Ca, 2, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
इह खलु हेतुर्निमित्तमायतनं कर्ता कारणं प्रत्ययः समुत्थानं निदानम् इत्यनर्थान्तरम् । (३।१)
iha khalu heturnimittamāyatanaṃ kartā kāraṇaṃ pratyayaḥ samutthānaṃ nidānam ityanarthāntaram |
तत्त्रिविधम् असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधः परिणामश्चेति ॥ (३।२)
tattrividham asātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśceti ||
दिसेअसे:: सुब्त्य्पेसतस्त्रिविधा व्याधयः प्रादुर्भवन्ति आग्नेयाः सौम्याः वायव्याश्च द्विविधाश्चापरे राजसाः तामसाश्च ॥ (४।०)
disease:: subtypesatastrividhā vyādhayaḥ prādurbhavanti āgneyāḥ saumyāḥ vāyavyāśca dvividhāścāpare rājasāḥ tāmasāśca ||
दिसेअसे:: स्य्नोन्य्म्स्तत्र व्याधिर् आमयो गद आतङ्को यक्ष्मा ज्वरो विकारो रोग इत्यनर्थान्तरम् ॥ (५।०)
disease:: synonymstatra vyādhir āmayo gada ātaṅko yakṣmā jvaro vikāro roga ityanarthāntaram ||
दिअग्नोसिस्तस्योपलब्धिर् निदानपूर्वरूपलिङ्गोपशयसम्प्राप्तितः ॥ (६।०)
diagnosistasyopalabdhir nidānapūrvarūpaliṅgopaśayasamprāptitaḥ ||
पूर्वरूपपूर्वरूपं प्रागुत्पत्ति लक्षणं व्याधेः ॥ (८।०)
pūrvarūpapūrvarūpaṃ prāgutpatti lakṣaṇaṃ vyādheḥ ||
तत्र लिङ्गम् आकृतिर्लक्षणं चिह्नं संस्थानं व्यञ्जनं रूपम् इत्यनर्थान्तरम् ॥ (९।२)
tatra liṅgam ākṛtirlakṣaṇaṃ cihnaṃ saṃsthānaṃ vyañjanaṃ rūpam ityanarthāntaram ||
उपशयौपशयः पुनर्हेतुव्याधिविपरीतानां विपरीतार्थकारिणां चौषधाहारविहाराणाम् उपयोगः सुखानुबन्धः ॥ (१०।०)
upaśayaupaśayaḥ punarhetuvyādhiviparītānāṃ viparītārthakāriṇāṃ cauṣadhāhāravihārāṇām upayogaḥ sukhānubandhaḥ ||
ओरिगिन्संप्राप्तिर् जातिर् आगतिर् इत्यनर्थान्तरं व्याधेः ॥ (११।०)
originsaṃprāptir jātir āgatir ityanarthāntaraṃ vyādheḥ ||
ड़ुर्थेर् दिविसिओन्स् ओड़् संप्राप्तिसा संख्याप्राधान्यविधिविकल्पबलकालविशेषैर् भिद्यते । (१२।१)
further divisions of saṃprāptisā saṃkhyāprādhānyavidhivikalpabalakālaviśeṣair bhidyate |
संख्या तावद्यथा अष्टौ ज्वराः पञ्च गुल्माः सप्त कुष्ठान्येवमादिः । (१२।२)
saṃkhyā tāvadyathā aṣṭau jvarāḥ pañca gulmāḥ sapta kuṣṭhānyevamādiḥ |
प्राधान्यं पुनर्दोषाणां तरतमाभ्याम् उपलभ्यते । (१२।३)
prādhānyaṃ punardoṣāṇāṃ taratamābhyām upalabhyate |
विधिर्नाम द्विविधा व्याधयो निजागन्तुभेदेन त्रिविधास्त्रिदोषभेदेन चतुर्विधाः साध्यासाध्यमृदुदारुणभेदेन । (१२।५)
vidhirnāma dvividhā vyādhayo nijāgantubhedena trividhāstridoṣabhedena caturvidhāḥ sādhyāsādhyamṛdudāruṇabhedena |
समवेतानां पुनर् दोषाणाम् अंशांशबलविकल्पो विकल्पोऽस्मिन्नर्थे । (१२।६)
samavetānāṃ punar doṣāṇām aṃśāṃśabalavikalpo vikalpo'sminnarthe |
बलकालविशेषः पुनर् व्याधीनाम् ऋत्वहोरात्राहारकालविधिविनियतो भवति ॥ (१२।७)
