अथातो ऽतुल्यगोत्रीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।०)

अतुल्यगोत्रस्य रजःक्षयान्ते रहोविसृष्टं मिथुनीकृतस्य । (३।१)

किं स्याच्चतुष्पात्प्रभवं च षड्भ्यो यत् स्त्रीषु गर्भत्वमुपैति पुंसः ॥ (३।२)

शुक्रं तदस्य प्रवदन्ति धीरा यद्धीयते गर्भसमुद्भवाय । (४।१)

वाय्वग्निभूम्यब्गुणपादवत्तत् षड्भ्यो रसेभ्यः प्रभवश्च तस्य ॥ (४।२)

सम्पूर्णदेहः समये सुखं च गर्भः कथं केन च जायते स्त्री । (५।१)

गर्भं चिराद्विन्दति सप्रजापि भूत्वाथवा नश्यति केन गर्भः ॥ (५।२)

शुक्रासृगात्माशयकालसंपद् यस्योपचारश्च हितैस्तथान्नैः । (६।१)

गर्भश्च काले च सुखी सुखं च संजायते संपरिपूर्णदेहः ॥ (६।२)

योनिप्रदोषान् मनसोऽभितापाच्छुक्रासृगाहारविहारदोषात् । (७।१)

अकालयोगाद्बलसंक्षयाच्च गर्भं चिराद्विन्दति सप्रजापि ॥ (७।२)

असृङ्निरुद्धं पवनेन नार्या गर्भं व्यवस्यन्त्यबुधाः कदाचित् । (८।१)

गर्भस्य रूपं हि करोति तस्यास् तदसृग् अस्रावि विवर्धमानम् ॥ (८।२)

तदग्निसूर्यश्रमशोकरोगैर् उष्णान्नपानैरथवा प्रवृत्तम् । (९।१)

दृष्ट्वासृगेकं न च गर्भसंज्ञं केचिन् नरा भूतहृतं वदन्ति ॥ (९।२)

ओजोऽशनानां रजनीचराणाम् आहारहेतोर्न शरीरमिष्टम् । (१०।१)

गर्भं हरेयुर्यदि ते न मातुर् लब्धावकाशा न हरेयुरोजः ॥ (१०।२)

कन्यां सुतं वा सहितौ पृथग्वा सुतौ सुते वा तनयान् बहून् वा । (११।१)

कस्मात् प्रसूते सुचिरेण गर्भम् एकोऽभिवृद्धिं च यमेऽभ्युपैति ॥ (११।२)

रक्तेन कन्याम् अधिकेन पुत्रं शुक्रेण तेन द्विविधीकृतेन । (१२।१)

बीजेन कन्यां च सुतं च सूते यथास्वबीजान्यतराधिकेन ॥ (१२।२)

शुक्राधिकं द्वैधमुपैति बीजं यस्याः सुतौ सा सहितौ प्रसूते । (१३।१)

रक्ताधिकं वा यदि भेदमेति द्विधा सुते सा सहिते प्रसूते ॥ (१३।२)

भिनत्ति यावद्बहुधा प्रपन्नः शुक्रार्तवं वायुरतिप्रवृद्धः । (१४।१)

तावन्त्यपत्यानि यथाविभागं कर्मात्मकान्यस्ववशात् प्रसूते ॥ (१४।२)

आहारमाप्नोति यदा न गर्भः शोषं समाप्नोति परिस्रुतिं वा । (१५।१)

तं स्त्री प्रसूते सुचिरेण गर्भं पुष्टो यदा वर्षगणैरपि स्यात् ॥ (१५।२)

कर्मात्मकत्वाद् विषमांशभेदाच् छुक्रासृजोर् वृद्धिमुपैति कुक्षौ । (१६।१)

एकोऽधिको न्यूनतरो द्वितीय एवं यमेऽप्यभ्यधिको विशेषः ॥ (१६।२)

कस्माद्द्विरेताः पवनेन्द्रियो वा संस्कारवाही नरनारिषण्डौ । (१७।१)

वक्री तथेर्ष्याभिरतिः कथं वा संजायते वातिकषण्डको वा ॥ (१७।२)

बीजात् समांशाद् उपतप्तबीजात् स्त्रीपुंसलिङ्गी भवति द्विरेताः । (१८।१)

