चरकसंहिताCarakasaṃhitā

Ca, 6, 4, 3

81 of 82 · 61 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

अथातो माषपर्णभृतीयं वाजीकरणपादं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

athāto māṣaparṇabhṛtīyaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

2.0२.०

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।०)

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ ||

3.1३.१

माषपर्णभृतां धेनुं गृष्टिं पुष्टां चतुःस्तनीम् । (३।१)

māṣaparṇabhṛtāṃ dhenuṃ gṛṣṭiṃ puṣṭāṃ catuḥstanīm |

3.2३.२

समानवर्णवत्सां च जीवद्वत्सां च बुद्धिमान् ॥ (३।२)

samānavarṇavatsāṃ ca jīvadvatsāṃ ca buddhimān ||

4.1४.१

रोहिणीमथवा कृष्णाम् ऊर्ध्वशृङ्गीम् अदारुणाम् । (४।१)

rohiṇīmathavā kṛṣṇām ūrdhvaśṛṅgīm adāruṇām |

4.2४.२

इक्ष्वादाम् अर्जुनादां वा सान्द्रक्षीरां च धारयेत् ॥ (४।२)

ikṣvādām arjunādāṃ vā sāndrakṣīrāṃ ca dhārayet ||

5.1५.१

केवलं तु पयस्तस्याः शृतं वाशृतमेव वा । (५।१)

kevalaṃ tu payastasyāḥ śṛtaṃ vāśṛtameva vā |

5.2५.२

शर्कराक्षौद्रसर्पिर्भिर्युक्तं तद्वृष्यमुत्तमम् ॥ (५।२)

śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṃ tadvṛṣyamuttamam ||

6.1६.१

शुक्रलैर् जीवनीयैश्च बृंहणैर् बलवर्धनैः । (६।१)

śukralair jīvanīyaiśca bṛṃhaṇair balavardhanaiḥ |

6.2६.२

क्षीरसंजननैश्चैव पयः सिद्धं पृथक् पृथक् ॥ (६।२)

kṣīrasaṃjananaiścaiva payaḥ siddhaṃ pṛthak pṛthak ||

7.1७.१

युक्तं गोधूमचूर्णेन सघृतक्षौद्रशर्करम् । (७।१)

yuktaṃ godhūmacūrṇena saghṛtakṣaudraśarkaram |

7.2७.२

पर्यायेण प्रयोक्तव्यमिच्छता शुक्रमक्षयम् ॥ (७।२)

paryāyeṇa prayoktavyamicchatā śukramakṣayam ||

8.1८.१

मेदां पयस्यां जीवन्तीं विदारीं कण्टकारिकाम् । (८।१)

medāṃ payasyāṃ jīvantīṃ vidārīṃ kaṇṭakārikām |

8.2८.२

श्वदंष्ट्रां क्षीरिकां माषान् गोधूमाञ्छालिषष्टिकान् ॥ (८।२)

śvadaṃṣṭrāṃ kṣīrikāṃ māṣān godhūmāñchāliṣaṣṭikān ||

9.1९.१

पयस्यर्धोदके पक्त्वा कार्षिकान् आढकोन्मिते । (९।१)

payasyardhodake paktvā kārṣikān āḍhakonmite |

9.2९.२

विवर्जयेत् पयःशेषं तत्पूतं क्षौद्रसर्पिषा ॥ (९।२)

vivarjayet payaḥśeṣaṃ tatpūtaṃ kṣaudrasarpiṣā ||

10.1१०.१

युक्तं सशर्करं पीत्वा वृद्धः सप्ततिको ऽपि वा । (१०।१)

yuktaṃ saśarkaraṃ pītvā vṛddhaḥ saptatiko 'pi vā |

10.2१०.२

विपुलं लभतेऽपत्यं युवेव च स हृष्यति ॥ (१०।२)

vipulaṃ labhate'patyaṃ yuveva ca sa hṛṣyati ||

11.1११.१

मण्डलैर्जातरूपस्य तस्या एव पयः शृतम् । (११।१)

maṇḍalairjātarūpasya tasyā eva payaḥ śṛtam |

11.2११.२

अपत्यजननं सिद्धं सघृतक्षौद्रशर्करम् ॥ (११।२)

apatyajananaṃ siddhaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram ||

12.1१२.१

त्रिंशत् सुपिष्टाः पिप्पल्यः प्रकुञ्चे तैलसर्पिषोः । (१२।१)

triṃśat supiṣṭāḥ pippalyaḥ prakuñce tailasarpiṣoḥ |

12.2१२.२

भृष्टाः सशर्करक्षौद्राः क्षीरधारावदोहिताः ॥ (१२।२)

bhṛṣṭāḥ saśarkarakṣaudrāḥ kṣīradhārāvadohitāḥ ||

13.1१३.१

पीत्वा यथाबलं चोर्ध्वं षष्टिकं क्षीरसर्पिषा । (१३।१)

pītvā yathābalaṃ cordhvaṃ ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā |

13.2१३.२

भुक्त्वा न रात्रिम् अस्तब्धं लिङ्गं पश्यति ना क्षरत् ॥ (१३।२)

bhuktvā na rātrim astabdhaṃ liṅgaṃ paśyati nā kṣarat ||

14.1१४.१

श्वदंष्ट्राया विदार्याश्च रसे क्षीरचतुर्गुणे । (१४।१)

śvadaṃṣṭrāyā vidāryāśca rase kṣīracaturguṇe |

14.2१४.२

घृताढ्यः साधितो वृष्यो माषषष्टिकपायसः ॥ (१४।२)

ghṛtāḍhyaḥ sādhito vṛṣyo māṣaṣaṣṭikapāyasaḥ ||

15.1१५.१

फलानां जीवनीयानां स्निग्धानां रुचिकारिणाम् । (१५।१)

phalānāṃ jīvanīyānāṃ snigdhānāṃ rucikāriṇām |

15.2१५.२

कुडवश्चूर्णितानां स्यात् स्वयंगुप्ताफलस्य च ॥ (१५।२)

kuḍavaścūrṇitānāṃ syāt svayaṃguptāphalasya ca ||

16.1१६.१

कुडवश्चैव माषाणां द्वौ द्वौ च तिलमुद्गयोः । (१६।१)

kuḍavaścaiva māṣāṇāṃ dvau dvau ca tilamudgayoḥ |

16.2१६.२

गोधूमशालिचूर्णानां कुडवः कुडवो भवेत् ॥ (१६।२)

godhūmaśālicūrṇānāṃ kuḍavaḥ kuḍavo bhavet ||

17.1१७.१

सर्पिषः कुडवश्चैकस्तत् सर्वं क्षीरमर्दितम् । (१७।१)

sarpiṣaḥ kuḍavaścaikastat sarvaṃ kṣīramarditam |

17.2१७.२

पक्त्वा पूपलिकाः खादेद् बह्व्यः स्युर् यस्य योषितः ॥ (१७।२)

paktvā pūpalikāḥ khāded bahvyaḥ syur yasya yoṣitaḥ ||

18.1१८.१

घृतं शतावरीगर्भं क्षीरे दशगुणे पचेत् । (१८।१)

ghṛtaṃ śatāvarīgarbhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet |

18.2१८.२

शर्करापिप्पलीक्षौद्रयुक्तं तद्वृष्यमुत्तमम् ॥ (१८।२)

śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṃ tadvṛṣyamuttamam ||

19.1१९.१

कर्षं मधुकचूर्णस्य घृतक्षौद्रसमांशिकम् । (१९।१)

karṣaṃ madhukacūrṇasya ghṛtakṣaudrasamāṃśikam |

19.2१९.२

प्रयुङ्क्ते यः पयश्चानु नित्यवेगः स ना भवेत् ॥ (१९।२)

prayuṅkte yaḥ payaścānu nityavegaḥ sa nā bhavet ||

20.1२०.१

घृतक्षीराशनो निर्भीर् निर्व्याधिर् नित्यगो युवा । (२०।१)

ghṛtakṣīrāśano nirbhīr nirvyādhir nityago yuvā |

20.2२०.२

संकल्पप्रवणो नित्यं नरः स्त्रीषु वृषायते ॥ (२०।२)

saṃkalpapravaṇo nityaṃ naraḥ strīṣu vṛṣāyate ||

21.1२१.१

कृतैककृत्याः सिद्धार्था ये चान्योन्यानुवर्तिनः । (२१।१)

kṛtaikakṛtyāḥ siddhārthā ye cānyonyānuvartinaḥ |

21.2२१.२

कलासु कुशलास्तुल्याः सत्त्वेन वयसा च ये ॥ (२१।२)

kalāsu kuśalāstulyāḥ sattvena vayasā ca ye ||

22.1२२.१

कुलमाहात्म्यदाक्षिण्यशीलशौचसमन्विताः । (२२।१)

kulamāhātmyadākṣiṇyaśīlaśaucasamanvitāḥ |

22.2२२.२

ये कामनित्या ये हृष्टा ये विशोका गतव्यथाः ॥ (२२।२)