balakālaviśeṣaḥ punar vyādhīnām ṛtvahorātrāhārakālavidhiviniyato bhavati ||
तस्माद् व्याधीन् भिषगनुपहतसत्त्वबुद्धिर् हेत्वादिभिर् भावैर् यथावद् अनुबुध्येत ॥ (१३।०)
tasmād vyādhīn bhiṣaganupahatasattvabuddhir hetvādibhir bhāvair yathāvad anubudhyeta ||
इत्यर्थसंग्रहो निदानस्थानस्योद्दिष्टो भवति । (१४।१)
ityarthasaṃgraho nidānasthānasyoddiṣṭo bhavati |
तं विस्तरेणोपदिशन्तो भूयस्तरमतो ऽनुव्याख्यास्यामः ॥ (१४।२)
taṃ vistareṇopadiśanto bhūyastaramato 'nuvyākhyāsyāmaḥ ||
तत्र प्रथमत एव तावदाद्यांल् लोभाभिद्रोहकोपप्रभवान् अष्टौ व्याधीन्निदानपूर्वेण क्रमेण व्याख्यास्यामः तथा सूत्रसंग्रहमात्रं चिकित्सायाः । (१५।१)
tatra prathamata eva tāvadādyāṃl lobhābhidrohakopaprabhavān aṣṭau vyādhīnnidānapūrveṇa krameṇa vyākhyāsyāmaḥ tathā sūtrasaṃgrahamātraṃ cikitsāyāḥ |
चिकित्सितेषु चोत्तरकालं यथोपचितविकारान् अनुव्याख्यास्यामः ॥ (१५।२)
cikitsiteṣu cottarakālaṃ yathopacitavikārān anuvyākhyāsyāmaḥ ||
इह खलु ज्वर एवादौ विकाराणामुपदिश्यते तत्प्रथमत्वाच्छारीराणाम् ॥ (१६।०)
iha khalu jvara evādau vikārāṇāmupadiśyate tatprathamatvācchārīrāṇām ||
अथ खल्वष्टाभ्यः कारणेभ्यो ज्वरः संजायते मनुष्याणां तद्यथा वातात् पित्तात् कफात् वातपित्ताभ्यां वातकफाभ्यां पित्तकफाभ्यां वातपित्तकफेभ्यः आगन्तोरष्टमात् कारणात् ॥ (१७।०)
atha khalvaṣṭābhyaḥ kāraṇebhyo jvaraḥ saṃjāyate manuṣyāṇāṃ tadyathā vātāt pittāt kaphāt vātapittābhyāṃ vātakaphābhyāṃ pittakaphābhyāṃ vātapittakaphebhyaḥ āgantoraṣṭamāt kāraṇāt ||
तस्य निदानपूर्वरूपलिङ्गोपशयविशेषान् अनुव्याख्यास्यामः ॥ (१८।०)
tasya nidānapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣān anuvyākhyāsyāmaḥ ||
रूक्षलघुशीतवमनविरेचनास्थापनशिरोविरेचनातियोगव्यायामवेगसंधारणानशनाभिघातव्यवायोद्वेगशोकशोणितातिषेकजागरणविषमशरीरन्यासेभ्यो ऽतिसेवितेभ्यो वायुः प्रकोपमापद्यते ॥ (१९।०)
rūkṣalaghuśītavamanavirecanāsthāpanaśirovirecanātiyogavyāyāmavegasaṃdhāraṇānaśanābhighātavyavāyodvegaśokaśoṇitātiṣekajāgaraṇaviṣamaśarīranyāsebhyo 'tisevitebhyo vāyuḥ prakopamāpadyate ||
स यदा प्रकुपितः प्रविश्यामाशयम् ऊष्मणा सह मिश्रीभूयाद् यम् आहारपरिणामधातुं रसनामानम् अन्ववेत्य रसस्वेदवहानि स्रोतांसि पिधायाग्निम् उपहत्य पक्तिस्थानाद् ऊष्माणं बहिर्निरस्य केवलं शरीरमनुप्रपद्यते तदा ज्वरमभिनिर्वर्तयति ॥ (२०।०)
sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam ūṣmaṇā saha miśrībhūyād yam āhārapariṇāmadhātuṃ rasanāmānam anvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāyāgnim upahatya paktisthānād ūṣmāṇaṃ bahirnirasya kevalaṃ śarīramanuprapadyate tadā jvaramabhinirvartayati ||
तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति तद्यथा विषमारम्भविसर्गित्वम् ऊष्मणो वैषम्यं तीव्रतनुभावानवस्थानानि ज्वरस्य जरणान्ते दिवसान्ते निशान्ते घर्मान्ते वा ज्वरस्याभ्यागमनम् अभिवृद्धिर् वा विशेषेण परुषारुणवर्णत्वं नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचाम् अत्यर्थं कॢप्तीभावश्च अनेकविधोपमाश् चलाचलाश्च वेदनास्तेषां तेषाम् अङ्गावयवानां तद्यथा पादयोः सुप्तता पिण्डिकयोर् उद्वेष्टनं जानुनोः केवलानां च सन्धीनां विश्लेषणम् ऊर्वोः सादः कटीपार्श्वपृष्ठस्कन्धबाह्वंसोरसां च भग्नरुग्णमृदितमथितचटितावपाटितावनुन्नत्वम् इव हन्वोश्चाप्रसिद्धिः स्वनश्च कर्णयोः शङ्खयोर्निस्तोदः कषायास्यता आस्यवैरस्यं वा मुखतालुकण्ठशोषः पिपासा हृदयग्रहः शुष्कच्छर्दिः शुष्ककासः क्षवथूद्गारविनिग्रहः अन्नरसखेदः प्रसेकारोचकाविपाकाः विषादजृम्भाविनामवेपथुश्रमभ्रमप्रलापप्रजागररोमहर्षदन्तहर्षाः उष्णाभिप्रायता निदानोक्तानाम् अनुपशयो विपरीतोपशयश्चेति वातज्वरस्य लिङ्गानि भवन्ति ॥ (२१।०)
tasyemāni liṅgāni bhavanti tadyathā viṣamārambhavisargitvam ūṣmaṇo vaiṣamyaṃ tīvratanubhāvānavasthānāni jvarasya jaraṇānte divasānte niśānte gharmānte vā jvarasyābhyāgamanam abhivṛddhir vā viśeṣeṇa paruṣāruṇavarṇatvaṃ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām atyarthaṃ kḷptībhāvaśca anekavidhopamāś calācalāśca vedanāsteṣāṃ teṣām aṅgāvayavānāṃ tadyathā pādayoḥ suptatā piṇḍikayor udveṣṭanaṃ jānunoḥ kevalānāṃ ca sandhīnāṃ viśleṣaṇam ūrvoḥ sādaḥ kaṭīpārśvapṛṣṭhaskandhabāhvaṃsorasāṃ ca bhagnarugṇamṛditamathitacaṭitāvapāṭitāvanunnatvam iva hanvoścāprasiddhiḥ svanaśca karṇayoḥ śaṅkhayornistodaḥ kaṣāyāsyatā āsyavairasyaṃ vā mukhatālukaṇṭhaśoṣaḥ pipāsā hṛdayagrahaḥ śuṣkacchardiḥ śuṣkakāsaḥ kṣavathūdgāravinigrahaḥ annarasakhedaḥ prasekārocakāvipākāḥ viṣādajṛmbhāvināmavepathuśramabhramapralāpaprajāgararomaharṣadantaharṣāḥ uṣṇābhiprāyatā nidānoktānām anupaśayo viparītopaśayaśceti vātajvarasya liṅgāni bhavanti ||
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनेभ्यो ऽतिसेवितेभ्यस्तथा तीक्ष्णातपाग्निसंतापश्रमक्रोधविषमाहारेभ्यश्च पित्तं प्रकोपमापद्यते ॥ (२२।०)
uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanebhyo 'tisevitebhyastathā tīkṣṇātapāgnisaṃtāpaśramakrodhaviṣamāhārebhyaśca pittaṃ prakopamāpadyate ||
तद्यदा प्रकुपितम् आमाशयाद् ऊष्माणम् उपसृज्याद्यमाहारपरिणामधातुं रसनामानम् अन्ववेत्य रसस्वेदवहानि स्रोतांसि पिधाय द्रवत्वाद् अग्निम् उपहत्य पक्तिस्थानाद् ऊष्माणं बहिर्निरस्य प्रपीडयत् केवलं शरीरम् अनुप्रपद्यते तदा ज्वरम् अभिनिर्वर्तयति ॥ (२३।०)
tadyadā prakupitam āmāśayād ūṣmāṇam upasṛjyādyamāhārapariṇāmadhātuṃ rasanāmānam anvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāya dravatvād agnim upahatya paktisthānād ūṣmāṇaṃ bahirnirasya prapīḍayat kevalaṃ śarīram anuprapadyate tadā jvaram abhinirvartayati ||
तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति तद्यथा युगपदेव केवले शरीरे ज्वरस्याभ्यागमनम् अभिवृद्धिर्वा भुक्तस्य विदाहकाले मध्यंदिने ऽर्धरात्रे शरदि वा विशेषेण कटुकास्यता घ्राणमुखकण्ठौष्ठतालुपाकः तृष्णा मदो भ्रमो मूर्छा पित्तच्छर्दनम् अतीसारः अन्नद्वेषः सदनं खेदः प्रलापः रक्तकोठाभिनिर्वृत्तिः शरीरे हरितहारिद्रत्वं नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचाम् अत्यर्थम् ऊष्मणस्तीव्रभावः अतिमात्रं दाहः शीताभिप्रायता निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशयश्चेति पित्तज्वरलिङ्गानि भवति ॥ (२४।१)
tasyemāni liṅgāni bhavanti tadyathā yugapadeva kevale śarīre jvarasyābhyāgamanam abhivṛddhirvā bhuktasya vidāhakāle madhyaṃdine 'rdharātre śaradi vā viśeṣeṇa kaṭukāsyatā ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhatālupākaḥ tṛṣṇā mado bhramo mūrchā pittacchardanam atīsāraḥ annadveṣaḥ sadanaṃ khedaḥ pralāpaḥ raktakoṭhābhinirvṛttiḥ śarīre haritahāridratvaṃ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām atyartham ūṣmaṇastīvrabhāvaḥ atimātraṃ dāhaḥ śītābhiprāyatā nidānoktānupaśayo viparītopaśayaśceti pittajvaraliṅgāni bhavati ||
स्निग्धगुरुमधुरपिच्छिलशीताम्ललवणदिवास्वप्नहर्षाव्यायामेभ्यो ऽतिसेवितेभ्यः श्लेष्मा प्रकोपम् आपद्यते ॥ (२५।०)
snigdhagurumadhurapicchilaśītāmlalavaṇadivāsvapnaharṣāvyāyāmebhyo 'tisevitebhyaḥ śleṣmā prakopam āpadyate ||
स यदा प्रकुपितः प्रविश्यामाशयम् ऊष्मणा सह मिश्रीभूयाद्यम् आहारपरिणामधातुं रसनामानम् अन्ववेत्य रसस्वेदवहानि स्रोतांसि पिधायाग्निमुपहत्य पक्तिस्थानाद् ऊष्माणं बहिर्निरस्य प्रपीडयन् केवलं शरीरमनुप्रपद्यते तदा ज्वरमभिनिर्वर्तयति ॥ (२६।०)
sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam ūṣmaṇā saha miśrībhūyādyam āhārapariṇāmadhātuṃ rasanāmānam anvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāyāgnimupahatya paktisthānād ūṣmāṇaṃ bahirnirasya prapīḍayan kevalaṃ śarīramanuprapadyate tadā jvaramabhinirvartayati ||
तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति तद्यथा युगपदेव केवले शरीरे ज्वरस्याभ्यागमनम् अभिवृद्धिर्वा भुक्तमात्रे पूर्वाह्णे पूर्वरात्रे वसन्तकाले वा विशेषेण गुरुगात्रत्वम् अनन्नाभिलाषः श्लेष्मप्रसेकः मुखमाधुर्यं हृल्लासः हृदयोपलेपः स्तिमितत्वं छर्दिः मृद्वग्निता निद्राधिक्यं स्तम्भः तन्द्रा कासः श्वासः प्रतिश्यायः शैत्यं श्वैत्यं च नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचाम् अत्यर्थं च शीतपिडका भृशमङ्गेभ्य उत्तिष्ठन्ति उष्णाभिप्रायता निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशयश्च इति श्लेष्मज्वरलिङ्गानि भवन्ति ॥ (२७।०)
tasyemāni liṅgāni bhavanti tadyathā yugapadeva kevale śarīre jvarasyābhyāgamanam abhivṛddhirvā bhuktamātre pūrvāhṇe pūrvarātre vasantakāle vā viśeṣeṇa gurugātratvam anannābhilāṣaḥ śleṣmaprasekaḥ mukhamādhuryaṃ hṛllāsaḥ hṛdayopalepaḥ stimitatvaṃ chardiḥ mṛdvagnitā nidrādhikyaṃ stambhaḥ tandrā kāsaḥ śvāsaḥ pratiśyāyaḥ śaityaṃ śvaityaṃ ca nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām atyarthaṃ ca śītapiḍakā bhṛśamaṅgebhya uttiṣṭhanti uṣṇābhiprāyatā nidānoktānupaśayo viparītopaśayaśca iti śleṣmajvaraliṅgāni bhavanti ||
विषमाशनाद् अनशनाद् अन्नपरिवर्ताद् ऋतुव्यापत्तेर् असात्म्यगन्धोपघ्राणाद् विषोपहतस्य चोदकस्योपयोगाद् गरेभ्यो गिरीणां चोपश्लेषात् स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानाम् अयथावत्प्रयोगात् मिथ्यासंसर्जनाद्वा स्त्रीणां च विषमप्रजननात् प्रजातानां च मिथ्योपचाराद् यथोक्तानां च हेतूनां मिश्रीभावाद् यथानिदानं द्वन्द्वानाम् अन्यतमः सर्वे वा त्रयो दोषा युगपत् प्रकोपम् आपद्यन्ते ते प्रकुपितास् तयैवानुपूर्व्या ज्वरम् अभिनिर्वर्तयन्ति ॥ (२८।०)
viṣamāśanād anaśanād annaparivartād ṛtuvyāpatter asātmyagandhopaghrāṇād viṣopahatasya codakasyopayogād garebhyo girīṇāṃ copaśleṣāt snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānām ayathāvatprayogāt mithyāsaṃsarjanādvā strīṇāṃ ca viṣamaprajananāt prajātānāṃ ca mithyopacārād yathoktānāṃ ca hetūnāṃ miśrībhāvād yathānidānaṃ dvandvānām anyatamaḥ sarve vā trayo doṣā yugapat prakopam āpadyante te prakupitās tayaivānupūrvyā jvaram abhinirvartayanti ||
तत्र तथोक्तानां ज्वरलिङ्गानां मिश्रीभावविशेषदर्शनाद् द्वांद्विकम् अन्यतमं ज्वरं सान्निपातिकं वा विद्यात् ॥ (२९।०)
tatra tathoktānāṃ jvaraliṅgānāṃ miśrībhāvaviśeṣadarśanād dvāṃdvikam anyatamaṃ jvaraṃ sānnipātikaṃ vā vidyāt ||
अभिघाताभिषङ्गाभिचाराभिशापेभ्य आगन्तुर्हि व्यथापूर्वोऽष्टमो ज्वरो भवति । (३०।१)
abhighātābhiṣaṅgābhicārābhiśāpebhya āganturhi vyathāpūrvo'ṣṭamo jvaro bhavati |
स किंचित्कालम् आगन्तुः केवलो भूत्वा पश्चाद्दोषैरनुबध्यते । (३०।२)
sa kiṃcitkālam āgantuḥ kevalo bhūtvā paścāddoṣairanubadhyate |
तत्राभिघातजो वायुना दुष्टशोणिताधिष्ठानेन अभिषङ्गजः पुनर्वातपित्ताभ्याम् अभिचाराभिशापजौ तु संनिपातेनानुबध्येते ॥ (३०।३)
tatrābhighātajo vāyunā duṣṭaśoṇitādhiṣṭhānena abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyām abhicārābhiśāpajau tu saṃnipātenānubadhyete ||
स सप्तविधाज्ज्वराद् विशिष्टलिङ्गोपक्रमसमुत्थानत्वाद् विशिष्टो वेदितव्यः कर्मणा साधारणेन चोपचर्यते । (३१।१)
sa saptavidhājjvarād viśiṣṭaliṅgopakramasamutthānatvād viśiṣṭo veditavyaḥ karmaṇā sādhāraṇena copacaryate |
तमेवाभिप्रायविशेषाद् द्विविधम् आचक्षते निजागन्तुविशेषाच्च । (३२।२)
tamevābhiprāyaviśeṣād dvividham ācakṣate nijāgantuviśeṣācca |
तत्र निजं द्विविधं त्रिविधं चतुर्विधं सप्तविधं चाहुर्भिषजो वातादिविकल्पात् ॥ (३२।३)
tatra nijaṃ dvividhaṃ trividhaṃ caturvidhaṃ saptavidhaṃ cāhurbhiṣajo vātādivikalpāt ||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति तद्यथा मुखवैरस्यं गुरुगात्रत्वम् अनन्नाभिलाषः चक्षुषोराकुलत्वम् अश्र्वागमनं निद्राधिक्यम् अरतिः जृम्भा विनामः वेपथुः श्रमभ्रमप्रलापजागरणरोमहर्षदन्तहर्षाः शब्दशीतवातातपसहत्वासहत्वम् अरोचकाविपाकौ दौर्बल्यम् अङ्गमर्दः सदनम् अल्पप्राणता दीर्घसूत्रता आलस्यम् उचितस्य कर्मणो हानिः प्रतीपता स्वकार्येषु गुरूणां वाक्येष्वभ्यसूया बालेभ्यः प्रद्वेषः स्वधर्मेष्वचिन्ता माल्यानुलेपनभोजनपरिक्लेशनं मधुरेभ्यश्च भक्षेभ्यः प्रद्वेषः अम्ललवणकटुकप्रियता च इति ज्वरस्य पूर्वरूपाणि भवन्ति प्राक्संतापात् अपि चैनं संतापार्तम् अनुबध्नन्ति ॥ (३३।०)
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathā mukhavairasyaṃ gurugātratvam anannābhilāṣaḥ cakṣuṣorākulatvam aśrvāgamanaṃ nidrādhikyam aratiḥ jṛmbhā vināmaḥ vepathuḥ śramabhramapralāpajāgaraṇaromaharṣadantaharṣāḥ śabdaśītavātātapasahatvāsahatvam arocakāvipākau daurbalyam aṅgamardaḥ sadanam alpaprāṇatā dīrghasūtratā ālasyam ucitasya karmaṇo hāniḥ pratīpatā svakāryeṣu gurūṇāṃ vākyeṣvabhyasūyā bālebhyaḥ pradveṣaḥ svadharmeṣvacintā mālyānulepanabhojanaparikleśanaṃ madhurebhyaśca bhakṣebhyaḥ pradveṣaḥ amlalavaṇakaṭukapriyatā ca iti jvarasya pūrvarūpāṇi bhavanti prāksaṃtāpāt api cainaṃ saṃtāpārtam anubadhnanti ||
इत्येतान्येकैकशो ज्वरलिङ्गानि व्याख्यातानि भवन्ति विस्तरसमासाभ्याम् ॥ (३४।०)
ityetānyekaikaśo jvaraliṅgāni vyākhyātāni bhavanti vistarasamāsābhyām ||
ज्वरस्तु खलु महेश्वरकोपप्रभवः सर्वप्राणभृतां प्राणहरो देहेन्द्रियमनस्तापकरः प्रज्ञाबलवर्णहर्षोत्साहह्रासकरः श्रमक्लममोहाहारोपरोधसंजननः ज्वरयति शरीराणीति ज्वरः नान्ये व्याधयस्तथा दारुणा बहूपद्रवा दुश्चिकित्स्याश्च यथायम् । (३५।१)
jvarastu khalu maheśvarakopaprabhavaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇaharo dehendriyamanastāpakaraḥ prajñābalavarṇaharṣotsāhahrāsakaraḥ śramaklamamohāhāroparodhasaṃjananaḥ jvarayati śarīrāṇīti jvaraḥ nānye vyādhayastathā dāruṇā bahūpadravā duścikitsyāśca yathāyam |
स सर्वरोगाधिपतिः नानातिर्यग्योनिषु च बहुविधैः शब्दैरभिधीयते । (३५।२)
sa sarvarogādhipatiḥ nānātiryagyoniṣu ca bahuvidhaiḥ śabdairabhidhīyate |
सर्वे प्राणभृतः सज्वरा एव जायन्ते सज्वरा एव म्रियन्ते च स महामोहः तेनाभिभूताः प्राग्दैहिकं देहिनः कर्म किंचिदपि न स्मरन्ति सर्वप्राणभृतां च ज्वर एवान्ते प्राणान् आदत्ते ॥ (३५।३)
sarve prāṇabhṛtaḥ sajvarā eva jāyante sajvarā eva mriyante ca sa mahāmohaḥ tenābhibhūtāḥ prāgdaihikaṃ dehinaḥ karma kiṃcidapi na smaranti sarvaprāṇabhṛtāṃ ca jvara evānte prāṇān ādatte ||
तत्र पूर्वरूपदर्शने ज्वरादौ वा हितं लघ्वशनम् अपतर्पणं वा ज्वरस्यामाशयसमुत्थत्वात् ततः कषायपानाभ्यङ्गस्नेहस्वेदप्रदेहपरिषेकानुलेपनवमनविरेचनास्थापनानुवासनोपशमननस्तःकर्मधूपधूमपानाञ्जनक्षीरभोजनविधानं च यथास्वं युक्त्या प्रयोज्यम् ॥ (३६।०)
tatra pūrvarūpadarśane jvarādau vā hitaṃ laghvaśanam apatarpaṇaṃ vā jvarasyāmāśayasamutthatvāt tataḥ kaṣāyapānābhyaṅgasnehasvedapradehapariṣekānulepanavamanavirecanāsthāpanānuvāsanopaśamananastaḥkarmadhūpadhūmapānāñjanakṣīrabhojanavidhānaṃ ca yathāsvaṃ yuktyā prayojyam ||
जीर्णज्वरेषु तु सर्वेष्वेव सर्पिषः पानं प्रशस्यते यथास्वौषधसिद्धस्य सर्पिर्हि स्नेहाद्वातं शमयति संस्कारात् कफं शैत्यात्पित्तमूष्माणं च तस्माज् जीर्णज्वरेषु सर्वेष्वेव सर्पिर्हितम् उदकम् इवाग्निप्लुष्टेषु द्रव्येष्विति ॥ (३७।०)
jīrṇajvareṣu tu sarveṣveva sarpiṣaḥ pānaṃ praśasyate yathāsvauṣadhasiddhasya sarpirhi snehādvātaṃ śamayati saṃskārāt kaphaṃ śaityātpittamūṣmāṇaṃ ca tasmāj jīrṇajvareṣu sarveṣveva sarpirhitam udakam ivāgnipluṣṭeṣu dravyeṣviti ||
यथा प्रज्वलितं वेश्म परिषिञ्चन्ति वारिणा । (३८।२)
yathā prajvalitaṃ veśma pariṣiñcanti vāriṇā |
नराः शान्तिमभिप्रेत्य तथा जीर्णज्वरे घृतम् ॥ (३८।३)
narāḥ śāntimabhipretya tathā jīrṇajvare ghṛtam ||
स्नेहाद्वातं शमयति शैत्यात् पित्तं नियच्छति । (३९।१)
snehādvātaṃ śamayati śaityāt pittaṃ niyacchati |
घृतं तुल्यगुणं दोषं संस्कारात्तु जयेत् कफम् ॥ (३९।२)
ghṛtaṃ tulyaguṇaṃ doṣaṃ saṃskārāttu jayet kapham ||
नान्यः स्नेहस्तथा कश्चित् संस्कारमनुवर्तते । (४०।१)
nānyaḥ snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate |
यथा सर्पिरतः सर्पिः सर्वस्नेहोत्तमं मतम् ॥ (४०।२)
yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnehottamaṃ matam ||
गद्योक्तो यः पुनः श्लोकैरर्थः समनुगीयते । (४१।१)
gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate |
तद्व्यक्तिव्यवसायार्थं द्विरुक्तं तन्न गर्ह्यते ॥ (४१।२)
tadvyaktivyavasāyārthaṃ dviruktaṃ tanna garhyate ||
त्रिविधं नामपर्यायैर् हेतुं पञ्चविधं गदम् । (४२।२)
trividhaṃ nāmaparyāyair hetuṃ pañcavidhaṃ gadam |
गदलक्षणपर्यायान् व्याधेः पञ्चविधं ग्रहम् ॥ (४२।३)
gadalakṣaṇaparyāyān vyādheḥ pañcavidhaṃ graham ||
पूर्वरूपं च रूपं च भेषजं संग्रहेण च ॥ (४३।२)
pūrvarūpaṃ ca rūpaṃ ca bheṣajaṃ saṃgraheṇa ca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.