शुक्राशयं गर्भगतस्य हत्वा करोति वायुः पवनेन्द्रियत्वम् ॥ (१८।२)

शुक्राशयद्वारविघट्टनेन संस्कारवाहं कुरुतेऽनिलश्च । (१९।१)

मन्दाल्पबीजावबलावहर्षौ क्लीबौ च हेतुर्विकृतिद्वयस्य ॥ (१९।२)

मातुर्व्यवायप्रतिघेन वक्री स्याद् बीजदौर्बल्यतया पितुश्च । (२०।१)

ईर्ष्याभिभूतावपि मन्दहर्षाव् ईर्ष्यारतेर् एव वदन्ति हेतुम् ॥ (२०।२)

वाय्वग्निदोषाद् वृषणौ तु यस्य नाशं गतौ वातिकषण्डकः सः । (२१।१)

इत्येवमष्टौ विकृतिप्रकाराः कर्मात्मकानाम् उपलक्षणीयाः ॥ (२१।२)

गेस्छ्लेछ्त्स्वोर्हेर्सगेगर्भस्य सद्योऽनुगतस्य कुक्षौ स्त्रीपुंनपुंसाम् उदरस्थितानाम् । (२२।१)

किं लक्षणं कारणमिष्यते किं सरूपतां येन च यात्यपत्यम् ॥ (२२।२)

निष्ठीविका गौरवभङ्गसादस् तन्द्राप्रहर्षौ हृदये व्यथा च । (२३।१)

तृप्तिश्च बीजग्रहणं च योन्यां गर्भस्य सद्योऽनुगतस्य लिङ्गम् ॥ (२३।२)

सव्याङ्गचेष्टा पुरुषार्थिनी स्त्री स्त्रीस्वप्नपानाशनशीलचेष्टा । (२४।१)

सव्यात्तगर्भा न च वृत्तगर्भा सव्यप्रदुग्धा स्त्रियमेव सूते ॥ (२४।२)

पुत्रं त्वतो लिङ्गविपर्ययेण व्यामिश्रलिङ्गा प्रकृतिं तृतीयाम् । (२५।१)

गर्भोपपत्तौ तु मनः स्त्रिया यं जन्तुं व्रजेत्तत्सदृशं प्रसूते ॥ (२५।२)

गर्भस्य चत्वारि चतुर्विधानि भूतानि मातापितृसंभवानि । (२६।१)

आहारजान्यात्मकृतानि चैव सर्वस्य सर्वाणि भवन्ति देहे ॥ (२६।२)

तेषां विशेषाद् बलवन्ति यानि भवन्ति मातापितृकर्मजानि । (२७।१)

तानि व्यवस्येत् सदृशत्वहेतुं सत्त्वं यथामूलमपि व्यवस्येत् ॥ (२७।२)

कस्मात् प्रजां स्त्री विकृतां प्रसूते हीनाधिकाङ्गीं विकलेन्द्रियां वा । (२८।१)

देहात् कथं देहमुपैति चान्यम् आत्मा सदा कैरनुबध्यते च ॥ (२८।२)

उर्सछेन् ड़्र् मिस्स्बिल्दुन्गेन्बीजात्मकर्माशयकालदोषैर् मातुस् तथाहारविहारदोषैः । (२९।१)

कुर्वन्ति दोषा विविधानि दुष्टाः संस्थानवर्णेन्द्रियवैकृतानि ॥ (२९।२)

वर्षासु काष्ठाश्मघनाम्बुवेगास् तरोः सरित्स्रोतसि संस्थितस्य । (३०।१)

यथैव कुर्युर्विकृतिं तथैव गर्भस्य कुक्षौ नियतस्य दोषाः ॥ (३०।२)

एइन्त्रित्त् इन् एइनेन् नेउएन् क्￶र्पेर् (संसार)भूतैश्चतुर्भिः सहितः सुसूक्ष्मैर् मनोजवो देहमुपैति देहात् । (३१।१)

कर्मात्मकत्वान्न तु तस्य दृश्यं दिव्यं विना दर्शनमस्ति रूपम् ॥ (३१।२)

स सर्वगः सर्वशरीरभृच्च स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः । (३२।१)

स चेतनाधातुरतीन्द्रियश्च स नित्ययुक् सानुशयः स एव ॥ (३२।२)

रसात्ममातापितृसंभवानि भूतानि विद्याद्दश षट् च देहे । (३३।१)