ye kāmanityā ye hṛṣṭā ye viśokā gatavyathāḥ ||

23.0२३.०

ये तुल्यशीला ये भक्ता ये प्रिया ये प्रियंवदाः । (२३।०)

ye tulyaśīlā ye bhaktā ye priyā ye priyaṃvadāḥ |

23.1२३.१

तैर् नरः सह विस्रब्धः सुवयस्यैर् वृषायते ॥ (२३।१)

tair naraḥ saha visrabdhaḥ suvayasyair vṛṣāyate ||

24.1२४.१

अभ्यङ्गोत्सादनस्नानगन्धमाल्यविभूषणैः । (२४।१)

abhyaṅgotsādanasnānagandhamālyavibhūṣaṇaiḥ |

24.2२४.२

गृहशय्यासनसुखैर् वासोभिरहतैः प्रियैः ॥ (२४।२)

gṛhaśayyāsanasukhair vāsobhirahataiḥ priyaiḥ ||

25.1२५.१

विहंगानां रुतैरिष्टैः स्त्रीणां चाभरणस्वनैः । (२५।१)

vihaṃgānāṃ rutairiṣṭaiḥ strīṇāṃ cābharaṇasvanaiḥ |

25.2२५.२

संवाहनैर् वरस्त्रीणाम् इष्टानां च वृषायते ॥ (२५।२)

saṃvāhanair varastrīṇām iṣṭānāṃ ca vṛṣāyate ||

26.1२६.१

मत्तद्विरेफाचरिताः सपद्माः सलिलाशयाः । (२६।१)

mattadvirephācaritāḥ sapadmāḥ salilāśayāḥ |

26.2२६.२

जात्युत्पलसुगन्धीनि शीतगर्भगृहाणि च ॥ (२६।२)

jātyutpalasugandhīni śītagarbhagṛhāṇi ca ||

27.1२७.१

नद्यः फेनोत्तरीयाश्च गिरयो नीलसानवः । (२७।१)

nadyaḥ phenottarīyāśca girayo nīlasānavaḥ |

27.2२७.२

उन्नतिर् नीलमेघानां रम्यचन्द्रोदया निशाः ॥ (२७।२)

unnatir nīlameghānāṃ ramyacandrodayā niśāḥ ||

28.1२८.१

वायवः सुखसंस्पर्शाः कुमुदाकरगन्धिनः । (२८।१)

vāyavaḥ sukhasaṃsparśāḥ kumudākaragandhinaḥ |

28.2२८.२

रतिभोगक्षमा रात्र्यः संकोचागुरुवल्लभाः ॥ (२८।२)

ratibhogakṣamā rātryaḥ saṃkocāguruvallabhāḥ ||

29.1२९.१

सुखाः सहायाः परपुष्टघुष्टाः फुल्ला वनान्ता विशदान्नपानाः । (२९।१)

sukhāḥ sahāyāḥ parapuṣṭaghuṣṭāḥ phullā vanāntā viśadānnapānāḥ |

29.2२९.२

गान्धर्वशब्दाश्च सुगन्धयोगाः सत्त्वं विशालं निरुपद्रवं च ॥ (२९।२)

gāndharvaśabdāśca sugandhayogāḥ sattvaṃ viśālaṃ nirupadravaṃ ca ||

30.1३०.१

सिद्धार्थता चाभिनवश्च कामः स्त्री चायुधं सर्वमिहात्मजस्य । (३०।१)

siddhārthatā cābhinavaśca kāmaḥ strī cāyudhaṃ sarvamihātmajasya |

30.2३०.२

वयो नवं जातमदश्च कालो हर्षस्य योनिः परमा नराणाम् ॥ (३०।२)

vayo navaṃ jātamadaśca kālo harṣasya yoniḥ paramā narāṇām ||

31.1३१.१

प्रहर्षयोनयो योगा व्याख्याता दश पञ्च च । (३१।१)

praharṣayonayo yogā vyākhyātā daśa pañca ca |

31.2३१.२

माषपर्णभृतीयेऽस्मिन् पादे शुक्रबलप्रदाः ॥ (३१।२)

māṣaparṇabhṛtīye'smin pāde śukrabalapradāḥ ||

32.1३२.१

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने वाजीकरणाध्याये माषपर्णभृतीयो नाम वाजीकरणपादस्तृतीयः ॥ (३२।१)

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye māṣaparṇabhṛtīyo nāma vājīkaraṇapādastṛtīyaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Ca, 6, 4, 3

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit