डितः ॥ (४३।२)

यत्तु रोगसमुत्थानमशक्यमिह केनचित् । (४४।१)

परिहर्तुं न तत्प्राप्य शोचितव्यं मनीषिभिः ॥ (४४।२)

आहारसंभवं यस्तु रोगाश्चाहारसंभवाः । (४५।१)

हिताहितविशेषांश् च विशेषः सुखदुःखयोः ॥ (४५।२)

सहत्वे चासहत्वे च दुःखानां देहसत्त्वयोः । (४६।१)

विशेषो रोगसंघाश् च धातुजा ये पृथक्पृथक् ॥ (४६।२)

तेषां चैव प्रशमनं कोष्ठाच्छाखा उपेत्य च । (४७।१)

दोषा यथा प्रकुप्यन्ति शाखाभ्यः कोष्ठमेत्य च ॥ (४७।२)

प्राज्ञाज्ञयोर्विशेषश्च स्वस्थातुरहितं च यत् । (४८।१)

विविधाशितपीतीये तत् सर्वं संप्रकाशितम् ॥ (४८।२)

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते सूत्रस्थाने विविधाशितपीतीयो नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ (४९।०)