चत्वारि तत्रात्मनि संश्रितानि स्थितस्तथात्मा च चतुर्षु तेषु ॥ (३३।२)

भूतानि मातापितृसंभवानि रजश्च शुक्रं च वदन्ति गर्भे । (३४।१)

आप्याय्यते शुक्रमसृक् च भूतैर् यैस्तानि भूतानि रसोद्भवानि ॥ (३४।२)

भूतानि चत्वारि तु कर्मजानि यान्यात्मलीनानि विशन्ति गर्भम् । (३५।१)

स बीजधर्मा ह्यपरापराणि देहान्तराण्यात्मनि याति याति ॥ (३५।२)

रूपाद्धि रूपप्रभवः प्रसिद्धः कर्मात्मकानां मनसो मनस्तः । (३६।१)

भवन्ति ये त्वाकृतिबुद्धिभेदा रजस्तमस्तत्र च कर्म हेतुः ॥ (३६।२)

अतीन्द्रियैस् तैर् अतिसूक्ष्मरूपैर् आत्मा कदाचिन् न वियुक्तरूपः । (३७।१)

न कर्मणा नैव मनोमतिभ्यां न चाप्यहङ्कारविकारदोषैः ॥ (३७।२)

रजस्तमोभ्यां हि मनोऽनुबद्धं ज्ञानं विना तत्र हि सर्वदोषाः । (३८।१)

गतिप्रवृत्त्योस्तु निमित्तमुक्तं मनः सदोषं बलवच्च कर्म ॥ (३८।२)

रोगाः कुतः संशमनं किमेषां हर्षस्य शोकस्य च किं निमित्तम् । (३९।१)

शरीरसत्त्वप्रभवा विकाराः कथं न शान्ताः पुनरापतेयुः ॥ (३९।२)

३ उर्सछेन् ड़्र् क्रन्खेइतेन्प्रज्ञापराधो विषमास्तथार्था हेतुस्तृतीयः परिणामकालः । (४०।१)

सर्वामयानां त्रिविधा च शान्तिर् ज्ञानार्थकालाः समयोगयुक्ताः ॥ (४०।२)

धर्म्याः क्रिया हर्षनिमित्तमुक्तास् ततोऽन्यथा शोकवशं नयन्ति । (४१।१)

शरीरसत्त्वप्रभवास्तु रोगास्तयोरवृत्त्या न भवन्ति भूयः ॥ (४१।२)

रूपस्य सत्त्वस्य च सन्ततिर्या नोक्तस्तदादिर्नहि सोऽस्ति कश्चित् । (४२।१)

तयोरवृत्तिः क्रियते पराभ्यां धृतिस्मृतिभ्यां परया धिया च ॥ (४२।२)

सत्याश्रये वा द्विविधे यथोक्ते पूर्वं गदेभ्यः प्रतिकर्म नित्यम् । (४३।१)

जितेन्द्रियं नानुपतन्ति रोगास् तत्कालयुक्तं यदि नास्ति दैवम् ॥ (४३।२)

दैवं पुरा यत् कृतमुच्यते तत् तत् पौरुषं यत्त्विह कर्म दृष्टम् । (४४।१)

प्रवृत्तिहेतुर्विषमः स दृष्टो निवृत्तिहेतुर्हि समः स एव ॥ (४४।२)

हैमन्तिकं दोषचयं वसन्ते प्रवाहयन् ग्रैष्मिकम् अभ्रकाले । (४५।१)

घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक् प्राप्नोति रोगानृतुजान्न जातु ॥ (४५।२)

नरो हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः । (४६।१)

दाता समः सत्यपरः क्षमावान् आप्तोपसेवी च भवत्यरोगः ॥ (४६।२)

मतिर्वचः कर्म सुखानुबन्धं सत्त्वं विधेयं विशदा च बुद्धिः । (४७।१)

ज्ञानं तपस्तत्परता च योगे यस्यास्ति तं नानुपतन्ति रोगाः ॥ (४७।२)

तत्र श्लोकः । (४८।१)

इहाग्निवेशस्य महार्थयुक्तं षट्त्रिंशकं प्रश्नगणं महर्षिः । (४८।२)

अतुल्यगोत्रे भगवान् यथावन् निर्णीतवान् ज्ञानविवर्धनार्थम् ॥ (४८।३)